Erdoğan diplomasisi: Zafer mi hezimet mi?

Uluslararası İlişkiler alanında dünyanın önde gelen dergilerinden biri olan Project Syndicate'te, geçtiğimiz günlerde Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın son dönemdeki dış politika hamlelerini analiz eden ve Erdoğan'ın "başarılı bir diplomat" olduğu ifade edilen bir makale yayımlandı. Söz konusu makalede, özellikle Rusya ve Ukrayna arasında İstanbul'da imzalanan tahıl anlaşmasının önemli bir diplomatik başarı olduğu ve bu anlaşmanın Erdoğan'ın hanesine yazıldığı belirtildi. Bu makaleden yola çıkarak, Türkiye'nin son dönemdeki diplomasi trafiğinin ne gibi sonuçlar getirdiğini ve cuma günü Soçi'de gerçekleşen Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki ikili görüşmenin sonuçlarını değerlendireceğiz.

Ukrayna ile Rusya arasındaki köprü: Türkiye

24 Şubat'ta Rusya'nın Ukrayna'yı işgaliyle hem Avrupa hem de Avrasya'nın siyasi ve jeopolitik dinamikleri temelden sarsıldı. Ukrayna'nın Rusya işgaline karşı direnişi savaşın ilk gününden beri kararlı şekilde devam ederken başta ABD olmak üzere Batı ülkeleri, Ukrayna'ya maddi destek ve mühimmat yardımı yapmayı sürdürüyor. Hiçbir ülke direkt olarak dâhil olmasa da Ukrayna’ya yapılan askerî ve maddi yardımlar, Rusya'ya uygulanan yaptırımlar Rusya ile Batı bloku arasındaki gergin ilişkileri kopma noktasına getirdi. Türkiye, işgalin öncesinde de hem Ukrayna hem de Rusya ile yakın ilişkilere sahip olan tek NATO üyesi konumundaydı. Türkiye ile Rusya’nın siyasi, askerî ve ekonomik alanda derinleşen iş birliği başta NATO olmak üzere Batı bloku tarafından eleştirilse de işgalin başlamasıyla Türkiye’nin, Rusya ile Ukrayna arasında bir denge siyaseti izlemeye başlaması bir diplomasi başarısı olarak görüldü. Bir yandan BAYKAR üretimi SİHA’lar Ukrayna’ya gönderilirken diğer yandan Türkiye Rusya ile yakın ilişkilerini devam ettiriyor ve Batılı ülkelerin uyguladığı yaptırımlara katılmıyordu.

Ekonomik krize çözüm arayışları

Derinleşen ekonomik kriz ve yapılan anketlerde muhalefetin oy oranını istikrarlı olarak artırması, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın iç politikadaki hareket alanını gün geçtikçe daraltıyor ve seçim öncesi ekonomide suni bir rahatlama yaratabilmek için dış kaynağa olan ihtiyacını artırıyor. Bu anlamda, Arap Baharı'nın başladığı 2010 yılından beri diplomatik ve ticari ilişkilerin neredeyse dondurulduğu Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Suudi Arabistan’a açılım politikası başlatan Cumhurbaşkanı Erdoğan, bu iki petrol zengini Körfez ülkesinden yatırım ve nakit akışı sağlamayı amaçlıyor. BAE’ye art arda yapılan ziyaretler ve Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman’la karşılıklı ziyaretlerin gerçekleştirilmesi, temelde derinleşen ekonomik krize çare olabilecek bir dış kaynak bulma ihtiyacını yansıtıyordu. Türkiye’nin bölgedeki diplomatik yalnızlığını bitirecek hamleler olarak görülen bu ziyaretler, ana akım medyada bir dış politika başarısı olarak gösterilse de Cemal Kaşıkçı cinayetinin Suudi Arabistan’a devredilmesi, dış kaynak bulabilme amacıyla yargı bağımsızlığının feda edilmesi olarak da yorumlanıyor.

Sonuç üretmeyen diplomasi

Nitekim, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından İsveç ve Finlandiya’nın olası bir işgal tehdidine karşı NATO’ya üyelik talepleri, Türkiye ile NATO arasında yeni bir krizin kapılarını araladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, bu iki İskandinav ülkesinin PKK ve YPG’ye destek verdikleri gerekçesiyle NATO üyeliklerini desteklemeyeceklerini açıklaması yoğun bir diplomasi trafiğini de beraberinde getirdi. Yapılan heyetler arası görüşmeler sonrasında Madrid’de düzenlenen NATO Zirvesi’nde Türkiye, İsveç ve Finlandiya arasında üçlü bir memorandum imzalandı ve Türkiye üyelik blokajını kaldırdığını açıkladı. Ancak, memorandumda taahhüt edilen suçluların iadesi veya terör propagandasına yönelik eylemlerin engellenmesi sözleri hâlâ yerine getirilmiş değil. Erdoğan’ın, ABD Başkanı Joe Biden ile ikili görüşmesinde gündeme getirdiği F-16 savaş uçaklarının satışı da Kongre’deki engelleri aşamıyor.

18 Temmuz’da İran’ın başkenti Tahran’da düzenlenen Astana Zirvesi’nde Türkiye-Rusya-İran arasında düzenlenen toplantılarda da Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın arzu ettiği sonuçlar elde edilemedi. Ana gündem maddesinin Türkiye’nin Suriye’ye yapacağı sınır ötesi harekât olan görüşmelerde, hem Rusya hem de İran böylesi bir operasyonu bölgesel istikrarsızlığı artıracağı kaygısıyla desteklemediklerini açıkça ifade etti. Dolayısıyla, Suriye operasyonu 5 Ağustos’ta Soçi’de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’le yapılacak olan ikili görüşmeye kadar ertelenmiş oldu.

Rusya ile derinleşen ilişkiler

Erdoğan ile Putin’in 5 Ağustos’ta Soçi’de yaptığı ikili görüşmenin sonuçları AB kanadında büyük tepki topladı. Görüşme sonrasında yapılan açıklamada, Türkiye ile Rusya’nın ekonomik ve ticari ilişkilerini geliştirmek amacıyla TL ve ruble üzerinden ödeme yapma konusunda anlaştıkları ve Türkiye’nin doğal gaz ithalatının bir kısmını Ruble ile ödeyeceği açıklandı. 5 Türk bankasının Rus kredi kartı ödeme sistemi MIR ile çalışma hazırlığında olduğu ve her iki ülkenin Merkez Bankaları arasında iş birliğinin artırılması gibi sonuçlar, bir yandan Türkiye’nin Batılı ülkelerden kovulan Rus oligarklarının sermayesini çekmeye çalıştığı diğer yandan da Rusya’nın Batı’nın yaptırımlarını Türkiye üzerinden aşmaya çalıştığı yorumlarını ön plana çıkarıyor.

Financial Times gazetesine konuşan AB’li yetkililer, bu hamleler nedeniyle Türkiye’nin de yaptırımlara maruz kalabileceğini ve Türkiye’de faaliyet gösteren Batı şirketlerinin pazardan çıkmak isteyebileceğini ifade ediyor. Soçi’deki görüşmenin diğer önemli gündemi olan Suriye’ye sınır ötesi harekât için, Putin’in yine yeşil ışık yakmadığı belirtiliyor. Putin’in, Cumhurbaşkanı Erdoğan’a “Bu konuları Beşar Esad ile görüşerek çözün” diyerek Türkiye’nin Suriye ile siyasi diyaloğa girmesi konusunda baskıladığı görüşü ağırlık kazanıyor.