İnsan Hakları Eylem Planı'nda neler var?

Erdoğan’ın 2 Mart’ta açıkladığı eylem planıyla 2020’de ilan edilen Yargı Reformu Strateji Belgesi’ndeki hedeflerden biri gerçekleşmiş oldu. Muhalefet; on bir ilke, dokuz amaç ve farklı faaliyet hedeflerinden oluşan planın fon kaynağının Avrupa Birliği olduğunu söylüyor. AB ve Avrupa Konseyi tarafından finanse edilen ve Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı’nın yararlanıcısı olduğu “İnsan Hakları Eylem Planının Uygulanmasını ve Raporlanmasını Destekleme Projesi” 1 Eylül 2019’da başladı. Projenin Mart 2021’de tamamlanması öngörülüyordu ki ilk sonuçlar Eylem Planı adı altında kamuoyuyla paylaşıldı. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu planın AB kurumlarıyla ilişkilere katkı sağlayacağına dair umutlu olduğunu açıkladı. Bu planın mart ayındaki AB Liderler Zirvesi’nden önce açıklanmasının, 7 Aralık 2020’den itibaren “Küresel İnsan Hakları Yaptırım Rejimi” kararı alan AB tarafından olumlu karşılanması bekleniyor. Öte yandan, açıklanan eylem planında Türkiye’nin ilerletmeyi umduğu vize serbestisi görüşmelerine bir çözüm getirilemiyor. Uzmanlar, AB’nin vize serbestisi için en önemli kriterinin “terörün tanımının değiştirilmesi” olduğunu hatırlatıyor ve paketin kapsamının yetersiz olduğunu dile getiyor.

Dış politikanın yanı sıra Türkiye kamuoyunda da planın işlevselliğiyle ilgili farklı görüşler var. Cumhurbaşkanı Erdoğan, planı özetlediği konuşmasında nihai hedefin "yeni ve sivil bir anayasa" olduğunun altını çizmişti. CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu konuyla ilgili olarak “Eğer bir ülkede bir siyasi parti, bir devleti 19 yıl yönettikten sonra kalkıp da 'Ben İnsan Hakları Eylem Planı açıklıyorum' diyorsa o ülkede insan hakları yok demektir.” demecini verdi. CHP’li milletvekili Sezgin Tanrıkulu paketin AB tarafından fonlanıyor olduğunu belirtti ve mevcut hükümetin “yerli ve millî” bir insan hakları rejimi oluşturamayacağını iddia etti. DEVA Partisi lideri Ali Babacan, olumlu reformları destekleyen bir çizgileri olduğunu ancak mevcut Anayasa’ya dahi uyulmadığını belirttiği açıklamasında “Her gün insan onurunu çiğneyen zihniyetin planına güvenmiyoruz." sözlerini sarf etti.

Muhalefetin tutumu göz önünde bulundurulduğunda, Cumhur İttifakı ile Millet İttifakı’nın ortak bir Anayasa çalışmasında bulunması zor görülüyor.

• Planın içeriği: Vizyonu “özgür birey, güçlü toplum, daha demokratik bir Türkiye” olan Eylem Planı, 11 ilkenin sıralanmasıyla başlıyor. İlkelerin genel çerçevesi, insanların doğuştan sahip oldukları temel haklara ve yargının bağımsızlığına değiniyor. Buna göre bireylerin ifade özgürlüklerinin güvence altında olduğu, hak arayışında hukuki mevzuata kolayca erişebildiği ve adil yargılanmanın sağlandığı bir sistem vadediliyor. Bu genel çerçevenin ardından dokuz amaç sıralanıyor.

• Amaçlar; temel ilkelerin teminatı olarak, insan hakları konusunda toplumsal ve idari farkındalık oluşturacak şekilde tasarlanıyor. Bu kapsamda kişilerin maddi/manevi bütünlüklerinin koruma altına alınacağı, özgürlüğün ve toplumsal refahın güçlendirileceği bir sistem vadediliyor. Amaçları gerçekleştirmek için 50 Hedef ve 393 faaliyetin hayata geçirilmesi düşünülüyor. 
   
• Hedefler arasında yargının işleyişinin hızlanması için atılan adımlar dikkat çekiyor. İdari yargının başvurulara cevap vermesi ve gerekçeli karar açıklaması için 30 günlük bir süre öngörülüyor. Ayrıca noter, dava, icra masraflarının azaltılması; e- tebligat ve e-duruşma uygulamalarının yaygınlaştırılması hedefleniyor. Hukuk Fakülteleri’nde verilen eğitimin beş yıla çıkarılması ve kontenjanlarının gözden geçirilmesi kararı kamuoyunun dikkatini çeken bir diğer konu.

• Türkiye’nin İnsan Hakları Karnesi: Freedom House 2021 verilerine göre Türkiye Siyasal ve Sivil Haklar konusunda “özgür olmayan (not free)” ülke statüsünde yer alıyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde de Türkiye’ye karşı birçok dava açıldığı biliniyor. HDP Grup Başkanvekili Meral Danış Beştaş’ın eylem planı yorumunda “AİHM’in 2020 bilançosuna göre Türkiye ifade özgürlüğü alanında Avrupa’da en çok ihlal alan ülke konumunda. Bu eylem planını hazırlayanlar ya hukukçu değil ya da bu ülkede yaşamıyorlar.” ifadeleri yer alıyor.

• “Kuşkulu” yorumlar: Eski Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Yargıcı Rıza Türmen, BBC Türkçe'den Ayşe Sayın'ın haberinde yer alan değerlendirmesinde kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığının sağlanamadığı durumda düzenlemelerin "kozmetik ve palyatif (geçici, geçiştirici)" olacağı görüşünü belirtiyor. Türmen, Eylem Planı'nın AB ve Avrupa Konseyi ile gerçekleştirilen bir proje kapsamında hazırlandığının "gizlendiğini" düşünüyor. Eski Anayasa Mahkemesi Raportörü Prof. Dr. Osman Can ise bu hazırlığın altında yatan sebebin, "AK Parti'nin tabanından gelen talepler nedeniyle baskı altında olması" olduğunu savunuyor. Anayasa hukukçusu Prof. İbrahim Kaboğlu DW Türkçe'ye verdiği değerlendirmede programı "inandırıcı bulmadığını" söyleyerek toplantı ve gösteri hakkının güvence altına alınacağı bir sisteme gönderme yapan programla Boğaziçi Üniversitesi'ndeki protestolarda yaşananların tezatlığına gönderme yapıyor. İdare hukukçusu Prof. Metin Günday da Eylem Planı'nı "Yargıya sürekli mesaj veren bir Cumhur İttifakı'nın insan hakkı ihlallerini bitiremeyeceğini biliyoruz." ifadeleriyle yorumluyor.