Kısa tarihi ve bu yılın kazananlarıyla 2022 Nobel Ödülleri

Nobel Ödülleri'nin bu yılki sahipleri açıklanmaya başladı. Peki tıptan edebiyata, fizikten ekonomiye kadar birçok daldaki katılımcılara çalışmaları ve katkıları nedeniyle takdim edilen Nobel Ödülleri nasıl başladı?

Takvim 27 Kasım 1895’i gösterdiğinde İsveçli kimyager ve mühendis Alfred Nobel, servetinin büyük bir kısmını fizik, kimya, tıp, edebiyat ve barış alanındaki ödüllere verdiğini belirten vasiyetnamesini imzalayarak Nobel Ödülleri’nin temelini atmış oldu. Peki, "Nobel Ödülleri" fikri Aflred Nobel'in aklına nasıl geldi?

 ^{alfrednobel.org}

Nobel'in en büyük ilhamı, 20 yıllık arkadaşıydı

İsveçli aktör ve tarihçi Kenne Fant, Alfred Nobel’in günümüzde “altın standart” olarak kabul edilen bir biyografisini kaleme aldı. Bu biyografiye göre en büyük başarısı dinamit olan Nobel, dinamiti yaratırken icadının iyiliğe hizmet edeceğini; dinamitin yıkıcı gücünü görenlerin savaştan vazgeçip barışa yöneleceğine inanıyordu. Vasiyetnamesinde de varlığının büyük bir çoğunluğunun fizik, kimya, tıp, edebiyat ve barış alanlarında her yıl verilecek ödüllerin yaratılması için kullanılmasını istedi.

Gel gelelim Fant'in herhangi bir kaynak göstermeden anlattığı bu hikaye pek de gerçeği yansıtıyor gibi gözükmüyor. Nobel’in bu ödüller için 20 yıllık arkadaşı Bertha von Suttner’dan etkilendiğini gösteren pek çok ipucu bulunuyor.

^{Bertha von Suttner/The Nobel Prize}

Buna göre, Nobel’in Bertha’nın 1889’da kaleme aldığı “Throw Down Your Arms” isimli pasifist manifesto/romandan çok etkilendiği ve ona “bu mucizeyi”  yazmasının ne kadar sürdüğünü sorduğu belirtiliyor.

Ancak Nobel’i ödül fikri için en çok etkileyen şey, Bertha’nın uzun uğraşlar sonucunda Nobel’i katılmaya ikna ettiği bir barış kongresi gibi gözüküyor. Bertha’ya yazdığı bir mektupta Nobel’in, "Barış Kongresi'nin çalışmalarını bir adım da olsa ileriye taşımaya yardımcı olabilirsem çok mutlu olurum" ifadelerine yer verdiği; 1893’de gönderdiği bir mektupta ise barışın teşviki için için her beş yılda bir verilecek büyük bir ödül fikrinden bahsettiği aktarılıyor.

İlk kazananlar

Nobel ödülleri ilk kez Alfred Nobel’in 10 Aralık 1896’daki ölümünden 5 yıl sonra, 10 Aralık 1901’de verildi. Ödülün ilk kazananları ise X ışınlarının ve röntgenin keşfindeki rolü nedeniyle fizik alanında Wilhelm Conrad Röntgen, ozmotik basıncı ve bunun bitki ve hayvan yaşamındaki önemini vurgulayan çalışmaları nedeniyle kimya alanında Jacobus H. van’ t Hoff, difterinin serumka tedavisi konusundaki çalışmaları nedeniyle tıp alanında Emil von Behring, “hem kalp hem de akıl niteliklerinin nadir bir kombinasyonu” olarak nitelendirilen eserleri nedeniyle edebiyat alanında Sully Prudhomme ve barış alanında da Uluslararası Kızılhaç Komistesi’nin kurucusu Henry Dunant ile dönemin önde gelen pasifistlerinden Frederic Passy oldu. Nobel Ödülleri kategorisine 1969'da dâhil olan Nobel Ekonomi Ödülü’nün ilk sahipleri ise Ragnar Frisch ve Jan Tinbergen’di.

Nobel Ödülleri’nin bu yılki sahipleri de bu hafta içinde açıklanmaya başladı. Bu satırları yazarken güncel hâliyle tıp, kimya, fizik ve edebiyat alanında Nobel Ödülleri sahiplerini bulmuş bulunuyor. Barış ve ekonomi alanındaki ödüllerin sahiplerinin ise açıklanan takvime göre sırasıyla bugün ve haftaya pazartesi duyurulması bekleniyor.

2022 Nobel Ödülleri’nin şimdiye kadarki kazananları

Nobel Tıp Ödülü

^{Svante Paabo/The Nobel Prize}

Nobel Tıp Ödülü’nün bu yılki kazananı, “soyu tükenmiş homininlerin genomları ile insan evrimine ilişkin keşifleriyle” insan evrimine ışık tutan İsveçli bilim insanı Svante Paabo oldu. Nobel Komitesi’nden yapılan açıklamada Paabo’nun, küçük bir parmak kemiğinin genom verisi ile 30 bin yıl önce yaşayan “Denisovalıları” keşfettiği ve 200 bin ila 35 bin yıl önce yaşamış olan "Neandertallerin" genom dizilimini yaptığı aktarıldı. Üstelik Paabo, ailesinde bu ödülü kazanan ilk kişi de değil. Paabo’nun babası olan biyokimyager Sune Bergström da 1982’de prostaglandin maddesine ilişkin çalışmaları nedeniyle Nobel Tıp Ödülü’yle ödüllendirilmişti.

Nobel Fizik Ödülü

^{Alain Aspect, John F. Clauser ve Anton Zeilinger /The Nobel Prize}

Nobel Fizik Ödülü bu yıl, "Dolaşık fotonlarla yaptıkları deneyler, Bell eşitsizliklerinin ihlallerini ortaya koymaları ve kuantum bilgi bilimine öncülük ettikleri için” Fransız fizikçi Alain Aspect, ABD’li teorik ve deneysel fizikçi John F. Clauser ile Avusturyalı kuantum fizikçisi Anton Zeilinger olmak üzere üç bilim insanına verildi. 

Aspect, Clauser ve Zeilinger’ın kuantum mekanikleri üzerinde gerçekleştirdikleri deneylerin, dolanık durumdaki parçacıkların kontrol edilmesi ve araştırılması potansiyelinin varlığını ortaya koyduğu belirtilirken Nobel Fizik Komitesi, üç bilim insanının çalışmalarıyla “kuantum teknolojisinde yeni çağ için temelleri attığı” ve süper bilgisayarlara ve gelişmiş şifreli iletişime giden yolu açtığı ifade edildi.

Nobel Kimya Ödülü

^{Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal ve K. Barry Sharpless/The Nobel Prize}

Nobel Kimya Ödülü de bu yıl tıpkı Nobel Fizik Ödülü’nde olduğu gibi üç bilim insanı arasında paylaştırıldı. Ödülün kazananları, moleküler yapı taşlarının bir araya gelerek yeni bileşiklerin verimli bir şekilde oluşturulmasını sağlayan reaksiyonları keşfeden bilim insanları Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal ve K. Barry Sharpless oldu. Bu, Sharpless’ın başarıları için aldığı ikinci Nobel Ödülü’ydü.

Konuya ilişkin açıklamasında kurum, “click” kimyası ve biyoortogonal kimya olarak bilinen söz konusu teknolojilerin artık hücrelerin keşfedilmesi ve biyolojik süreçlerin gözlemlenmesi için küresel çapta kullanıldığını aktardı. Bununla birlikte kurum, araştırmacıların “biyoortogonal reaksiyonları kullanarak şu an klinik deneylerde test edilen kanser ilaçlarının hedeflenmesini” iyileştirdiğini de sözlerine ekledi.

Nobel Edebiyat Ödülü

^{Annie Ernaux}

Şimdiye kadar açıklanan son ödül olan 2022 Nobel Edebiyat Ödülü’nün sahibi ise 1960'larda geçirdiği bir kürtaj operasyonundan tutkulu evlilik dışı ilişkisine kadar kendi hayatından olayları kaleme alan Fransız yazar Annie Ernaux oldu. Bu noktada, Venedik Film Festivali'nde Altın Aslan ödülünü kazanan "Kürtaj" filminin de Ernaux'un romanından uyarlandığını belirtmemiz gerekiyor.

Nobel Komitesi'nin sekreteri Mats Malm, kararı duyurduğu Stockholm'deki basın toplantısında ödülün, "kişisel hafızanın köklerini, yabancılaşmalarını ve kolektif kısıtlamalarını ortaya çıkarmadaki cesareti ve klinik keskinliği" nedeniyle Ernaux'a layık görüldüğünü aktardı.

Rekabetle gelen ayrımcılık

^{CSU archives/ Everett Collection/Bridgeman Images}

Bütün bunlarla birlikte, bilimin “Oscar”ı olan Nobel Ödülleri, dünyanın dört bir yanından bilim insanlarının, ekonomistlerin ve yazarların ödülün “o yılki kazananının” kim olacağına dair tahminler yürütüp rekabet ettiği oldukça çekişmeli bir ortam. Ve rekabetin olduğu yerde ne yazık ki ayrımcılık da beraberinde geliyor.

Bu konuya ilişkin 2007’de İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'nin Nobel Kimya Ödülü’yle ilgili müzakerelerinde danışmanlık yapan Marc Zimmer, 2020’de kaleme aldığı yazısında, 119 yıllık süre zarfında bilim alanında ödüle layık görülen bilim insanlarının yalnızca %3’ünün kadın olduğunu belirtiyor. Dahası, Zimmer, toplam 617 bilim ödülünden hiçbirini siyah bireylerin kazanamadığını da sözlerine ekliyor ki ünlü bilim insanı rol modellerinin büyük çoğunluğunun beyaz ve erkek olduğunu göz önüne aldığımızda bu veriler pek de şaşırtıcı değil.

Öte yandan, 2022 Nobel Edebiyat Ödülü kazananı olan Ernaux’un da 121 yıllık Nobel tarihinde bu ödülü kazanan sadece 17. kadın olduğu belirtiliyor. Brontë kardeşlerden George Elliot adı altında yazan Mary Ann Evans’a, A.M. Branard olarak kitaplar üreten Louisa May Alcott’tan erkek okuyucuların dikkatini çekmeyeceği söylendiği için adının baş harflerini kısaltan J.K. Rowling’e, kadınların isimlerinden olmak pahasına edebiyat alanında var olabilmek adına verdikleri savaşa rağmen, Nobel Ödülleri’nin her cinsiyet, cinsel kimlik ve etnik kökenden bilim insanı ve yazarın sesini duymak için daha çok yol kat etmesi gerekiyor gibi duruyor.