İran'da bir ayın ardından: ABD, Babülmendep’in kapanmasını göze alabilir mi?

İsrail ve ABD’nin İran’a saldırısıyla başlayan savaşın birinci ayını geride bıraktık. İsrail’in nihai hedefinin istikrarsız ve zayıflamış bir İran olduğu artık netleşti. 

• Üstelik bunu tüm dünyayı ekonomik krize sürüklemek, askerî olarak ateşe atmak ya da uluslararası alanda İsrail devletinin meşruluğunu sorgulatmak pahasına yaptıkları aşikar.

İsrail bunu yaparken bir yandan da Hizbullah’a karşı savunma alanı kurmak bahanesi ile İsrail’in kurucusu David Ben-Gurion’un hayalini gerçekleştirdi ve Lübnan’ın güneyini fiilen ilhak etti. Bu süreçte, Batı Şeria’daki Yahudi yerleşimci terörüyse hiç olmadığı bir seviyeye çıktı.

'Stratejik hedeflerin hepsi baştan itibaren açıkça saçmalıktı'

ABD ise savaşın başında stratejik hedef olarak belirttiği hiçbir sonuca şimdiye kadar ulaşamadı. Bunu ben değil, Trump’ın 2016’daki başkanlık kabinesindeki savunma bakanlarından biri olan “kuduz köpek” lakaplı, eski deniz piyadesi, emekli Orgeneral James Mattis söylüyor:

“15 bin hedef vurulmuş durumda. Sahada ciddi askerî başarılar elde edildi. Ancak bu başarılar stratejik sonuçlarla örtüşmüyor. Savaşın başında dile getirilen bazı stratejik hedefleri hatırlayalım: İran’ın koşulsuz teslim olması, rejim değişikliği, hatta bir sonraki dinî liderin kim olacağına Washington’un karar vereceği iddiası… Bunların hepsi baştan itibaren açıkça saçmalıktı. Gerçeklikle ilgisi olmayan, tamamen hayal ürünü hedeflerdi.”

Aslında Mattis’in kastettiği, iyi bir istihbarat çalışması ve yapay zeka desteğiyle oluşturulmuş bir hedef listesinin (aralarında bir kız ilkokulunun da olduğunu ve binanın birden çok kez vurulduğunu hep hatırlamak gerekir) üstün teknolojiyle vurulmasının askerî başarı sayılsa da hiçbir zaman strateji eksikliğinin yerini tutamayacağı.

Dahası Trump’ın bir giriş stratejisi olmadığı gibi, çıkış stratejisinin de olmadığı gün geçtikçe daha fazla anlaşılıyor. ABD’de şu sıralar savaşla ilgili en çok konuşulan konu bu.

ABD’nin askerî gücü neye yarar, neye yaramaz?

ABD’nin hava gücü şüphesiz tek başına bir “rejimi” deviremez. Ancak bugün ulaştığı hız, yoğunluk ve hassasiyet geçmişe kıyasla çok daha yıkıcı görünüyor. Birleşmiş Milletler’i ve pek çok müttefiki dikkate almayan bir yaklaşım ise Washington’un karar alma süreçlerini daha da hızlandırıyor.

Ne var ki bırakın savaşın başındaki stratejik hedeflere ulaşmayı; İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatmasına karşın ABD’nin boğazın açılmasını sağlayacak askerî gücü ya da caydırıcılığı olmadığı da net olarak ortaya çıktı. Diğer taraftan Trump’ın tüm tehditlerine rağmen uluslararası alanda müttefiklerini ve politika yapıcıları da Hürmüz’ün uluslararası bir çabayla açılması konusunda etkilemesi de şimdilik mümkün görünmüyor.

• Peki strateji ve uluslararası ilişkilerden az çok anlayan herkesin görebildiği bir sonucu ABD yönetiminin görmemiş olma ihtimali ne?

Savaş Bakanı Hegseth, Trump’ı ateşe mi attı?

Pentagon’daki bürokratların önceki başkanlara yaptıkları gibi Trump’a da bu konunun “zorluğunu” veya “imkansızlığını” açıkça anlattığı dedikodular arasında. Ne var ki iddialara göre Savaş Bakanı Pete Hegseth, Trump’ı “Bunu yapmak zorunda kalmayacağız” diyerek ve İsrail’in kendisine hızlı başarı garantisi verdiğini söyleyerek ikna etmiş.

Planın şöyle olduğu konuşuluyor: İsrail ilk gün dinî lider Hamaney’i öldürecek, ardından ABD “tarihte görülmüş en büyük hava gücüyle” devreye girip belirli bir süre boyunca her gün yaklaşık bin hedefi vuracak ve bu yolla Amerikan ordusunun yenilmez olduğu izlenimini oluşturarak İran’ı pes ettirecek. Dolayısıyla bu plana göre İran’ın pes etmesi aslında bir varsayımdan öteye geçmiyor.

• Yani eğer iddialar doğruysa ABD’nin savaşın başındaki stratejisi tam da Mattis’in strateji eksikliği diye tanımladığı şey.

Doğal olarak girişteki plan Hürmüz’ün kapanmasını ya da Körfez’deki müttefikleri korumayı olasılıklar arasına koymadığından bunlara karşı mücadele/çözüm hazırlığı da yok. Şimdiye kadar gördüklerimiz üzerinden bilgiye dayalı bir değerlendirme yapacak olursak da şu anda süreç askerî üstünlüğüne rağmen ABD’nin insiyatifinde işlemiyor gibi.

Diğer taraftan geçen günlerde Suudi Arabistan’ın Prens Sultan Üssü’nde vurulan ABD unsurları “askerî olarak bittiği” iddia edilen İran’ın hâlâ ABD’nin operasyon kapasitesini ve etkinliğini düşürebilecek saldırılar düzenleyebildiğini gösteriyor. Üste konuşlandırılmış beş KC 135 tanker uçağı ile bir E3 Sentry AWACS erken uyarı uçağının saldırıda kullanımlarını etkileyecek şekilde hasar gördüğü uluslararası medyaya yansıdı. 

Tanker uçaklar İran içine düzenlenen hava harekatlarının en önemli parçası. ABD Hava Kuvvetleri’nin neden o kadar tanker uçağı sürekli olarak bölgedeki farklı üstler arasında dolaştırmak yerine tek bir merkezde tuttuğu ise muamma. 

• Uzmanlar, ABD Hava Kuvvetleri’nin 2022’de yayımlanan “Kıvrak Muharebe Uygulama” doktrinine (Agile Combat Employment / Air Force Doctrine Note 1-21) göre bu uçakların aynı merkezde tutulmaması gerektiğini belirtiyor. 

Buna nasıl bir operasyonel gerekliliğin neden olmuş olabileceği kamuoyunda sorgulanıyor. Zira eğer ABD gerçekten bir kara harekatı planlıyor, sahada piyadeye destek ya da yoğun özel birlik operasyonları ile bütünlüklü hassas hava harekatları (surgical air strikes) planlıyorsa dahi bu uçakların aynı yerde durmasının mantığı yok. Bölgede ABD’nin kullandığı birçok hava üssü var. Dolayısıyla özellikle askerî yorumcular kayıplara beceriksizliğin neden olmuş olabileceğini de dile getiriyor.

Savaşın ABD’ye maliyeti

Stratejik ve askerî olarak çıplak gözle dahi görülen eksiklikler, siyasi ve ahlaki boyutta halihazırda Trump’ın boyunu bile aşmış vaziyette. ABD Savaş Bakanı Hegseth’in angajman kuralları ve “Bizim işimiz kırmak dökmek” diyerek tanımladığı askerî güç kullanımı ile ilgili sözleri ve neden savaş suçlusu olarak yargılanması gerektiğini başka bir yazıda ele alırız. 

Lakin hedefleri net olmayan ve askerî tarafının da iyi icra edilmediği belli bir savaş, ABD Kongresi’nde iki partinin de tam desteğini alamıyor. Ayrıca seçmenler arasında popüler değil. NATO’daki diğer müttefikler ile ilişkileri ise ciddi biçimde zedeledi. 

Savaşın sürmesi durumunda yükselen petrol fiyatları Rusya’nın yıllık gelirini 80 milyar doların üzerinde artırabilir. Bu rakam, Kremlin’in 2025'teki bütçe açığının tamamından fazla. Ukrayna Savaşı ve yaptırımlar ile ekonomisi zora giren Rusya’nın İran’a yapılan saldırılardan rahatsız olsa da çok şikayetçi olduğunu düşünmek makul olmaz. Ötesinde uluslararası hukuk böylesine çiğnenmişken Ukrayna’da baharın gelmesiyle hareketlenecek cephelerdeki olası çatışmaların ne kadar sertleşeceğini tarihe referansla İkinci Çeçenistan Savaşı ve Grozni Kuşatması’ndan çıkarabileceğimizi zannederim.

Bununla birlikte ABD’nin askerî kaynakları ise Asya’dan, yani ABD için sözde öncelikli cepheden çekilmiş durumda. Daha büyük bir güçle olası bir savaşta kritik öneme sahip mühimmat stokları hızla eriyor. Tomahawk füzelerinin en az beşte biri, THAAD önleme sistemlerinin ise üçte biri kullanılmış durumda. 

Öte yandan yeni savaş teknolojilerinin yarattığı maliyet dengesi ABD’yi zorluyor. Birkaç yüz bin dolarlık ucuz insansız hava sistemleri, Birleşik Arap Emirlikleri’nde veri merkezlerini, Katar’da gaz tesislerini vurabiliyor. Bunları durdurmanın maliyeti ise saldırınınkiyle kıyaslanabilir değil. Savaşın Amerika’ya haftalık maliyeti ise yaklaşık 9 milyar dolar. 

• Ne var ki her olayda olduğu gibi burada da madalyonun bir de ABD’nin asimetrik bir şekilde ekonomik ve siyasi açıdan kazançlı çıktığı arka tarafı var. Bu da yine başka bir yazının konusu.

Uzmanlar, savaşın Körfez ülkelerinin ekonomisini ise 15-20 yıl geri götürdüğünü iddia ediyor. Bahsedilen yıkımın boyutu ancak bu ülkelerden bazılarının son 40 yıldır kendilerini var ettiğini; finans ve turizm merkezlerine dönüştüğünü göz önünde bulundurursak anlayabiliriz. 

Birinci ay sonunda insiyatif kimde?

Diğer taraftan İran, savaşta askerî gücünü ve komuta kontrol kapasitesini çok büyük oranda yitirse de ABD’nin stratejik eksikliklerini avantaja çeviriyor. Savaşın nerdeyse ikinci haftasından itibaren inisiyatif İran’ın eline geçmiş gibi görünüyor. Bunun birkaç nedeni var:

İlki iç muhalefet nedeniyle oldukça kırılgan olduğu düşünülen İran yönetiminin beklediğinden daha dayanıklı çıkması. ABD’nin İranlıların “isyan potansiyelini” silahlaştırmak konusunda ne kadar sorunlu bir askerî antropolojik yaklaşım içinde olduğunu başarısızlıklarından anlıyoruz. Diğer taraftan İran’daki etkili mevkilerde düşünüldüğünden fazla ajanı olduğu ortaya çıkan İsrail’in bunu öngörmediğini düşünmek naiflik olur.  

İkinci olarak İsrail ve Netanyahu’nun ABD’yi onlarca yıldır İran’a saldırmak için zorladığı biliniyor. Değerlendirme yaparken daha önceki başkanların değil de Trump’ın buna karar vermiş olmasını da göz önünde bulundurmak gerekiyor. Dolayısıyla Trump'ın bir gün önce “Rejim devrilmeden bu iş bitmez” deyip ertesi gün çözümsüzlüğü pazarlıkta bir kaldıraç olarak kullanmaya çalışan bir iş adamı gibi İran’la anlaşma masasına oturmaya çalışması ABD adına bir tutarsızlık olarak görülüyor. Hepsinin üzerine ABD, İsrail’in saldırganlığını kontrol edebilirmiş gibi de görünmüyor.

Üçüncü olarak İran’ın henüz nükleer görüşmeler sürerken, 2025 Haziran ayı civarında, askerî kapasitesini dağıttığı ve bu silahların kullanım yetkisini daha alt kademelere devrettiği anlaşılıyor. Dolayısıyla savaş sırasında askerî karar alma mekanizmasındaki bu esneklik, belli ki güçlü bir hava harekatı karşısında dahi İran’a beklenenden çok daha fazla dayanıklılık kazandırmış.

Bunlarla birlikte İran, teknik olarak “yatay tırmandırma” (horizontal escalation) denilen bir stratejiye yöneldi. Menzil içindeki tüm ABD ve İsrail müttefiklerine roket atarak çatışmayı genişletiyor. Yukarıda konuştuğumuz üzere, böyle olması beklenmese de bu ABD’ye doğrudan bir maliyet yüklüyor. 

Sonuç olarak İran, enerji ve ticaret savaşının önemini önceki çatışmalardan daha kesin bir şekilde kavramış ve stratejik hedefe yönelik iyi bir taktik uyguluyor gibi görünüyor. Hürmüz Boğazı’nı tehdit altında tutarak çatışmayı uluslararası olmaktan çıkarıp küresel bir meseleye dönüştürdüler. 

• Zira Hürmüz günlük yaklaşık 20-21 milyon varil petrol (küresel arzın %20'sinden fazlası) geçişiyle dünyanın en kritik enerji nakil rotasıydı. Diğer taraftan Hürmüz’den geçen petrolün yaklaşık %82'si Asya pazarlarına (Çin, Hindistan, Japonya, Güney Kore) gidiyor.

İran’ın stratejik manevra alanları 

Bu da İran’a geniş bir manevra alanı ve bazı stratejik araçlar kazandırıyor. Dinamik bir çatışmada, “karar üstünlüğünü” ellerinden kaçırmış reaktif taktik hareketler ile savaşı sürdüren bir ABD ve İsrail karşısında stabil bir İran gördüğümüz bir gerçek. Ancak ABD’nin başta belirlediği stratejik hedef olan “rejim değişikliği”ne ulaşamaması dışında da savaşı “kazanma” ihtimalleri bulunmuyor. 

İran, ABD’nin “tercih savaşı”na karşı “varoluş savaşı” yürüttüğü için ayakta kalabiliyor. Ne kadar süreceği meçhul, ancak iş o noktaya gelirse “savaşı kendi şartlarıyla bitirmek” için şimdikinden daha büyük bir kriz çıkarmak dışında şansları kalmıyor.

Babülmendep Boğazı neden önemli?

Bunu yapmak için kullanacakları olası stratejik araçlardan bir tanesi Basra ve Umman Körfezi’nden uzakta, Arap Yarımadası’nın diğer tarafında bulunuyor: Babülmendep Boğazı. 

• Trump, İran’ı enerji altyapısının tamamını vurmakla tehdit edip ardından 23 Mart’ta saldırıları “durdurduğunu” söylediğinden beri olası bir senaryo beni korkutuyor. O günden beri ABD tarafının “durdurma” kararının Babülmendep Boğazı’nın da tıpkı Hürmüz gibi, hatta Hürmüz’le eşzamanlı şekilde kapatılması riski ile ilgili olduğunu düşünüyorum. 

İran yanlısı Husiler’in bu hafta savaşa dahil olduklarını açıklaması bu ihtimalin gerçekleşebilme olasılığını artırıyor. 

Yemen ile Cibuti arasındaki Babülmendep, Süveyş Kanalı’nın güney kapısı olarak kabul ediliyor. Ortasındaki Meyyun Adası nedeniyle boğaz; genişlik olarak, 5.4 km (doğu) ve 20 km (batı) olmak üzere iki kanala ayrılıyor. Yani bir iki gemi kaza yapsa ya da vurulsa kapanacak kadar dar. 

Dünya deniz ticaretinin yaklaşık %12’si buradan geçiyor. Her gün yaklaşık 6 milyon varil petrol bu hat kullanılarak Avrupa ve Afrika’ya ulaştırılıyor. Aynı rota üzerinden Afrika pazarlarına buğday, pirinç ve şeker gibi temel gıda ürünleri de taşınıyor. 

Husiler, İsrail’in Gazze’deki katliamı başladığından beri Kızıldeniz’e giren ve İsrail bağlantılı olduğu düşünülen ya da İsrail limanlarını kullanan gemilere saldırılar düzenliyor. Kızıldeniz ve Aden Körfezi’nde ticari gemi güvenliğini sağlamak ve deniz haydutluğunu önlemek için Türkiye’nin de dahil olduğu bir uluslararası güvenlik mekanizması var. 

ABD’nin Afrika’daki en büyük üssü Camp Lemonnier de Cibuti’de bulunuyor. ABD yıllık 65 milyon dolar kira karşılığı buradan deniz trafiğini izliyor, güvenlik risklerini değerlendiriyor ve gerektiğinde operasyonları koordine ediyor. 

İran, savaşın başından beri buraya saldırmadı ancak üs Husilerin füze menzili içinde. Dolayısıyla ABD; İran’daki harekatlarını sürdürebilmek ve yapabilirse nihai olarak İran’la anlaşmak dahil, Hürmüz’ü kontrol edebilmek için buradaki geçişin güvenliğini sağlamak, İran’ın buradaki manevra alanını kapatarak stratejik avantajını yok etmek zorunda. 

Dolayısıyla ABD tarafından kara harekatı için görevlendirildiği iddia edilen ve Hint Okyanusu’ndan gelerek CENTCOM bölgesine girdiği söylenen ABD amfibi çıkarma gemisi USS Tripoli’yi yarın öbür gün Aden Körfezi’nde görürseniz şaşırmayın.