Epstein’in funtopyası ve egemenliğin ontolojisi: Güç erkeksizleştirilebilir mi?

Aposto GündemHer sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.
"Seni şarap fıçısı, seni it gözlü, seni geyik yürekli seni.
erlerinle bir olup savaşa gitmek için sen
silah kuşanmadın tek bir gün,
…..
Halkını kemiren bir kralsın sen,
buyruğundaki insanlar aşağılık olmasaydılar
bu küfürler son küfürlerin olurdu senin”
Homeros, İlyada, I. Kitap, 225-235, Çev: Azra Erhat-A. Kadir
Homeros'un İlyada destanında Akhilleus, Agamemnon'a böyle seslenir: "Senin gücün yok, sen bizim gücümüzle horozlanıyorsun." Bu sözler, egemenliğin kağıttan kule olduğunu söyler. Agamemnon'un gücü, ona boyun eğenlerin, inananların, güç verenlerin gücüdür. Akhilleus ağır sözleriyle parçalar bu yanılsamayı.
Gılgamış'tan Tantalos'a: Ölümsüzlük arzusunun arkeolojisi
İnsanlık tarihinin en eski anlatılarından Gılgamış Destanı, bir kralın ölümü yenme arzusuyla başlar. Uruk'un kudretli kralı Gılgamış, dostu Enkidu'nun ölümüne tanıklık ettiğinde ölümlülüğünü ilk kez fark eder. O ana kadar şehirler kurabilme, insanları yönetebilme gibi güçlerinin sınırsız olduğunu düşünür. Ama ölüm, gücün ulaşamadığı bir sınır olarak karşısındadır.
- Gılgamış'ın ölümsüzlük arayışı, hayatta kalma arzusu yanında sınırsızlık isteğidir. Çünkü güç, tutsaklık olduğundan doğası gereği sınır tanımaz. Sınır, gücün terbiyecisidir.
Bu arzu, Yunan mitolojisinde Tantalos'un kaderinde bir başka biçimde karşımıza çıkar. Tanrılar sofrasına kabul edilen Tantalos, ölümlü olmasına karşın tanrılar gibi yaşama ayrıcalığına erişir. Ama bu ayrıcalık lanete dönüşür. Sonsuza kadar aç ve susuz kalmaya mahkûm edilir; suya eğildiğinde su çekilir, meyveye uzandığında dal uzaklaşır.
Tantalos'un cezası, arzunun sonsuzluğu ile tatminin imkansızlığı arasındaki gerilimdir. Tanrılara yaklaşmış, ama tanrı olamamıştır. Bu nedenle cezası ölüm değil, doyumsuzluktur.
- Anlamı hakların dengede tutulmasına dayanan adalet, (Latince iustitia, Arapça dl), Tantalos’un bahçesinde hükümsüzdür; burada sonsuz arzu ile tatminsizlik arasındaki uçurum, hak ile hukuk arasındaki dengeyi bütünüyle yok eder.
Günümüzde ölümsüzlük arayışı artık mitolojik anlatılarda değil, biyoteknoloji yatırımlarının yaşlanmayı geciktirme projelerinde, bilinç transferi üzerine yapılan araştırmalarda, pornografiye dönüşen servetin sağladığı dokunulmazlık alanlarında açığa çıkıyor. Ama bugünün ölümsüzlüğü biyolojiyi aşar, ontolojiktir: Yasanın ulaşamadığı bir “topos”ta, ölümlü bir bedende yaşarken, sonsuz egemenlik hissine sahip olmak.
Epstein'in adası bu anlamda modern dünyanın Tantalos bahçesidir. O ada, yalnızca coğrafi bir mekan değil, ontolojik bir ayrıcalık alanıdır; bir tür funtopya (zamanın ve/ya mekanın ötesinde). Orada zaman farklı işler, etik askıya alınır, güç, kendini sınırlayabilecek her şeyden arındırılmıştır.
Marx, dinin "kalpsiz dünyanın kalbi" olduğunu yazmıştı. Din, insanların katlanılmaz acılar içinde teselli bulabilmek için yarattığı anlam sistemiydi. Ama “Tanrı öldü.” Bugün “manevi alan”da peygamberler yerine milyarderler; azizler yerineyse CEO'lar, meşhurlar var. Servet, yeni kutsallık, görünürlük, dokunulmazlığın kalkanı. Modern insansa tanrıya değil, başarıya tapıyor. "Başarı", en saf hâliyle başkalarının erişemediği egemenlik alanına sahip olabilme kapasitesi ile ölçülüyor, yani erkekleşiyor.
Bu yeni ontolojinin ürünü olan Epstein, modern egemenliğin nasıl çalıştığını gösteren bir karikatür aynı zamanda. Epsteingillerin gücü, dokunulmaz olduğuna dair kolektif inançtan geliyor. Çünkü egemenlik, sembolik ilişkiler ağıdır. İnsanlar birinin dokunulmaz olduğuna inandığında, o kişi gerçekten dokunulmazlaşır. Epstein öldü. Ama onu mümkün kılan arzu—ki neşteri vuracağımız yer orası—hâlâ yaşıyor.
Erkeklik + Mülkiyet = Egemenliğin ontolojisi
Egemenlik, tarih boyunca dünyayı ayırdı: Toprak, hayvan, ev, beden. Tarım devrimi bu anlamda ekonomik dönüşüm yanında ontolojik bir kırılmaydı. Çünkü mülkiyetle birlikte dünya ya da yaşam, insan—"erkek" olarak da okuyabiliriz—için kendi dışında bir nesneler toplamına dönüştü.
- Kökeni "kendine özgülük" ve "dışlama" üzerine kurulu olan mülkiyet (proprietas), "aile" yani familia, her şeye sahip olma arzusuyla birleştiğinde dünyayı ve insanı erkeğin dışındaki bir nesneler toplamına dönüştürür.
Kadının ontolojik statüsünün değişmesi, bu dönüşümün sonuçlarından biridir. Kadın, mülkiyet düzeninin parçası hâline gelir. Bununla erkeklik, biyolojik kategori olmaktan çıkarak politikleşir. Mülkiyet ile birleşerek egemenlik üreten yapının zamkına dönüşür.
- Bu noktada Carole Pateman'ın Cinsel Sözleşme adlı eseri, toplumsal sözleşme teorilerinin gizlediği şeyin "cinsel sözleşme" olduğunu gösterir. Modern sivil toplum, erkeklerin kadınlar üzerindeki egemenliğini kurumsallaştırır, "erkeklik" egemenlik aracıdır.
Erkeklik, ürettiği egemenlik dolayımıyla bedenleri, mekanları, de facto "kader"i kontrol edilebilecek inancı üretir, o inancın da kaynağına dönüşüverir. Bu inanç, mülkiyetin sağladığı ontolojik ayrıcalıktan beslenir. Çünkü sahip olan, belirleyen, sınır koyandır; sonuçlardansa muaftır çünkü aynı sınıftan değildir; o, ayrıcalıklıdır, tanrılar katında(n)dır.
Epstein'in ağı tam olarak bu ontolojik ayrıcalığın modern tezahürüdür. Beden, egemenliğin nesnesidir. Onu kontrol ederek kullanmak, egemenliğin kendini yeniden ürettiği ritüelidir. Bu nedenle Epstein olayı, cinsel suçlar kategorisine indirgenemez; onu aşar, hazdan çok egemenliğin pornografik biçimde sahnelenmesidir. Sahne, egemenin geniş kitleleri terbiye aracı olduğu gibi varlık nedeni olan hayranlığın devşirildiği yerdir.
Neoliberal ekonomi-politiğin yarattığı aşırı güç yoğunlaşması, bu egemenlik biçimini daha da radikalleştirdi. Servet, ontolojik bir kalkana dönüştü. Hukuk, gücün yoğunlaştığı alanların etrafında esneyen azizleştirici “kutsal hale”ye evrildi. Bu esneklik, egemenliğin yasadan muaf olabilme kapasitesini de gösterdi.
- Burada sorun, gücün erkeklik ile birleştiğinde dönüştüğü biçimdir çünkü tahakküm üretir. Epstein gibi figürler, bu ontolojik yapının saflaşmış ikonlarıdır. Servete içkin ayrıcalık alanı olarak varlığını sürdüren bu yapı, çözümlenebilir.
Epsteingillerin gerçek gücü, dokunulmaz olduklarına dair kolektif inançtan beslenir. İnsanlar dokunulmaz olduklarına inandıkları sürece, dokunulmazdırlar. Bu nedenle mesele erkekliğe içkin egemenlik biçimi(nde)dir. Bu, bedenle birlikte etik sınırları da sahiplenir, nihayetinde tüketir.
O hâlde soru şu: Hegemonik güç, erkeklikten ayrılabilir mi?
Vicdan, sorumluluk ve ifşa: Doğal hukukun güncel tezahürü
Egemenlik, gücün doğal, kaçınılmaz, hatta hak edilmiş olduğuna dair bir inanç da üretir. Frankfurt Okulu'nun karanlık olduğu kadar gerçekçi teşhislerinden biri tam da budur: Modern toplum, yalnızca eşitsizlik üretmez; onu arzu nesnesi hâle getirir.
Epstein'in adasında "birlikte bilmek" anlamına gelen vicdan (conscientia), askıya alınmış; yerini örtülü olanın sarsıcı bir biçimde açığa çıkması demek olan ifşaya, (faşaa), kaçınılmaz bir hesap verme yükümlülüğü olan sorumluluğa (respondere) bırakmıştır. Epstein’in adasında "birlikte bilme" imkansızdır; çünkü birliktelik kamusallıktan yoksundur. Bu nedenle suçta ortaktırlar. Orada yalnızca bireysel arzu ile onu gerçekleştiren güç vardı/r.
Max Weber'in yasal-ussal meşruiyet kavramı burada devreye girer: Modern devletin meşruiyeti, kuralların öngörülebilirliğine ve usullere bağlıdır. Ama kurumlar yozlaşır ya da işlevsizleşirse meşruiyeti hızla aşınır. Epstein olayı, Weber'in teorisinin çöküşüdür.
Kurallar vardı ama uygulanmadı; usuller vardı ama esnetildi. Oysa vicdan, bireysel bir his değil, toplumsal reflekstir. Sorumluluk, hukuki kategoriye de içkin etik bir varoluş hâlidir. Bu noktada "ifşa" kavramı devreye girer.
- Etimolojik olarak "örtünün kaldırılması", "gizlenenin görünür kılınması" demek olan ifşa, tam olarak bu anlamıyla kritiktir: Tantalos bahçesindeki perdenin aralanarak gücün gizli işleyişinin açığa çıkıp kamusallaşması.
İfşaya yaslanarak el yükseltelim: "Kriz" kavramının Heideggerci anlamı düşünmemizin patikasını açsın. Heidegger'e göre krisis (kriz), yalnızca çöküş değil karar, hakikatin açığa çıkma, özgürleşme anıdır. Epstein olayı, bu anlamıyla krizdir: Egemenliğin nasıl çalıştığını, korunduğunu, meşrulaştırıldığını çıplak hâliyle ortaya koymuştur.
Bu çözülme, yeni bir düşünme imkanı yaratır. Eğer egemenliğin erkeklik ile birleşmiş biçimi, tahakküm yanında istismar da üretiyorsa—ki yaygın biçimde üretiyor—soru(n) şudur: Güç, erkeklikten ayrılabilir mi? Güç, mülkiyetin ontolojisinden çıkarılarak, kamusal sorumluluğun parçası hâline getirilebilir mi?
Bu soruya verilen en güçlü yanıt, son yüzyılın feminist mücadelesinden gelir. Feminist düşünce, gücün kimde olduğu sorusunu değil, gücün nasıl kurulduğunu sorunsallaştırır yani heteroseksüel beyaz adamı. Mahrem olarak kabul edilen alanları politikleştirerek görünmez olanı görünür hâle getirir. Epstein’in funtopyasını yaratan "mahremiyet" zırhıdır. Bu zırh, ifşa ile çatladı. Şimdi tamirine izin vermeden onu parçalamak zamanı!
- Adalet, hakların dengede tutulmasıdır ancak Epstein olayında bu dengenin kurucu zemini olan "toplumsal sözleşme" canavarcadır. Hobbes’un Leviathan'ında insanlar güvenlik karşılığında devlete boyun eğerler; Locke’un kuramında ise doğal haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet) yasanın koruması altındadır.
Oysa Epstein’in funtopyasında devlet ve hukuk, mülkiyetin ve erkekliğin emrine girmiş, pozitif hukuk güçlünün zırhı hâline gelmiştir. İşte bu noktada ifşa, pozitif hukukun işlevsizleştiği yerde doğal hukukun güncel bir tezahürü olarak devreye girer. Mahkemelerin hantal prosedürlerini beklemeksizin “hayatta kalan”ın sesini anında görünür kılan bu eylem, antik Atina'daki sürgün mekanizması (ostrakismos) gibi, topluluğun kendi etik sınırlarını yeniden çizme ve faili kamusal alandan yalıtma iradesidir.
Ama ifşanın da sınırları vardır. Kişisel çıkar için kullanıldığında, "linç kültürü"ne dönüşebilir. İfşa, onarıcı adalete hizmet ettiği sürece anlamlıdır. İfşa, böylece, etik sorumluluk almanın, özür dilemenin, özeleştiri vermenin, telafi etmenin kapısını aralayarak insana, kuşkusuz hayata olan insancıl inanca, can verebilir.
Erkeksizleştirilmiş güç: Özgürleştirici imkan olarak kriz
Gramsci, bir çağın en karanlık anlarını tarif ederken şu cümleyi kurmuştu: "Eski dünya ölüyor, yenisi doğmak için sancılanıyor; şimdi canavarların zamanıdır." Son günlerde sıkça anılan bu cümle, ontolojik bir çözülme anını ifade eder. Epstein bunun kanıtlarından, patolojik çağımızın semptomlarındandır. Semptomu yaratan ontolojik ayrıcalığın sacayağı, mülkiyet, erkeklik ve güçten mürekkeptir.
Epstein olayında egemenliğin nasıl işlediği, korunduğu, "meşrulaştırıldığı" ortadadır. Eğer egemenliğin erkeklik ile birleşmiş biçimi, tahakküm ve istismar üretiyorsa “üç yaşına gelen koç” anlamına gelen érk’ten (iktidar) türeyen erkek, güçten nasıl ayrılacak düşünce dünyamızda ve kuşkusuz teneffüs ettiğimiz yaşamımızda?
Bu iklime neden olan güç üzerine düşünerek murad ettiğimiz anlama momentine gelebiliriz. Güç, bir olgu ise sorun, gücün varlığından ziyade ontolojisidir. Güç, sorumluluk alma kapasitesi olarak yeniden kurulabilir. Mülkiyetin yerine ilişkinin, tahakküm yerine kamusal sorumluluğun taşıyıcısı olabilir. Bu, gücün erkeksizleştirilmesidir. Yani gücün, tarihsel olarak ona eşlik eden sahiplenme, nesneleştirme, dokunulmazlık arzusundan ayrılmasıdır. Bu ayrım, yalnızca politik reforma içkin ontolojik bir dönüşümü imler.
Epstein bu bağın en çıplak ifadelerinden biriydi. Onun ve çevresinin çöküşü, insani olanı örten perdenin yırtılmasıdır. Güç, dokunulmazlığını kaybetmiştir. Tanrılar ölmez. Ama insanlar, tanrılara inanmayı bıraktığında, tanrılar hayattan çekilir. Şimdi, o yarı-tanrılara atfettiğimiz güçleri geri almak zamanı. Akhilleus'un Agamemnon'a söylediği gibi: "Senin gücün yok, sen bizim gücümüzle horozlanıyorsun." Egemenlik, hükmedilenlerin inancında saklıdır. Epstein'in dokunulmazlığı, bu inancın ürünüydü; çöküşü de inancın çözülmesidir.
Dönüşüm mümkün mü?
Bu dönüşüm ancak etik bir yüzleşmeyle mümkündür. Epstein olayı, yalnızca bir suç zincirini değil, kolektif bir ikiyüzlülüğü açığa çıkarır: Yüzlerce milyar dolarlık servetin hangi ilişkiler, hangi sömürüler, hangi görünmez şiddetler üzerinden biriktiği neredeyse hiç sorgulanmazken bu servet ile yapılabileceklerin en çıplak, en teşhir olmuş hâliyle karşılaştığımızda dehşete kapılıyoruz.
Oysa Epstein’in adası bir sapma değil, eşitsizliğin mantıksal sonucudur. Eşitsizlik bir pakettir; onu üreten düzeni kabul edip yalnızca sonuçlarına öfke duymak, bu düzenin ahlaki yükünden kendimizi muaf tutma biçimidir. İstismar da, savaş da, sömürü de, insan bedeninin metalaştırılması da, çocukların "mal"mışçasına alınıp satılması da aynı ontolojik ayrıcalığın farklı tezahürleridir.
Epstein'i “istisna” olarak görmek, sistemin kendisini görmemektir. Olayı lanetlemeye yönelten enerji bu eşitsiz dünyanın nedenlerine yönelmedikçe eşitsizlikten beslenen ekonomi-politiğin kumpanyası, yeni "oyun"larını sahneleyerek izleyicilerin hayranlığından gücünü devşirerek egemenliğini sürdürecektir.
Krisis, Eski Yunanca yargı, hüküm; hastalığın dönüm noktası anlamına gelir. Epstein krizi, cari ahlakın egemen olduğu bu köleleştirici, eşitsizlikleri, istismarları, sömürüleri perdeleyen ahlakın ahlaksızlığını idrak ederek özgürleşmenin imkanı olabilir. Ahlak, yasaların uygulanıp uygulanmadığını değil, vicdanın işleyip işlemediğini sorar. Etik sorumluluk, "yapacak bir şey yok" demek değil, "buradayım, hesap soruyorum" demektir.
Epstein öldü ama onu yaratan arzu (Tantalos'un bahçesi) hâlâ orada. Ama artık biliyoruz: o bahçenin kapısı, kolektif vicdanla açılır. İfşa, bu vicdanın pratik hâlidir. Kriz, bu vicdanın açığa çıkma anıdır. Bugün, öfkemizde boğularak ya da bilincimizin bir yanı ile doyumsuzluktan beslenerek yaşamı kurutan o bahçeye arzulayarak bakmak yerine özgürlüğün kapısını aralayacak şu soruyu sorabiliriz: Gücü erkeksizleştirmek, mülkiyeti toplumsallaştırmak, vicdanı kamusallaştırmak için gerçekten ne yapıyoruz?









