Hey, taksi!

Mikromobilite girişimi Martı, 21 Ekim günü yeni ulaşım çözümü Tek Araçla Gidelim’i (TAG) duyurmuştu. Sürücülerin şehir içinde gidecekleri noktaya kadar boş araçla tek başlarına seyahat etmesinin önüne geçerek aynı güzergahtaki başka kullanıcılarla yolculuk paylaşımı yapmasına imkan tanıyan TAG, yakıt tasarrufu sağlarken trafikteki araç yoğunluğunu da azaltmayı hedefliyor.

Ancak TAG’ın duyurulmasının hemen ardından, daha önce de Uber ile Taksiciler Esnaf Odası arasında yaşanan ‘korsan taksicilik’ ve ‘çalışma izni olmadan yolcu taşınması’ tartışmalarının bir benzeri daha gündeme geldi. Martı TAG’ın korsan taşımacılık değil ‘hatır taşımacılığı’ olduğunu savunan Martı CEO’su Oğuz Alper Öktem, geçtiğimiz gün İstanbul Taksiciler Esnaf Odası Başkanı’nı işaret ederek “Eyüp Aksu’ya kalsa insanlar eşleriyle misafirliğe giderken de aynı arabaya binemeyecek.” dedi.

Aksu’yu “Sen problemin ta kendisisin. İnsanlar teknoloji ile senin yarattığın problemi çözmeye çalışıyor.” sözleriyle hedef alan Öktem, “Buna engel olmaya çalışıyorsun. Zaten teknolojiyi yenemezsin.” ifadelerini kullandı.

• Bir adım geriden: Öktem geçtiğimiz hafta paylaştığı bir videoda İstanbul Taksiciler Odası Başkanı Eyüp Aksu’nun kendisi ve ailesini tehdit ettiğini ileri sürmüştü. Eyüp Aksu ise Halk TV’de katıldığı Kayda Geçsin programında Öktem’in iddialarını yalanlamış ve suç duyurusunda bulunduğunu açıklamıştı.

Hatır taşıması nedir?

ShiftDelete ve Webrazzi’de yer alan haberlere göre; Martı, TAG kapsamında herhangi bir ücret veya komisyon talep etmiyor. Ancak Martı tarafından aktarılan bilgilere göre; TAG yolculuklarında sürücü, araç yıpranma payını ve yakıt masrafını karşılamak için kullanmak üzere yolcudan yolculuk paylaşım ücreti talep edebiliyor. Buna göre yolcunun önceden anlaşılan miktarda katkı payını aracın sürücüsüne yolculuk sonunda nakit olarak ödemesi gerekiyor.

Hatır taşıması, kişinin tanıdığı olsun olmasın bir kimseyi aracına kabul ederek ücret almaksızın bir yerden bir yere götürmesi olarak tanımlanıyor. Aracın başkasına ödünç verilmesi de hatır taşımasına giriyor. Ancak otostopçuları aracına almak hatır taşıması olarak kabul edilirken, aile bireylerinin taşınması hatır kapsamında değil, kişinin ailevi ilişkileri ve yükümlülükleri içerisinde değerlendirilmekte. Yolculukta aracın yakıtına ortak olunması durumundaysa hatır taşımasından söz edilememekte.

ŞikayetVar’da deneyimini paylaşan bir TAG kullanıcısı, bu nedenle aracının 60 gün bağlandığını ve kendisine 9 bin 125 lira ceza kesildiğini belirtiyor:

Sorumlu kim?

İstanbul’un şehir içi taşımacılıkta sorun yaşadığı aşikar. Ancak sorunun kaynağı ve çözümler tartışılırken taraflar topu hep başkasına atıyor.

Mevzuata göre, taksi plakaları için geçim kaynağı şoförlük mesleği olanlara süresi ve şartları belirtilmek suretiyle ihale yöntemiyle hak sahipliği verilmesi gerekiyor. 86/10553 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’na ve yürürlükteki 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göreyse bu sürenin 10 yılı aşmaması gerekiyor. 3 yıldan uzun süreyle tahsis yapılabilmesi ise Maliye Bakanlığı’nın iznine bağlı. 2020 Sayıştay raporlarına göre İstanbul’da son taksi plakası tahsisinin yapıldığı 1998 yılına kadar, dönemin belediye yönetimi tarafından 17 bin 395 araçtan bazılarına mevzuata aykırı bir şekilde süresiz hak tanınmış. Raporda plaka sahiplerinden herhangi bir imtiyaz ya da yıllık kira bedeli gibi bir ücret de tahsil edilmediği belirtiliyor.

Bu süre zarfında İstanbul’un nüfusu 7 milyondan resmî kayıtlara göre 16 milyona yükselir, resmî olmayan hesaplara göreyse 20 milyonu aşarken; kayıtlı taksi plakalarının sayısı ise 17 bin 395’te sabit kaldı. İstanbul’da bir taksiye 900 kişi düşerken bu sayı Paris’te 120, Tokyo’da 400, Berlin’de ise yaklaşık 500 kişi.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 5 bin yeni taksi plakası tahsis edilmesi önerisi Ulaşım Koordinasyon Merkezi’nce (UKOME) şu ana dek 14 defa reddedildi. 750 minibüs ile 250 dolmuş plakasının taksi plakasına dönüştürülmesi teklifiyse UKOME’de bir buçuk yılda altı defa reddedilmesinin ardından geçtiğimiz yıl kabul edilmişti. UKOME’nin yapısı 19 Şubat 2020’de Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle değiştirilmiş; önceden üyelerin 11’i İBB, 10’u hükümet tarafından belirlenirken bu değişiklikle birlikte kurumun üye sayısı 27’ye çıkarılmış, hükümetin belirlediği üye sayısı da 16’ya yükselmişti.

Herkes şikayetçi

İBB AK Parti Grup Başkanvekili Mehmet Tevfik Göksu, Twitter’da yaptığı paylaşımda İBB Beyaz Masa’ya taksilerle ilgili gelen şikayetlerin; %33,12’si yol ve yolcu seçme, %11,33’ü kısa mesafe bahanesiyle yolcu almama, %3,06’su araç gelmemesi kaynaklı olmak üzere toplam %47,51 ile taksi bulamama sorunu olduğunu ifade ediyor.

Göksu’nun paylaşımına göre dünyanın en yoğun trafiğine sahip şehirleri sıralamasında 2018’de 6. sırada bulunan İstanbul’un 2021’de 1’inci sıraya yükselirken, trafikteki ortalama sürüş hızının ise 30 km/saatten 24 km/saate düştüğü kaydediliyor. Bu da trafikte geçirilen zamanın artmasına sebep oluyor.

Taksicilere göre de en büyük sorun trafik. Aydınlık’tan Recep Erçin’e konuşan bir taksi şoförü, Tarlabaşı’nda park halindeki taksileri işaret ederek “Hiçbiri çalışmıyor. Hepsi yatıyor. Neden? Çünkü trafik var. Götüreceği mesafeden kazanacağı para harcadığı zamana değmeyecek. Maalesef durum böyle. Sadece biz haklıyız demiyorum ama sorunlar var,” diyor ve “Tarifenin kilometreye göre değil zamana göre olması lazım. Bir de taksimetreye zam yapılması gerekiyor.” diye de ekliyor.

Haberlerin altındaki yorumlarda da taksiciler yaptıkları hesapları paylaşıyor:

“Bir taksici 16 saat çalışıyor, geri kalan 8 saate hem dinlenmesini hem de yemek yemesini sıkıştırıyor. Aracın sahibine 1000 TL ödüyor. 1000 TL mazota veriyor. 70 TL sigorta ödüyor. 50 TL araç yıkama için, 100 TL de yemek masrafı yapıyor. 16 saatte 2200 TL toplayacak da ondan sonra kendisine para kalacak, evine ekmek götürecek.”

Bir diğer taksicinin hesabı ise şöyle:

“Ben de 30 yıllık taksi şoförüyüm. 12 saat çalışıyoruz. Sigortamızı kendimiz ödüyoruz. Arabayla kaza yaparsak hem tamirini kendimiz yapıyoruz hem de sigorta bozulduğu için plaka sahibine sigorta farkı ödüyoruz. 500 TL plaka sahibine, 400 TL yakıta, 75 TL sigortaya ödüyoruz. 50 TL yıkama, 100 TL çayın yemeğin derken 1125 TL toplayacaksın ki ondan sonrası sana kalsın. Yani saat başı 100 TL toplamalısın.”

İstanbul Taksiciler Esnaf Odası Başkanı Eyüp Aksu da en büyük sorunun trafik yoğunluğu olduğunu ifade ediyor. “En kısa mesafe 20-30 dakika iken bir saate kadar çıkmaya başladı. Trafik kilitleniyor. Bundan kaynaklı yolcuyu aldığımız bir yerden diğerine götüremiyoruz,” diyen Aksu, “Kazancımıza göre Avrupa özelinde dünyanın en pahalı akaryakıtını kullanıp en ucuz taksimetresi ile çalışıyoruz.” diye de ekliyor.

Türkiye Gazetesi’nden Kaan Zenginli’nin haberine göreyse korsan taksiciler taksimetre zammının kendilerine yaradığını söylüyor. Beylikdüzü’nde yaklaşık 15 yıldır korsan taksicilik yaptığını belirten bir şoför, “Beylikdüzü-Levent arasını (40 km) 90 liraya götürüyoruz. Normal taksi 140 lira tutuyor. Bir de üstüne üstlük taksi bulamıyorsunuz. İstanbul’un nüfusu ciddi şekilde arttı. Artık sarı taksiler talebi karşılayamaz oldu. Üstüne üstlük liyakatsiz ve işi bilmeyen kişilerin şoförlük yapması vatandaşı canından bezdirdi. Doğal olarak vatandaş bizi tercih ediyor.” diyor.

Aksu ayrıca “Yetki bizde olsa üç defa uyarı verdikten sonra uygunsuz davrananları meslekten ihraç ederiz ama bütün yetkiler belediyede. Yetki bizde olsa yolcular sorun yaşamaz. Kaba davranış, taksimetre açmama, yolcu almama; bunları yapamazlar. Biz yetki istiyoruz,” diyerek taksilerle ilgili en çok şikayetin geldiği lokasyonları açıklıyor: “Belli kronikleşmiş bölgeler var. Taksim, Cevahir, Eminönü, Beşiktaş ve Yenikapı iskele bölgeleri gibi. Bunlar 300-500 kişi.”

İBB Genel Sekreter Yardımcısı Orhan Demir ise İstanbul Havalimanı’ndan farklı günlerde binilerek aynı yere gidilen taksilerin farklı ücretler yazdığını belirterek Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın denetimlerinde bunlara ceza yazıldığını ifade etmiş, ceza yazılan taksiler arasında İstanbul Taksiciler Esnaf Odası Başkanı Eyüp Aksu’nun aracının da bulunduğunu açıklamıştı.

İkna çabaları

Müşterilerin araç bulmakta zorlanması üzerine “Sana taksi bulmamız kolaylaşır” diyerek bu yıl içinde önce ‘Taksimetre Aç Gel’ ardından da ‘Bahşişli Çağır’ özelliklerini hayata geçiren mobil taksi çağırma uygulaması BiTaksi ise eleştirilerin odağı olmuştu. Teknoloji editörümüz İrem, bu hafta Mecidiyeköy’de katılacağı bir basın davetine yetişmek için tarihî yarımada bölgesinde taksi çağırdığını, ancak uygulama içerisinden 8 TL bahşiş teklif edene kadar hiçbir taksicinin kendisini almadığını belirtiyor.

Twitter’da ise bazı kullanıcılar Uber’de araç bulabilmek için sisteme Arapça isimle kaydolmak gerektiğini ifade ediyor. İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu da geçtiğimiz hafta katıldığı bir HaberTürk yayınında bu konuya parmak basmıştı:

Martı CEO’su Oğuz Alper Öktem de Ipsos tarafından yapılan bir araştırmanın sonuçlarını paylaşmış; araştırma İstanbulluların %68’inin taksi kullandığını, bunların %84’ünün ise taksi bulmakta zorlandığını ortaya koymuştu. Katılımcıların %81’i ise İstanbul’un taksi sorununu çözecek adaya oy verme isteklerini belirtmişti:

^IPSOS

Çözümü var mı?

Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Ulaştırma Ana Bilim Dalı üyesi Prof. Dr. Halit Özen’e göreyse sorunun çözümü taksi sayısını artırmaktan değil, dijital yöntemler kullanarak yolculukların akıllı ulaşım sistemleri tarafından yönetilmesini sağlamaktan geçiyor.

“Şu an İstanbul’a baktığınızda bir taksi ortalama 400 kilometre yol kat ediyor. Taksi bu 400 kilometrenin yaklaşık 160 kilometresinde yolcu taşıyor, geriye kalan 240 kilometredeyse yolcusu yok.” diyen Özen, verimlilikte sağlanacak %10 artış ile trafiğe 1800 yeni taksi çıkmış gibi olacağını ifade ediyor.

Taksi sayısını artırmadan verimliliği artırmanın ilave trafik yükünü de engelleyeceğini söyleyen Prof. Özen; İstanbul’da taksi bulma sorunu olduğunun altını çizerken taksiyi bulduktan sonra bu sefer de taksicilerin müşteri beğenmediğini belirterek, müşteriyle taksinin dijital olarak buluşması neticesinde ‘taksicinin fazla ücret alması, taksimetreyi çalıştırmaması’ gibi hususların ortadan kalkıp ‘ne müşterinin ne de taksicinin itiraz edebileceği’ bir sistem kurulabileceğini ve tüm ihlallerin kayıt altına alınacağını vurguluyor.