Gazze'deki savaşın ekolojik boyutu: 7,7 milyar dolar iklim finansmanı gerekli

Antalya’da ikinci haftasına giren Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31’de Filistin ve Gazze meselesi, iklim zirvesinin en dikkat çekici siyasi ve diplomatik başlıklarından biri hâline geldi. Gazze’deki savaşın çevresel yıkımı, iklim adaleti, ekolojik tahribat ve savaşın yarattığı uzun vadeli çevre sorunları zirvenin gündemine taşındı.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, COP31 Liderler Zirvesi’de yaptığı konuşmada, Gazze'deki yıkımı sadece bir insani kriz olarak değil, aynı zamanda ekolojik bir felaket olarak tanımladı. Erdoğan’ın Gazze'de yaşananları hem soykırım hem de ekokırım (ecocide) olarak nitelendirmesi önemliydi. Erdoğan’ın konuşmasında yer verdiği konular, savaşların çevresel maliyetinin uluslararası iklim diplomasisinin konusu hâline getirilmesi açısından dikkat çekiciydi.
COP31'in en dikkat çekici diplomatik gelişmelerinden biri İsrail'in liderler zirvesine davet edilmemesi oldu. Durumu doğrulayan Kurum'un gerekçesi, Gazze'deki kitlesel ölümler ve Türkiye'nin Filistin konusundaki siyasi tutumuydu. Bu da iklim diplomasisinin siyasi ve insani krizlerden ne ölçüde bağımsız kalabileceği tartışmasını beraberinde getirdi.
COP31’de Filistin delegasyonuna özel bir alan ayrıldı. Filistin standında Gazze'deki yıkımı gösteren fotoğraflar, çevre sorunları ve sürdürülebilirlik çalışmaları sergilendi. Stantta su yönetimi, katı atık yönetimi ve iklim değişikliğiyle mücadele üzerine etkinlikler de düzenlendi. Ayrıca, Filistin standında dayanışma mesajlarının yazıldığı bir defter yer aldı.
Gazze meselesi, COP31'in temel tartışmalarından biri olan iklim adaletini çok daha geniş bir çerçeveye taşıyor. Savaşın yarattığı çevresel yıkımla iklim krizinin yarattığı zararlar aynı şey değil. Ancak savaş, iklim krizine karşı dayanıklılığı azaltıyor ve mevcut çevresel kırılganlıkları ağırlaştırıyor. Bu nedenle Gazze, iklim adaleti tartışmasında yeni bir örnek oluşturuyor.
BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında Üçüncü Ulusal Katkı Raporu’nu sunan Filistin, bu raporda aynı zamanda Gazze'deki savaşın insani, ekonomik ve çevresel sonuçlarını rakamlarla ortaya koyuyor. Rapor Filistin'in iklim politikası sadece emisyon azaltımı ve iklim değişikliğine uyum üzerinden değil, işgal, savaş, Gazze'nin yeniden inşası, iklim adaleti ve uluslararası finansman ekseninde ele alıyor.
Filistin Çevre Kalite Kurumu Genel Müdür Vekili Samer Kalbouneh, COP31 kapsamında düzenlenen basın toplantısında, raporda yer alan verilerin bir bölümünün uydu görüntülerine dayandığını belirterek, büyük miktardaki enkazın yönetimi ve ayrıştırılması için çalışmalar başlatıldığını ancak belirtilen hızla ilerlemediğini kaydetti. Çevresel risk noktaların belirlemek için uzaktan algılama verileriyle haritalama yapılıyor. Kalbouneh, UNICEF ve FAO gibi BM kuruluşlarının Gazze’de faaliyet gösterdiğini ancak öndemli rol üstlenen çok sayıda uluslararası sivil toplum kuruluşunun çalışmalarının kısıtlandığını belirtti. Toprak ve su kirliliğini, özellikle yakın kaynaklı kirleticileri incelemek için saha testleri planlanıyor ancak erişim kısıtlamaları nedeniyle henüz saha ölçümü gerçekleştirilemedi.
Ayrıca Gazze’deki çevresel tehditleri ve hasarı değerlendirmek için ölçüm ve laboratuvar analizlerine ihtiyaç olduğu ancak üniversite laboratuvarının yıkıldığı belirtildi. Diğer yandan, numunelerin analiz amacıyla Gazze dışına çıkarılması da mümkün değil. Dolayısıyla Gazze’deki çevresel zararların tespiti ciddi bir açmazla karşı karşıya.
'Filistin'de iklim krizi işgalden bağımsız ele alınamaz'
Filistin’in rapordaki en çarpıcı tespiti şu: Filistin'de iklim krizinin yarattığı riskler, sadece sıcaklık artışı, kuraklık veya yağış rejimindeki değişimlerden kaynaklanmıyor. İnsanların bu risklerle mücadele etme kapasitesi de işgal, altyapı tahribatı, kaynaklara erişim kısıtlamaları ve savaş nedeniyle ciddi biçimde zayıflamış durumda.
Rapor, bu durumu özellikle Gazze üzerinden açıklıyor. İklim tehdidi giderek ağırlaşıyor. Ancak bu tehdidin karşısındaki toplumsal kırılganlık, siyasi ve askerî koşullar nedeniyle daha da derinleşiyor. Su, tarım, enerji, sağlık ve barınma altyapısının tahrip edilmesi, iklim değişikliğine uyum kapasitesini ortadan kaldırıyor. İşgal koşulları, Filistin'in kendi iklim politikalarını uygulama kapasitesini de sınırlandırıyor.
Gazze'deki yıkımın boyutları: Raporun en çarpıcı verileri
Raporda Gazze'deki savaşın insani, ekonomik ve çevresel sonuçlarını rakamlarla ortaya koyuyor. Raporun 2025 sonu itibarıyla kullandığı veriler şöyle:
Hayatını kaybeden kişi sayısı 70 bin 942, hayatını kaybeden çocuk 18 bin 592, yaralı sayısı 171 bin 195 ve yerinden edilmiş insanların sayısı 1,9 milyondan fazla kişi.
Doğrudan etkilenen konut birimlerinin oranı yüzde 76,6, hasar gören veya erişilemeyen tarım arazilerinin oranı yüzde 96 ve hasar gören temel altyapı oranı yüzde 95 olurken, ortaya çıkan enkazın ise 61 milyon tonun üzerinde olduğu tespit edilmiş durumda.
Bu veriler, Gazze'deki yıkımın yalnızca konut ve bina kaybından ibaret olmadığını gösteriyor. Tarımsal üretim, su kaynakları, sağlık hizmetleri ve enerji altyapısı da ağır biçimde etkilenmiş durumda.
Ekonomik boyuta bakacak olursak, doğrudan hasar 35,2 milyar dolar, ekonomik kayıplar 22,7 milyar dolar, toplam iyileştirme ve yeniden inşa ihtiyacı ise 71,4 milyar dolar.
Rapor, bir önceki ulusal iklim planı kapsamında finanse edilmiş güneş enerjisi sistemlerinin, suyun yeniden kullanım tesislerinin, tuzdan arındırma tesislerinin ve tarımsal varlıkların da yıkıldığını belirtiyor. Yani Filistin, yeni iklim planına önceki dönemde elde ettiği kazanımların önemli bir bölümünü kaybetmiş olarak başlıyor.
Önemli bir bulgu: Savaşın karbon emisyonu maliyeti
Bağımsız araştırmalara dayandırılan hesaplamalara göre Gazze'deki saldırılar ve sonrasındaki süreçle bağlantılı emisyonlar 30 milyon ton karbon eşdeğerinin üzerinde. Üstelik rapor, bu emisyonların büyük bölümünün henüz gerçekleşmemiş yeniden inşa faaliyetlerinden kaynaklanacağını belirtiyor.
Buradaki önemli nokta şu: Uluslararası emisyon muhasebesi kuralları kapsamında bu emisyonlar Filistin'in kendi ulusal raporlama yükümlülükleri dışında kalıyor. Buna rağmen Filistin, yeniden inşa sürecini doğrudan iklim politikasının bir parçası olarak ele alıyor. Gazze yeniden inşa edilirken aynı enerji, ulaşım, su ve atık sistemleri eski biçimiyle kurulursa geleceğin emisyonları da bugünden kilitlenmiş olacak. Bu nedenle yeşil ve iklim dirençli yeniden inşa, raporda en büyük tekil azaltım fırsatı olarak tanımlanıyor.
COP31 açısından önemli soruyu şöyle sorabiliriz: Savaşların yarattığı karbon emisyonları, uluslararası iklim muhasebesinde ve iklim finansmanı mekanizmalarında nasıl ele alınmalı?
Beklentilere göre, yılda 40°C derecenin üzerinde geçen gün sayısı 50-90 gün daha artabilir. Yıllık yağış miktarı yüzde 25'e kadar azalabilir. En ciddi yağış kaybı Güney Batı Şeria ve Gazze Şeridi'nde bekleniyor. Yeraltı suyu beslenmesini sağlayan kış yağışları azalıyor ve daha kısa süreli, yoğun yağışlar halinde gerçekleşiyor.
Rapor ayrıca 2000-2025 döneminde ulusal ortalama sıcaklığın 19,2-21,3°C arasında değiştiğini ve yıllık yaklaşık 0,05°C yükseldiğini belirtiyor. Bu veriler, su güvenliğinin Filistin'in en önemli iklim meselesi olduğunu ortaya koyuyor.
Özellikle vurgulanan bir başka konu ise elektrik ithalatı. Filistin elektriğinin büyük bölümünü ithal ediyor. Elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonlar üretimin yapıldığı ülkede hesaplandığından, Filistin kendi elektrik üretimini artırdıkça ulusal emisyon envanterinde görünen miktar da artabilecek.
İklim finansmanı: Filistin'in ihtiyacı ne kadar?
Raporun finansman bölümü, uluslararası toplumdan beklenen desteğin boyutunu açık biçimde ortaya koyuyor. Filistin’in 2035'e kadar toplam iklim yatırımı ihtiyacı 7,688.3 milyon dolar. İklim değişikliğini azaltımı için 3.886,2 milyon dolar, iklim değişikliğine uyum için 3.802,1 milyon dolar gerekli. Yıllık ortalama ihtiyacın 769 milyon dolar olduğu kaydedilirken, 2050'ye kadar toplam ihtiyacın 17,5 milyar dolar olduğu belirtiliyor.
Finansman için dört ana kanal öngörülüyor: Özel iklim fonları, çok taraflı kalkınma bankaları, ikili finansman ortaklıkları, özel sektör ve ticari sermaye.
Yeşil İklim Fonu (GCF), Municipal Development and Lending Fund'ı Filistin'in ilk ulusal doğrudan erişim kuruluşu olarak akredite etmiş. Filistin ayrıca Nisan 2026'da Adaptasyon Fonu'na katılmış. Bu açıdan bakıldığında mesele artık sadece finansmana erişim değil, bu erişimi işletebilecek kurumsal kapasitenin oluşturulması gerekliliği.
Tüm bunların COP31 açısından önemine baktığımızda şunlar öne çıkıyor: Silahlı çatışmaların çevresel ve karbon maliyetinin uluslararası iklim gündemine alınması, Gazze'nin yeniden inşasının iklim dirençli ve düşük karbonlu yapılması, 2035'e kadar 7,7 milyar dolarlık yatırım ihtiyacının karşılanması, iklim adaleti açısından işgal ve kaynaklara erişim kısıtlamalarının iklim kırılganlığı üzerindeki etkisi ve son olarak savaşın yarattığı çevresel yıkımın ve yeniden inşa maliyetinin uluslararası mekanizmalarda ele alınması.
Bu raporun COP31 açısından asıl önemi, Filistin meselesini tek başına insani kriz veya siyasi dayanışma konusu olmaktan çıkarıp uluslararası iklim politikalarının merkezine yerleştirmeye çalışması. Özellikle üç tartışmayı aynı anda açıyor: Savaşın ekolojik maliyetini kim üstlenecek? Yıkılan bir ülkenin iklim dirençli biçimde yeniden inşası nasıl finanse edilecek? İşgal altındaki bir ülkenin iklim hedeflerini gerçekleştirememesinden kim sorumlu tutulacak?
Gazze'nin yeniden inşası yalnızca 71,4 milyar dolarlık bir ekonomik ve insani mesele değil; aynı zamanda geleceğin enerji, su, tarım ve karbon emisyonu düzenini belirleyecek bir iklim politikası meselesi.




