Her salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.

Teknoloji dünyasından tüm önemli gelişmeler.

Quando

CES 2024'te konuşulanları ve tanıtılanları mercek altına alıyoruz.

Öne çıkanlarıyla: CES 2024

Yazarlar ve sanatçılar, telif hakkı ile korunan eserlerinin yapay zeka eğitiminde kullanılmasına karşı haklarını arıyor.

Bir yapay zeka çıkmazı: Telif hakkı için hak arayışı

ABD ile Çin arasında yıllardır devam eden teknoloji savaşı giderek daha da kızışıyor. Bu savaşın başlangıç noktasını kesin olarak belirlemek zor, ancak tarafların silahlarını ne zaman tam anlamıyla kuşanmaya başladığını anlamak için Trump dönemine bakmak iyi bir başlangıç olabilir.2019 yılının Mayıs ayında dönemin ABD Başkanı Donald Trump, federal hükümete ulusal güvenlik riski taşıdığı düşünülen yabancı menşeli telekomünikasyon ekipmanlarının ABD merkezli şirketler tarafından satın alınmasını engelleme yetkisi tanıyan bir kararname imzaladı. Karar, Huawei ve ZTE gibi Çin merkezli teknoloji devlerinin artık ABD’de ürünlerini satamayacağı veya önemli yazılım ve lisanslar için Google ya da ARM gibi alanında lider isimlerle çalışamayacağı anlamına geliyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Neden? Bu kararın alınmasında, Çin merkezli şirketlerden ihraç edilen teknolojik ekipmanların özellikle de ordu içinde bir "casusluk" aracı olarak kullanılabileceği endişesi yatıyordu. Ayrıca, tek bir şirketin hedeflendiğini açıkça belirten bir ibare olmasa da bu kararın ABD'li milletvekillerince bir güvenlik tehdidi olarak görülen Çin merkezli teknoloji devi Huawei'i hedef aldığı düşünülüyor.</li></ul>Mayıs 2020'de ise ABD Ticaret Bakanlığı, dünya çapında Amerikan teknolojisini kullanan şirketlerin Huawei için yarı iletken tasarlamasını veya üretmesini yasaklayacağını duyurdu. Yeni kurallardan muaf olmak isteyen şirketlerin Huawei ile çalışmaya devam etmek için özel lisanslar almasını zorunlu kılan bu yasağın ardından %55'lik pazar payıyla dünyanın en büyük yarı iletken üreticisi olan TSMC, Huawei'den sipariş almayı durdurdu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Huawei, Apple'ın ardından TSMC'nin en büyük müşterisi konumundaydı.</li></ul>Trump'ın fitilini ateşlediği çip savaşından bu yana geçen yaklaşık 4 yıllık süreçte iki dünya devi arasındaki teknoloji savaşı her geçen yıl tırmanmaya devam etti. Her iki taraf da birbirlerinin kritik teknolojilere erişimini kısıtlayarak rakibini zayıflatmak adına stratejik adımlar attı.Kasım 2021’e ABD Başkanı Joe Biden, Huawei ve ZTE gibi şirketlerin ağ lisansı almasını engelleyen Güvenli Ekipman Yasası'nı imzaladı. Yeni yasa ile Federal İletişim Komisyonu’nun (FCC) "Kapsanan Ekipman ya da Hizmetler Listesi"nde yer alan şirketlere lisans verme yetkisi tamamen elinden alındı.&nbsp;Ekim 2022’de ise ABD, şu ana kadar attığı en sert adımlardan biriyle Çin merkezli şirketlerin gelişmiş yarı iletkenler üretmesini veya elde etmesini zorlaştıracak kapsamlı ihracat kontrollerini <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/6825bee4-52a7-4c86-b1aa-31c100708c3e" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu.</a> Çin'in nükleer silah modellemeden hipersonik silah geliştirmeye kadar uzanan askerî uygulamalara sahip süper bilgisayarlar geliştirme çabalarını baltalayan bu hamlenin hedefleri arasında ülkenin yapay zeka alanında gelişmesini engellemek bulunuyordu.Uzmanlar tarafından iki ülke arasındaki teknoloji rekabetinde “büyük bir dönüm noktası” olarak değerlendirilen ihracat kontrollerinden Çin’e kritik çip üretim araçları ihraç eden Semiconductor Manufacturing International Corp, &nbsp;Yangtze Memory Technologies Co (YMTC) ve ChangXin Memory gibi şirketler etkilendi. Bununla birlikte, ABD’li bireylerin ve şirketlerin gelişmiş çip üreten Çin merkezli şirketlere doğrudan ya da dolaylı yollardan destek sağlaması da yasaklandı.Kasım 2022’ye geldiğimizde ise ABD, Ekim ayında açıkladığı ihracat kontrollerini genişleterek Çin merkezli 36 şirketi ticari kara listesine, yani “varlık listesine” <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/2ddb2288-6bae-4672-8bf6-e51d79ca29c3?utm_source=aposto" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aldı.</a> Bu hamle, ABD merkezli şirketlerin teknolojilerini Çin’e ihraç etmek için lisans almasını zorunlu kılıyordu. ABD merkezli olmayan 21 şirkete, ABD teknolojisine sahip ürünleri Çin’e ihraç etmelerini yasaklayan “doğrudan yabancı ürün kuralı” da uygulanmaya başlandı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yerel çip üretimi çabaları</h2>ABD, çip üretiminde bir dünya devi, ancak ABD merkezli şirketlerin büyük bir kısmı çip üretiminde Çin merkezli üreticilere güveniyor. Öte yandan ABD, Biden’ın imzasıyla 9 Ağustos 2022’de yasalaşan “Yarı İletken ve Bilim Üretimi için Faydalı Teşvikler Yaratma Yasası” (CHIPS and Science Act) ile Çin’e olan bağımlılığı düşürmeyi hedefliyor.&nbsp;Yerli yarı iletken üretim kapasitesine yönelik yatırımları katalize etmeyi amaçlayan yasanın hedefleri arasında kuantum bilişim, yapay zeka, temiz enerji ve nanoteknoloji gibi öncü teknolojilerin Ar-Ge ve ticarileştirilmesini hızlandırmak ve yeni bölgesel yüksek teknoloji merkezleri ile daha büyük, daha kapsayıcı bir bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) işgücü yaratmak bulunuyor.ABD’de yarı iletkenler için yerel araştırma ve üretimi artırmak üzere yaklaşık 280 milyar dolarlık yeni finansman yetkisi veren yasa, bunun için 39 milyar doları yerli üretim için sübvansiyon; 13 milyar doları ise yarı iletken araştırmaları ve işgücü eğitimi için olmak üzere çip üreticilerine 52,7 milyar dolar tahsis ediyor. Dahası yasa, üretim ekipmanı maliyetleri için %25 yatırım vergi kredisi de tanımlıyor.Öte yandan ABD’nin bu hamlesi, Çin’in yerli yarı iletken endüstrisini bağımsız hâle getirme çabalarını da ateşlemiş bulunuyor. Çin, Eylül 2023’te yarı iletken endüstrisini desteklemek amacıyla 41 milyar dolarlık yeni bir fon kuracağını duyurmuş; fonun 8 milyar dolarının Çin Maliye Bakanlığı’ndan geleceği belirtilmişti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çin, 2014 ve 2019 yıllarında da çip endüstrisini desteklemek için 19 ve 27 milyar dolarlık iki fon duyurmuştu.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Müttefikleri, ABD’yi daha güçlü kılıyor</h2>ABD, Çin’in kritik teknolojilere erişimini engellemek için dostlarına da güveniyor.Aslında ABD, yerli şirketlerin Çin’e gelişmiş çipler ve çip yapım ekipmanları ihraç etmesini yasaklayarak büyük bir diplomatik kumar oynadı. Bir senaryoda başka ülkelere ait firmalar ABD’li şirketlerin boşluğunu doldurarak Çin’e destek olabilir; bu da ABD merkezli şirketlerin Çin’de büyük bir pazar payı ve gelir kaybına uğramasına, dolayısıyla da ABD endüstrisinin büyük bir darbe almasına neden olabilirdi. Başka bir deyişle, ABD’nin politikasının başarısı tamamen müttefiklerini, özellikle de Tayvan, Hollanda ve Japonya'yı benzer ihracat kontrollerini benimsemeye ikna etmesine bağlıydı.İşler bir kez daha ABD’nin istediği gibi gitti ve en güçlü müttefikleri bir bir ABD’yi takip etmeye başladı. Bu kapsamda ilk destek Tayvan’dan <a fr-original-style="" href="https://time.com/6257857/us-china-tech-war-semiconductor/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">geldi.</a> Tayvan, ABD’nin 7 Ekim 2022’de açıkladığı ihracat kontrollerinin hemen ardından, 8 Ekim’de Çin merkezli çip tasarım şirketlerinin çip üretimi için Tayvan’daki çip fabrikalarıyla sözleşme yapmasını engelleyeceğini açıkladı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çin’in dünya standartlarında çip tasarımcıları var ancak çip fabrikaları, en son teknolojiyi kullanan Tayvan’ın çok gerisinde kalıyor. Olası bir Çin işgaline karşı savunma konusunda yıllardır Biden tarafından açıkça desteklenen ve yarı iletken endüstrisi Çin hükümeti destekli endüstriyel casusluk kampanyalarına maruz kalan Tayvan’ın, çip savaşında ABD’yi desteklemek için bolca nedeni var.</li></ul>Tayvan gibi Çin destekli endüstriyel casusluk kampanyalarının kurbanı olan Japonya ve Hollanda da ABD’ye katılmaya karar verdi. Ocak ayı sonunda Biden yönetimi, Çin üzerinde çok taraflı yarı iletken teknolojisi ihracat kontrolleri oluşturmak üzere Hollanda ve Japonya ile bir anlaşmaya vardı. Japonya ve Hollanda’nın Çin'e ekipman satışını kısıtlayacak bu anlaşma kapsamında ilk adım da atıldı ve ABD hükümetinin, Hollanda merkezli ASML'den çip üretiminde kullanılan ultraviyole litograf makinelerini Çin’e göndermemesini talep ettiği <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2024/jan/02/asml-halts-hi-tech-chip-making-exports-to-china-reportedly-after-us-request" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildirildi.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bazı tahminlere göre Çin, Tayvan ve Güney Kore'den sonra ASML'nin en büyük 3. pazarı konumunda. Öte yandan son raporlar, kısıtlamalar uygulamaya konmadan önce bol bol yeni ekipman satın alan Çin’in 2023'ün üçüncü çeyreğinde ASML satışlarının neredeyse yarısını oluşturduğunu gösteriyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Japonya ve Hollanda da Tayvan gibi yarı iletken endüstrisinde küresel dev olan ülkeler ve ABD ile birlikte, dünya genelindeki tüm çip fabrikalarının hayati bileşenleri olan aşırı kompleks ekipman pazarına da hâkimler. Yarı iletken üretim ekipmanı üreten Çin merkezli şirketler olsa da çip üretmek için gerekli olan birçok farklı ekipman türünün yalnızca bir kısmını üretebiliyorlar ve bunlar da ABD, Hollanda ve Japonya’da üretilen son teknolojinin oldukça gerisinde. Örneğin, Hollanda'nın 100 binin üzerinde parça içeren ve yaklaşık 340 milyon dolara mal olan en gelişmiş litografi makineleri, teknolojik karmaşıklık açısından James Webb Uzay Teleskobu veya Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'na rakip durumda.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çin’i neler bekliyor?</h2>Çip üreticileri, gerekli lisansları almaları hâlinde hâlâ Çin’e teknoloji ihraç edebiliyor. Örneğin, çip devi Nvidia yakın zamanda ABD kısıtlamalarına takılmayacak şekilde Çin’e ihraç etmek üzere geliştirdiği yapay zeka çiplerini <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/nvidia-plans-release-three-new-chips-china-local-media-2023-11-09/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu.</a> Tabii, Çin’e özel geliştirilen bu çiplerin “yeterince” güçlü olmadığını da belirtmek gerekiyor.Son kısıtlamaların Çin’in yerli yarı iletken üretiminin gidişatını ciddi şekilde etkileyeceği söylenebilir. Bu noktada Çin için en mantıklı seçenek, yapay zeka endüstrisinde uzun vadede ABD’ye bağımlılığı azaltacak yerli teknolojiler geliştirmek gibi gözüküyor. Bu da Çin’in yapay zeka çip altyapısının daha hızlı büyümesi gerektiğine işaret ediyor, ancak kısıtlamalar bunu da epeyce zor bir hâle <a fr-original-style="" href="https://thediplomat.com/2023/10/deciphering-the-changing-contours-of-the-china-us-chip-war/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">getiriyor.</a>&nbsp;Özellikle de ABD’nin Hollanda, Japonya ve Tayvan ile yaptığı anlaşmalar, Çin'in yarı iletkende kendi kendine yeterli olabilme planlarının 10-20 yıl gecikmesine neden olabilir. Teknolojinin ne kadar hızlı ilerlediğini hesaba kattığımızda, 5 yıllık bir gecikme bile Çin’in yapay zeka, bilim ve askerî teknoloji alanlarında rakiplerinin çok gerisinde kalmasına yol açabilir.

Son dönemde ABD ile Çin arasındaki rekabeti körükleyen çip savaşındaki dönüm noktalarını hatırlıyoruz. 

Çip savaşında son durum: Çin, ateş altında

"Big Tech" olarak bilinen teknoloji devlerinin kaybettiğini görmek pek sık rastladığımız bir şey değil, ancak bazen en büyükler bile kaybedebiliyor.<a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/24006607/apple-watch-series-9-ultra-2-itc-import-ban" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Apple</a>, bu hafta ABD’de Apple Watch Series 9 ve Apple Watch Ultra 2 satışlarını durduracağını açıkladı. Dün itibarıyla bu modellerin online satışını durduran Apple, 24 Aralık’ta akıllı saatleri Apple Store’lardan kaldırmayı planlıyor. Bu kararın arkasında ise Apple ile tıbbi teknoloji şirketi Masimo arasında uzun süredir devam eden hukuk savaşı var.Apple bundan yaklaşık 10 yıl kadar önce, giyilebilir cihazlarına kandaki oksijeni ölçme özelliği eklemek için bir ortaklık kurma amacıyla Masimo ile iletişime geçiyor. Kısa bir süre sonra Masimo’nun birkaç mühendisini ve baş tıbbi görevlisini işe alan Apple, 2020 yılında kandaki oksijen doygunluğu seviyelerini ölçen ve nabız oksimetre teknolojisi olarak da bilinen “SpO2 sensörü”nün de olduğu ilk Apple Watch’u Apple Watch Series 6’yı piyasaya <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/technology/2023/12/19/apple-watch-ban-series-9/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sürüyor</a>.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kaliforniya merkezli Masimo, geliştirdiği SpO2 sensörleri ile tanınıyor.</li></ul>Apple Watch Series 6’nın satışa sunulmasından kısa bir süre sonra Masimo, Kaliforniya Merkez Bölgesi'ndeki ABD Bölge Mahkemesi'nde ticari sırlarını “çaldığı” ve 10 patentini ihlal ettiği iddiasıyla Apple’a dava açıyor. Masimo’nun şikayetine göre Apple, akıllı saatlerine entegre ettiği SpO2 sensörü ile Masimo’nun patentlerini ihlal etmiş; şirketin patentli teknolojisini izinsiz bir şekilde kullanmıştı. Ancak bu dava uzadıkça uzuyor ve Masimo, umduğu sonuca ulaşamıyor.2021 yılına geldiğimizde ise Masimo şansını ABD Uluslararası Ticaret Komisyonu’nda (ITC) denemeye karar vererek ayrı bir dava açıyor. Bunu, Masimo’nun akıllı saati Masimo W2 Medical ile Apple Watch’u klonladığını iddia eden Apple’ın geçen yıl açtığı dava izliyor.&nbsp;Ancak bu sefer işler Apple’ın beklediği şekilde seyretmiyor ve ITC, Ocak 2023’te Apple Watch’ların Masimo’nun patentlerini ihlal ettiğinde karar kılıyor. ITC, Ekim ayında Apple Watch’lar için ithalat yasağıyla birlikte Masimo’nun patentlerini ihlal eden ve hâlihazırda ithal edilmiş olan ürünlerin satışının durdurulmasına yönelik de bir emir yayımlıyor. Yasağın yürürlüğe girmemesi için ABD Başkanı Joe Biden’ın ve ABD Ticaret Temsilcisi’nin (USTR) yasağı veto etmesi gerekiyor, ancak ITC’nin tanımış olduğu 60 günlük sürenin dolmasına da oldukça az bir süre kaldı.&nbsp;Apple’ın Apple Watch Ultra 2 ile Apple Watch Series 9’un satışını durdurma kararının arkasında da yaklaşmakta olan bu yasak var: Şirket, konuya ilişkin açıklamasında bunun “önleyici” bir adım olduğunu belirtiyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">ITC, geçen yılın sonlarında da Apple'ın, kullanıcının kalp ritmini izleyen kişisel elektrokardiyogram (EKG) sensörleri üreten bir şirket olan AliveCor'a ait bir dizi sağlık teknolojisi patentini ihlal ettiğine karar vermişti. Apple, bu karar sonucunda bir ithalat yasağıyla karşı karşıya kalmıştı. Biden yönetimi Şubat ayında bu kararı bozmayacağını açıkça belirtse de AliveCor’un bazı patentlerinin geçerli olup olmadığına ilişkin devam eden tartışmalar nedeniyle Apple Watch’lar herhangi bir yasağa tabi tutulmadı.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2023/11/5/1703204655177.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.50" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Joshua Lott / NBC <h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tüm gözler Biden’ın üzerinde</h2>Bütün bunlar, bizi Biden’ın ITC’nin kararını veto edip etmeyeceği sorusu ile baş başa bırakıyor.&nbsp;2018-2021 yılları arasında ABD Patent ve Ticari Marka Ofisi direktörlüğünü üstlenen, bugün ise İnovasyon Teşvik Konseyi (C4IP) eş başkanı ve Sullivan &amp; Cromwell LLP ortağı olan Andrei Iancu, Biden’ın ITC’nin kararını bozmasının “çok nadir görülen bir durum” olduğunu belirtiyor. Benzer şekilde Finnegan, Henderson, Farabow, Garrett &amp; Dunner, LLP'nin ortağı Smith Brittingham da "İthalat yasağı kararının USTR ve Başkan tarafından onaylanmaması pek olası değil" ifadelerini kullanıyor.Tabii Apple’ın daha önce benzer zorlukların üstesinden gelmeyi başardığını da hatırlatmak gerekiyor: 2012 yılında Samsung, Apple’ı hücresel veri patentini ihlal etmekle suçlamış; iPhone özelindeki ithalat yasağı, dönemin ABD Başkanı Barack Obama tarafından veto edilmişti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu konuya ilişkin olarak Levi Snotherly &amp; Schaumberg şirketinin ortağı Levi, Apple’ın davada adil, makul ve ayrımcı olmayan lisanslama (FRAND) ile ilgili sorunlar olduğu argümanını kullandığını belirtiyor. Samsung ile Apple arasındaki davaya konu olan patentler, standart ve temel patentler olarak kabul ediliyordu ve Obama yönetimine göre iPhone’lara getirilecek bir ithalat yasağı, Samsung’a “haksız bir koz” sağlayabilirdi.</li></ul>Öte yandan, Apple bu sefer bu argümanların hiçbirinden yararlanamayacak gibi görünüyor. Levi,&nbsp;"10 yıl önceki davada Apple gerçekten zar attı ve şapkadan tavşan çıkardı. Bunu tekrar yapabilmeleri pek olası değil" diyor.Biden’dan veto gelmesi düşük bir olasılık olarak yorumlansa da bu, Apple’ın kendisine 17 milyar dolara mal olabilecek bir ithalat yasağını öylece kabul edeceği anlamına gelmiyor. Temyize gitmeyi planladığını bildiren şirket, "Apple Watch'un müşterilere sunulmasını sağlamak için bir dizi yasal ve teknik seçeneği takip ettiğini"&nbsp;belirtiyor. Bu açıdan, asıl sorunun Apple Watch’ların tekrar satışa sunulup sunulmayacağı değil de Apple’ın nasıl bir yol izleyeceği olduğu söylenebilir.&nbsp;Brittingham, Apple’ın ithalat yasağının durdurulması yönündeki talebinin kabul edilmesi için yasaktan telafi edilemeyecek seviyede zarar göreceğini kanıtlamak zorunda olduğunu belirtiyor. Ancak, akıllı saat pazarının %30’unu oluşturan Apple Watch’ların Ultra 2 ve Series 9 modellerinin ABD’de yasaklanması pek tabii Apple’ın iflasına yol açmayacak. Şirketin tüm akıllı modelleri ABD dışında satılmaya devam ederken giriş seviyesi olan SE modeli, SpO2 sensörünü bulundurmaması nedeniyle ABD yasağından etkilenmeyecek.Dahası Apple mühendisleri, bu sorunu çözmek için kan oksijen algoritmalarını değiştirmek üzere çalışmalara başlamış gibi görünüyor. Bloomberg’in <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-18/apple-plans-rescue-for-17-billion-watch-business-in-face-of-ban" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">haberinde</a>, bir Apple sözcüsünün, şirketin akıllı saatleri tekrar piyasaya sürmek için ABD gümrük dairesine geçici bir çözüm sunmayı planladığını söylediği aktarılıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Teoride Apple, SpO2 sensörünü devre dışı bırakan basit bir güncelleme ile bu sorunu çözebilir ancak Iancu, şirketin başarılı olup olmamasının belirli bir patente, ITC kararına ve Apple'ın ürünü yeniden tasarlama konusunda tam olarak ne planladığına bağlı olduğunu; küçük değişikliklerin yeterli olmayacağını belirtiyor.</li></ul>Bir diğer seçenek ise Apple ile Masimo’nun el sıkışmayı tercih ederek ihlal edilen patentler için lisans anlaşması yapması. Ancak Masimo CEO'su Joe Kiani, New York Times'a verdiği bir röportajda Apple'ın "lisans müzakerelerine girmediğini" <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-19/masimo-masi-ceo-says-he-d-settle-apple-watch-rift-but-it-takes-two-to-tango?utm_medium=social&cmpid%3D=socialflow-twitter-tv&utm_content=tv&utm_campaign=socialflow-organic&utm_source=twitter" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiyor.</a>&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kiani, Bloomberg TV ile yaptığı röportajda, Apple ile anlaşmaya sıcak baktığını ancak şirketin henüz kendilerine ulaşmadığını aktarıyor. “Tango yapmak için iki kişi gerekir” diyen Kiani, anlaşma için Apple’dan ne kadar para istediğine ise değinmiyor.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">SpO2 sensörü Apple için önemli mi?</h2>Bir ürün olarak ele alırsak SpO2 sensörlerinin Apple Watch’lardan kaldırılmasının çok büyük bir fark yaratacağı söylenemez. Çoğu kişinin günlük olarak kandaki oksijen seviyelerini ölçmeyi bir kenara bırakın, böyle bir özelliğin varlığını dahi hatırladıklarını sanmıyoruz. Öte yandan, bu sensörün kaldırmasının, Apple’ın üzerinde çalıştığı uyku apnesi tespiti özelliğinin geliştirilmesini etkileyebileceği değerlendiriliyor.

Apple, ABD'de Apple Watch Series 9 ve Apple Watch Ultra 2 modellerinin satışını durdurma kararı aldı. Teknoloji devinin dün itibarıyla uygulamaya koyduğu kararın arkasında ise tıbbi teknoloji şirketi Masimo'nun kandaki oksijen seviyesini ölçen teknolojisinin patentini ihlal ettiği gerekçesiyle 10 yıldır devam eden dava yer alıyor.

Apple Watch yasağının 10 yıllık perde arkası

Günümüzde sosyal medyadan en çok dijital çağın içine doğan çocuklar ve gençler etkileniyor. Bununla birlikte pek çok ülkede sosyal medyanın "aşırı" ve "potansiyel olarak zararlı" kullanımını dizginleme çabaları hız kazanıyor.&nbsp;Çin, 8 yaş ve altı çocuklar için ekran süresini 40 dakika ile sınırlamak isterken ABD'nin Utah eyaleti de küçükler için bir "dijital sokağa çıkma yasağı" uyguluyor ve sosyal medya kullanımı için ebeveyn iznini şart koşuyor. Benzer şekilde Fransa hükümeti de cihaz açıldığında etkinleştirilen bir ebeveyn kontrol sistemi kurmaları için üreticileri hedef alıyor.&nbsp;Avrupa Birliği'nin planları: Avrupa Birliği'nin ise sosyal medya kullanımını kontrol altına almak için kendi planları var. Avrupa Parlamentosu, sonsuz kaydırma ve otomatik oynatma gibi, sosyal medya uygulamalarından çıkmayı zorlaştıran ve sosyal medya bağımlılığına katkıda bulunan uygulamaları yasaklamak için harekete geçti. Gençleri ve çocukları dijital bağımlılıktan korumak isteyen AB, kullanıcılar için "rahatsız edilmeme hakkı" sunmayı da hedefliyor.Bu kapsamda Yeşiller/Avrupa Özgür İttifakı'ndan (EFA) Avrupa Parlamentosu üyesi Kim van Sparrentak'in sosyal medya bağımlılığının önüne geçilmesi amacıyla hazırladığı yasa tasarısı, Parlamento'da yapılan oylamada 545'e 12 oy gibi ezici bir çoğunlukla kabul edildi. 31 üye ise çekimser oy kullandı.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hiçbir öz disiplin, "Big Tech"in (büyük teknoloji şirketleri) sizi ekranınıza yapıştırmak için tasarımcı ve psikolog orduları tarafından körüklenen hilelerini yenemez. Eğer şimdi harekete geçmezsek bunun gelecek nesillerin ruh sağlığı ve beyin gelişimi üzerinde etkisi olacak.</div></blockquote>Çok fazla kullanıcısı olan sosyal medya uygulamaları ile çevrimiçi satış ve oyun sitelerinin neden olduğu bağımlılığı en aza indirmeyi amaçlayan tasarıda şu noktalar dikkat çekiyor:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sonsuz kaydırma veya otomatik oynatma gibi bağımlılığa katkıda bulunan tekniklerin yasaklanması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dikkat ekonomisinden etik tasarıma geçiş,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kullanıcılara dijital “rahatsız edilmeme hakkı” tanınması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüm internet hizmet ve ürünlerinin çocuklar için güvenli hâle getirilmesi.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tasarı neler getiriyor?</h2>Bu düzenleme ile sosyal medya uygulamalarındaki bildirim, beğeni ve okunmuş mesajlar için onay işareti gibi bileşenlerin "varsayılan" olarak kapatılması mümkün hâle gelecek. Sosyal medya uygulamaları hâlihazırda kullanıcılarına böyle bir imkan tanıyor—ancak bunun yapılması için kullanıcıların bu kontrolleri manuel bir şekilde etkinleştirmesi gerekiyor. Yeni düzenleme, bu yükümlülüğün kullanıcılardan alınarak uygulama ve sitelere verilmesini sağlıyor.Bununla birlikte tasarı çerçevesinde varsayılan otomatik oynatma, sürekli tıklanabilir bildirim (push) gönderilmesi, sonsuz kaydırma ve "okundu" bilgisi gibi Haksız Ticari Uygulamalar&nbsp;yönetmeliği kapsamında olmayan—ancak kullanıcılar için zararlı ve bağımlılık yapma potansiyeli olan—teknikler de yasaklanacak.&nbsp;Şeffaflık ilkesi: Düzenlemenin odağında olan bir diğer konu ise internet kullanımında şeffaflık ilkesi. Tasarı, sosyal medya siteleri ile diğer internet şirketlerinin karanlık desenler ile yanıltıcı veya bağımlılığa neden olan tasarımlar kullanmadan "etik ve adil” dijital hizmet sunmasının da zorunlu hâle getirilmesini amaçlıyor.Bağımlılık etkisi: Tasarıda öne çıkan bir diğer nokta da kullanıcılara "dijital bir rahatsız edilmeme hakkı" tanınması. Sosyal medya ağlarının bağımlılık yapıcı etkisinin minimuma indirilmesini amaçlayan bu öneri kapsamında "paylaşmadan önce düşünün" uyarıları, bildirimlerin varsayılan olarak kapatılması, paylaşım tarihine göre sıralı haber akışı, gri tonlama modu, otomatik kilitler ve toplam ekran süresi özetleri gibi iyi tasarım uygulamaları için bir liste oluşturulacak.Tasarı, tüm bunlara ek olarak internet kullanımının daha güvenli ve sağlıklı hâle getirilmesi için farkındalık yaratacak kampanyaların düzenlenmesini ve AB sınırları içindeki kullanıcıların ekrana bakma sürelerinin belli bir sınırın üzerinde olması durumunda uyarılmasını da öngörüyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sosyal medya bağımlılığı nelere yol açabilir?</h2>Avrupa Parlamentosu tarafından kabul edilen yasa tasarısı, sosyal medya bağımlılığının yol açtığı konsantrasyon ve bilişsel yetenek kaybı, tükenmişlik, stres, depresyon, sınırlı fiziksel aktivite gibi fiziksel, psikolojik ve maddi zararlara da dikkat çekiyor. Ayrıca, Parlamento, bunlardan en çok zarar gören gruplar olduğunu belirttiği çocuklar ve gençlerde düşük yaşam memnuniyeti, depresyon, düşük özgüven, kaygı, uyku eksikliği ve obsesif kompulsif davranış da dahil olmak üzere çeşitli mental sorunların baş göstermesinde sosyal medya bağımlılığının etkili olduğunu da ekliyor.BBC'nin haberine göre 16-24 yaş arası gençlerin internette günlük olarak geçirdikleri süre ortalama 7 saatten fazla. Dahası, her 4 gençten biri bağımlılık benzeri akıllı telefon kullanımından muzdarip. Meltwater ve We Are Social'ın <a fr-original-style="" href="https://wearesocial.com/nl/blog/2023/01/the-changing-world-of-digital-in-2023-2/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dijital 2023 Raporu</a>'na göre çoğu Avrupa ülkesinde sosyal medya kullanıma ayrılan günlük ortalama süre, 2 saat 31 dakika olan dünya ortalamasının altında.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Avrupa Komisyonu tarafından paylaşılan verilere göre, 2022 yılında AB'deki gençlerin %96'sının günlük olarak interneti kullandığı ve bu oranın tüm nüfus için %84 olduğu aktarılıyor.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye'de durum ne?</h2>We are Social'ın 2022 <a fr-original-style="" href="https://recrodigital.com/we-are-social-2022-turkiye-sosyal-medya-kullanimi-verileri/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">raporuna</a> göre Ocak 2022 itibarıyla Türkiye'de 69,95 milyon internet kullanıcısı vardı. İnternet kullanım süresi, günlük 8 saat olarak ölçüldü. Sosyal medyada geçirilen süre 2 saat 59 dakikayken sosyal medya kullananların %58.7’sinin erkek, %41.3’ünün de kadınlardan oluştuğu bildiriliyor. En çok kullanılan sosyal medya platformlarında %93.2 ile WhatsApp başı çekerken bunu %92.5 ile Instagram, %78.1 ile Facebook &nbsp;ve %69.6 ile de X (eski adıyla Twitter) takip ediyor.&nbsp;Öte yandan, Sosyal Medya ve Dijital Güvenlik Eğitim Araştırma Merkezi (SODİMER) Başkanı Prof. Dr. Levent Eraslan, Türkiye'de kullanıcıların en çok vakit geçirdiği uygulamanın aylık 21 saat ile Instagram olduğunu belirtiyor. Bunu 11 saat ile WhatsApp'ın takip ettiğini belirten Eraslan, 18 yaş üstü gençlerin %95'inin sosyal ağlarda zaman harcadığını, 60 yaş üstü bireylerde de bu oranın yüksek olduğunu ifade ediyor.

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

Avrupa Birliği'nde sosyal medya bağımlılığının önüne geçilmesi amacıyla hazırlanan yasa tasarısı, Avrupa Parlamentosu'nda yapılan oylamada 12'ye 545 oyla kabul edildi.

AB, yeni yasa tasarısı ile sosyal medya bağımlılığına savaş açıyor

Ağustos 2020’de Fortnite geliştiricisi Epic Games, App Store’da yapılan her satın alma işleminde %30’luk gelir kesintisi yapan Apple’a dava açtı. Apple'ın uygulamaların App Store tarafından sunulanın dışında başka uygulama içi satın alma yöntemlerine sahip olmasına yönelik kısıtlamalarına itiraz eden Epic, 13 Ağustos 2020’de Fortnite’ta bazı kasıtlı değişikliklere giderek kullanıcılara kendi uygulama içi ödeme alternatifini sunmaya başladı ve bu hamle, Fortnite’ın App Store’dan kaldırılması ve Apple’ın sözleşme şartlarını kasıtlı olarak ihlal ettiği gerekçesiyle Epic’e karşı dava açmasıyla sonuçlandı.3-24 Mayıs 2021 tarihleri arasında görülen davada çıkan ilk kararda yargıç, Epic'in Apple'ın %30 gelir kesintisi ve Apple'ın iOS ortamında üçüncü taraf pazar yerlerine karşı yasağı ile ilgili suçlamaları da dahil olmak üzere yöneltilen 10 suçlamanın 9'unda Apple lehine karar verdi. Davadan çıkan bir diğer karar ise Epic’in, kendi ödeme alternatifini sunarak elde ettiği gelirin %30’u olan 3,6 milyon doları Apple’a ödemesi idi. Epic, kararı temyize taşıdı, ancak Nisan 2023’te sonlanan temyiz mahkemesinden galip çıkan bir kez daha Apple <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2023/04/24/apple-declares-victory-after-decision-reached-in-epic-games-appeal-.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">oldu.</a>&nbsp;Apple’ın App Store üzerindeki kontrolünün ve aldığı ücretlerin önemli ölçüde değişmeyeceğine işaret eden bu kararın bir diğer sonucu ise Apple’ın, kullanıcıların App Store dışında satın alma yapabilmesini sağlamak için geliştiricilerin uygulamalarının içine bağlantılar yerleştirmelerine izin vermek zorunda kalması oldu.Yıllara yayılan Apple-Epic davası, Epic’in Apple’ı dava etmesinin üzerinden bir yıl geçmeden bitti, ancak Epic’in aynı sebeple aynı tarihte dava açtığı bir diğer şirket ile mahkemeye çıkması tam 1.180 gün aldı. Epic, App Store’daki uygulamaları nedeniyle Apple’ı dava ettiği Ağustos 2020’de, Google Play’deki uygulamaları nedeniyle Google’ı da dava etmişti.&nbsp;6 Kasım’da görülmeye başlanan ve bu hafta başında sonuca bağlanan davada bu sefer kazanan Epic oldu ve jüri, Alphabet bünyesindeki Google’ın Play Store’unun yasa dışı bir tekel olarak faaliyet gösterdiğine, rekabeti engellediğine ve uygulama geliştiricilerden haksız yere %30'a varan ücretler aldığına karar verdi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google'ın devlet işleri ve kamu politikalarından sorumlu başkan yardımcısı Wilson White, konuya ilişkin açıklamasında "Android iş modelini savunmaya devam edeceğiz ve kullanıcılarımıza, iş ortaklarımıza ve daha geniş Android ekosistemine derinden bağlı kalacağız" diyerek kararı temyize götüreceklerini söyledi. Bu, Epic ile Google arasındaki yasal sürecin tam anlamıyla sonuca bağlanmasının yıllar alabileceği anlamına geliyor.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yenilgi, Google için ne anlama geliyor?</h2>Salı günü Alphabet hisselerinin %1’lik düşüş görmesiyle sonuçlanan kararın ardından şimdi Epic, Google’dan Play Store’da yapmasını istediği değişikliklere ilişkin bir mahkeme dosyası sunacak. Wells Fargo’nun tahminlerine göre bu durum, Google’ın uygulama satışları ve uygulama içi satın almalardan elde ettiği 10 milyar dolarlık geliri riske atarken konuyla ilgili olarak Leeds Üniversitesi’nde rekabet hukuku profesörü olan Pınar Akman da "Bu Epic için büyük bir kazanç," diyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Böyle bir durumda olağan çözüm Google'ın, geliştiricilerin Google'ınkinden başka ödeme sistemlerini kullanmasına izin vermesi gerektiği anlamına gelebilir. Eğer böyle bir çözüm benimsenirse, bunun tüm ekosistem ve iş modeli üzerinde bir etkisi olacaktır."</blockquote>Epic Games ise web sitesinde yaptığı açıklamada, "Bugünkü karar, Google'ın uygulama mağazası uygulamalarının yasa dışı olduğunu ve fahiş ücretler almak, rekabeti bastırmak ve yeniliği azaltmak için tekellerini kötüye kullandıklarını kanıtlıyor" ifadelerine yer veriyor.Epic'in Google’a yönelttiği iddialar arasında şirketin Play Store ve faturalandırma hizmetini yasa dışı bir şekilde birbirine bağladığı, yani geliştiricilerin uygulamalarının mağazaya dahil edilmesi için her ikisini de kullanmaları gerektiği yer alıyordu.Google'ın büyük kâr getiren arama işine kıyasla gelirinin çok daha küçük bir kısmını temsil etse de Play Store, milyarlarca cep telefonu ve tablette yer alması nedeniyle sembolik bir öneme sahip. Google, geliştirdiği mobil sistem olan Android'de Play Store üzerinden yapılan her dijital satın alma işleminden pay alıyor. Analistler, bu tür işlemlerden elde edilen gelirin toplam satışların çok küçük bir kısmını oluştursa da Google için yüksek marjlı bir iş olduğuna dikkat çekiyor.Davanın sonucu ise Google’ın Android destekli cihazlarda alternatif uygulama mağazalarına izin vermek zorunda kalabileceğine ve uygulama içi satın almalardan aldığı payı kaybedebileceğine işaret ediyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Spot altında: Apple</h2>Öte yandan, Google’ın yenilgisi gözlerin bir kez daha Apple’a çevrilmesine neden oldu. Apple’ın davadan kazanan taraf olarak çıkmasının ardından her iki şirket de anlaşmazlıkların gözden geçirilmesi için Yüksek Mahkeme’ye başvurmuştu; ancak New York Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden emekli profesör Eleanor Fox, Google kararının Apple'ın App Store aracılığıyla uyguladığı politikalara ilişkin soruları artıracağını belirterek "Apple, tekel olduğunun tespit edilmesinden daha fazla endişe duyabilir ve duymalıdır da" <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/legal/googles-court-loss-epic-games-may-cost-billions-final-outcome-years-away-2023-12-12/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">diyor.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google ve Apple’ın uygulama mağazası alanındaki ikili tekelinin şirketlere yılda toplam 100-200 milyar dolara yakın gelir sağladığı <a fr-original-style="" href="https://time.com/6358193/epic-games-google-lawsuit-apple-app-store-business-model/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiliyor.</a> Mobil veri araştırma şirketi Data.ai'ye göreyse bu rakam çok daha düşük. Apple’ın bu yıl uygulama mağazasından 23,7 milyar dolar&nbsp;gelir elde ettiği, Google’ın kazancının ise&nbsp;13,5 milyar dolar olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/technology/2023/12/13/google-epic-games-app-store-apple-fortnite/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aktarılıyor.</a></li></ul>Düzenleyiciler, rakipler ve antitröst savunucuları yıllardır Apple ve Google'ın uygulama mağazalarında aldığı ücretlerin uygulama geliştiricilerin müşterilerine ulaşması için bir vergi&nbsp;anlamına geldiğini savunarak karşı çıkıyor. Her ne kadar cep telefonları tam teşekküllü el bilgisayarları gibi işlev gösterse de kullanıcıların uygulama indirmek için tercihi büyük ölçüde zorunlu olarak Apple ve Google'ın mağazalarından yana oluyor. Bu darboğaz, şirketlerin satış ve işlemlerden %30’a varan ücretler alarak milyarlarca dolar kazanmalarını sağlıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Güney Kore ve Hollanda, Google ve Apple'ın uygulama mağazası işlemlerinden aldığı %30'luk ücrete karşı yasal mücadele başlatmıştı. Mart ayında Avrupa'da yürürlüğe girecek olan yeni Dijital Piyasalar Yasası (DMA) ise Google ve Apple'ı platformlarını alternatif ödeme işlemcilerine ve uygulama mağazalarına açmaya zorlayacak.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Google üzerindeki baskı artıyor</h2>Tüm bunlarla birlikte, Google’ın başı bir süredir Google Search’e yönelik tekelcilik suçlamaları nedeniyle ABD hükümetiyle dertte. Adalet Bakanlığı (DoJ) ile zirvede kalmak için antitröst yasalarını çiğnemekle suçlandığı yasal bir savaşın içinde olduğu bir dönemde Epic davasında “tekelci” olduğuna hükmedilen Google’ın üzerindeki baskının artacağını söylemek yanlış olmayacaktır.Ne davası? 20 yılı aşkın bir süredir Washington’da görülen en önemli antitröst davasında DoJ, Google’ın kullanıcılarına sunduğu ürün nedeniyle değil, tüketicilerin farklı bir arama motoru bulabileceği neredeyse tüm yollara taş koyması sayesinde arama motoru pazarında lider olduğunu savunuyor. Başka bir deyişle şirket, lider arama motoru konumuna geldiğinden bu yana kullanıcıların nereye bakarlarsa baksınlar yalnızca Google'ı görmelerini sağlayarak tekelini <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/sep/30/google-antitrust-us-department-of-justice-court-case-monopoly" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sürdürüyor.</a>Neden önemli?&nbsp;ABD hükümeti en son saldırgan bir tekelciyle uğraşmak zorunda kaldığında takvimler 2001 yılını gösteriyordu: DoJ, o zamanlar arama motoru pazarında lider olan Netscape’i ortadan kaldırmak amacıyla Internet Explorer tarayıcısını yasa dışı bir şekilde Windows'a bağlayan (ve başarılı olan) Microsoft’a dava açmıştı.&nbsp;Google ile DoJ arasında şu an devam etmekte olan ve Google’ı arama motorunu yasa dışı bir şekilde Android akıllı telefon işletim sistemine ve Chrome tarayıcısına bağlamakla suçlayan yasal süreç ile yaklaşık 23 yıl önce Microsoft’a açılan dava arasında pek çok paralellik bulunuyor. Hükümet, bir zamanlar Microsoft'u parçalamaya çalıştığı gibi şimdi de Google’ı parçalarına ayırmak istiyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Microsoft Windows, 2001 yılında küresel işletim sistemi pazarının %93'üne sahipti. Google ise 2023 yılında arama motoru pazarının %92'sini elinde bulunduruyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ayrıca, Google'ın yalnızca Apple’a iOS'ta varsayılan arama motoru olmak gibi ayrıcalıklar için yılda 10 milyar dolardan fazla ödeme yaptığı biliniyor. Bu durumun LG, Motorola ve Samsung için de geçerli olduğunu düşündüğümüzde, Google’ın liderlik konumunu korumak için her yıl ciddi bir miktarı gözden çıkardığı anlaşılıyor.&nbsp;</li></ul>Sonuç olarak, ABD'deki davaların ne gibi değişikliklere yol açacağı konusunda kesin bir sonuca varmak için henüz çok erken. Ancak uluslararası çabalarla birlikte,&nbsp;şirketlerin hâkimiyetine en büyük karşı çıkışlardan birini temsil ettikleri yadsınamaz.&nbsp;

Google'ın Play Store'da uygulama içi satın almalardan kestiği %30'luk komisyon nedeniyle başlayan ve üç yıldır devam eden yasal savaşta galip gelen Epic oldu. Google'ın bu yenilgisi, 2020'de Epic tarafından aynı sebeple dava edilen ancak Google'ın aksine kazanan taraf olan Apple'ı da tehdit ediyor.

Epic v. Google: Son perde

Facebook, 4 Şubat 2004'te kullanıma sunuldu. Yani Avrupa Birliği'nin (AB) bu yıl yürürlüğe giren ve çevrimiçi insan haklarını korumak için tasarlanan Dijital Hizmetler Yasası'nın kabul edilmesinden neredeyse 20 yıl önce. Bu 20 yılda Avrupalı yetkililerin sosyal medyayla birlikte başlayan değişime tepki vermekte gecikmesi, ABD merkezli platformların yarattığı sorunlara çözüm bulmakta zorlanmalarına, daha küçük ölçekli Avrupa merkezli rakiplerin aşırı rekabetçi ortamda tutunamayarak yitip gitmesine ve bugün geldiğimiz noktada sosyal medya platformlarının kontrol edilmesi çok güç bir noktaya gelmesine neden oldu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Avrupa Parlamentosu'nun bu konudaki iki baş müzakerecisinden biri olan Brando Benifei, Temmuz ayında WIRED'a verdiği demeçte, "Belki de daha erken bir düzenleme ile sorunları daha iyi önleyebilirdik" ifadelerini <a fr-original-style="" href="https://www.wired.com/story/eu-ai-act/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kullanmıştı.</a></li></ul>Ancak AB, aynı hatanın yapay zeka alanında da tekrarlanmaması için ipleri eline daha erken almak konusunda dersini almış gibi görünüyor.2023'te hükümetler ve yetkili kurumları en çok meşgul eden konuların başında yapay zeka geliyordu. 2022 yılı sonlarında gündeme giren, son bir yılda ise yükselişini roket hızına çıkaran yapay zekayı regülasyon çerçevesine almak isteyen hükümetlerin önünde ise zorlu bir ikilem var: İnovasyonun önüne geçmeden riskleri bertaraf etmenin en etkin yolunu bulmak. Başka bir deyişle, yapay zekanın faydalı taraflarından vazgeçmeden, olası zararlarını ayıracak şekilde bir elekten geçirmek.Avrupa Birliği'nin teknoloji alanında yapacağı bir düzenlemenin, AB sınırları dışında da benimsenmesi yüksek ihtimal olarak değerlendiriliyor. Genellikle çoğu global şirket, birden fazla rejime uyum sağlamak yerine tüm ürün ve pazarlarında AB kurallarını benimsemeyi tercih ediyor. Hükümetler de yerel firmaların büyük oyuncularla rekabet edebilmesini kolaylaştırmak amacıyla AB kurallarını benimsemeye başlıyor. "Brüksel etkisi" olarak bilinen bu durumun, en önemli örneklerinden biri, 2018'de yürürlüğe giren ve hızla küresel standart hâline gelen Genel Veri Koruma Yönetmeliği (GDPR) olmuştu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">AB, gücünü yapay zekada test etmeye hazırlanıyor</h2>OpenAI başta olmak üzere yapay zeka şirketlerinin nasıl bir düzenlemeye tabi olabileceği konusundaki tartışmalar aylardır sürüyordu. Sonunda 8 Aralık'ta AB, yapay zeka teknolojileri üzerine çalışan şirketler için geniş kapsamlı bir kural kitapçığı olan Yapay Zeka Yasası'nın ayrıntıları üzerinde anlaştığını bildirdi. AB'nin Parlamento, Konsey ve Komisyon kanatlarının üçünün de üzerine uzlaştığı yasa, "dönüm noktası" olarak nitelendiriliyor ve dünyanın geri kalanı için de bir şablon işlevi görmesi bekleniyor.Yasa aslında ilk olarak Nisan 2021'de tasarlanmıştı. Ancak yeni kuralların müzakere edildiği iki yıllık süreçte, hem genel anlamda yapay zeka teknolojisi hem de bu teknolojinin doğurduğu endişeler önemli ölçüde değişti. 2021'de yetkililerin endişeleri, kimin işe alınacağı, kime mülteci statüsü verileceği, sosyal yardımlardan kimlerin yararlanacağı gibi konularda karar veren algoritmalar üzerine yoğunlaşıyordu. 2022 yılında ise yapay zekanın insanlara doğrudan zarar verdiği örneklere şahitlik ettik. Hollanda'da algoritmalar tarafından verilen kararlarla aileler çocuklarından zorla ayrılırken, uzaktan eğitim gören öğrencilerin yapay zeka tarafından ten renklerine göre ayrımcılık gördükleri iddiaları gündeme girdi.&nbsp;Kasım 2022'de OpenAI'ın ChatGPT'yi kullanıma sunması ise yapay zeka sahnesini kökünden dönüştürdü. Yapay zekanın çevresinde dönen tartışmalar da dramatik bir şekilde değişti. Teknolojinin popülerliğinin artması ve erişim kolaylığı, pek çok uzmanın alarma geçmesine neden oldu.Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, dünyada bir ilk olduğunu belirttiği yasaya ilişkin olarak "Anlaşma, Avrupa'da sorumlu yeniliği teşvik edecek. İnsanların ve işletmelerin güvenliğini ve temel haklarını garanti ederek, AB'de güvenilir yapay zekanın geliştirilmesini, konuşlandırılmasını ve benimsenmesini destekleyecektir" ifadelerini kullanıyor. AB Komisyonu Üyesi Thierry Breton ise "tarihî" olarak nitelendirdiği yasanın "bir kural kitapçığından çok daha fazlası olduğunu," AB'deki girişimlerin ve araştırmacıların küresel yapay zeka yarışına liderlik etmeleri için bir "sıçrama tahtası" olduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-europe-67668469" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kaydediyor.</a>Öte yandan, yasanın bir ilk olmadığını da belirtmek gerekiyor. Çin'in jeneratif yapay zeka için hazırladığı kurallar, Ağustos ayında yürürlüğe girmişti. Ancak, AB'nin yapay zeka yasası, şu an için türünün en kapsamlı ve güçlü örneği olarak öne çıkıyor. Cinsel yönelim, cinsiyet ve ırk gibi hassas özellikleri kullanarak insanları tanımlayan biyometrik sistemlere ve gerçek insanlara ait yüzlerin ayrım gözetmeksizin internetten toplanmasına yönelik kısıtlamalar içeren bu kılavuz, yapay zekanın dünya çapında regüle edilmesi için ciddi bir zemin hazırlıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yasa neleri kapsıyor?</h2>AB'nin yapay zeka kılavuzu, şu yapay zeka sistemleri ve uygulamalarına kısıtlamalar <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/what-are-europes-landmark-ai-regulations-2023-12-09/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">getiriyor:</a><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yüksek riskli sistemler</h3>Sağlık, güvenlik, temel haklar, çevre, demokrasi, seçimler ve hukukun üstünlüğüne zarar verme olasılığı olduğu düşünülen yapay zeka sistemleri "yüksek riskli sistemler" olarak tanımlanıyor. AB'nin yeni yasası, bu tür sistemlerin, temel haklar etki değerlendirmesinden geçmesini ve AB pazarında kullanıma sunulmadan önce bir dizi kurala uymasını zorunlu kılıyor.&nbsp;Buna karşılık, daha küçük çapta ya da "sınırlı" risk oluşturduğu düşünülen sistemlerin de içeriğin yapay zekayla oluşturulduğunu beyan eden etiketler kullanarak şeffaflık sağlamak gibi daha hafif yükümlülüklere tabi tutulacağı belirtiliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yapay zekanın kolluk kuvvetleri tarafından kullanımı</h3>Şu ana dünyanın pek çok yerinde kolluk kuvvetleri farklı amaçlarla yapay zeka destekli biyometrik tanımlama sistemleri kullanıyor, ancak bu sistemlerin özellikle de ırk söz konusu olduğunda, sık sık taraflı kararlar verdiği biliniyor.&nbsp;AB'nin yeni yasası, kolluk kuvvetlerinin belirli suçlar için kamusal alanlarda biyometrik tanımlama sistemlerini kullanmasına izin veriyor. Buna göre, bu tip sistemlerin adam kaçırma, insan kaçakçılığı, cinsel istismar mağdurlarının tespit edilmesi, mevcut bir terör tehdidinin önlenmesine ek olarak yine terör, kaçakçılık, cinsel sömürü, tecavüz, cinayet, adam kaçırma, silahlı soygun, bir suç örgütüne katılma ve çevre suçlarından aranan şüphelilerin izini sürmek için kullanılabileceği ifade ediliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Genel amaçlı yapay zeka sistemleri (GPAI) ve temel modeller</h3>Yasa, OpenAI'ın ChatGPT'sine güç veren büyük dil modeli (LLM) GPT-4 gibi genel amaçlı yapay zeka modellerine de yeni kısıtlamalar getiriyor. Buna göre, bu modellerin teknik dokümantasyon hazırlamak, AB telif hakları yasasına uymak ve algoritma eğitimi için kullanılan içerikler hakkında ayrıntılı özetler yayımlamak gibi şeffaflık ilkelerine tabi olacağı aktarılıyor. Buna ek olarak, sistemik risk teşkil eden ve yüksek etkili GPAI olarak sınıflandırılan temel modeller, model değerlendirmeleri yapmak, riskleri değerlendirmek ve azaltmak, düşmanca testler yapmak, ciddi olaylar hakkında Avrupa Komisyonu'na rapor vermek, siber güvenliği sağlamak ve enerji verimliliği hakkında rapor vermek zorunda olacak.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yasaklananlar</h3>AB'nin yapay zeka kılavuzu, şu yapay zeka sistemlerini ve uygulamalarını ise yasaklıyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Siyasi, dinî, felsefi inançlar, cinsel yönelim ve ırk gibi hassas özellikleri kullanan biyometrik kategorizasyon sistemleri.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yüz tanıma veritabanları oluşturmak için internetten veya CCTV görüntülerinden yüz görüntülerinin hedeflenmemiş şekilde kazınması.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşyerinde ve eğitim kurumlarında duygu tanıma.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sosyal davranış veya kişisel özelliklere dayalı sosyal puanlama.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnsan davranışlarını manipüle ederek özgür iradelerini engelleyen yapay zeka sistemleri.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnsanların yaş, engellilik, sosyal veya ekonomik durumlarından kaynaklanan zayıflıkları istismar etmek için kullanılan yapay zeka.</li></ul>Hedef 2025Yasanın yürürlüğe gireceği tarihi düşündüğümüzde bu tablo bazı değişikliklere uğrayabilir gibi gözüküyor. Önümüzdeki yılın başlarında Avrupa Parlamentosu'nda oylamaya sunulacak olan yasanın 2025 yılından önce yürürlüğe girmesi beklenmiyor. Ancak yasanın yasaklanmış yapay zekaya ilişkin kısmının altı ay içinde, şeffaflığa yönelik gerekliliklerin ise 12 ay içinde yürürlüğe gireceği ifade ediliyor. Yasanın tamamının yürürlüğe girmesi ise yaklaşık iki yıl alacak.Yasaya göre, kuralları ihlal eden şirketler, yüklü miktarda para cezasıyla karşı karşıya kalacak. Bu cezalar, şirketlerin büyüklüklerine ve yapılan ihlale bağlı olarak yıllık küresel cirolarının %1,5'ine veya küresel cirolarının %7'sine tekabül edecek.

Avrupa Birliği, yapay zeka teknolojileri inşa eden ve kullananlar için geniş kapsamlı bir kural kitapçığı olan Yapay Zeka Yasası'nın ayrıntıları üzerinde anlaşmaya vardı. Dünyanın geri kalanı için şablon işlevi görmesi beklenen ve "bir dönüm noktası" olarak nitelendirilen yasanın tamamının yürürlüğe girmesi yaklaşık olarak iki yıl alacak.

'Dönüm noktası': AB'nin Yapay Zeka Yasası ne getirecek?

Kim Kardashian, Elon Musk ve hatta Birleşik Krallık'ın eski Başbakanı Boris Johnson... Bu isimlerin ortak noktası, kilo vermek için zayıflama iğnesi kullandıklarını açıklamaları. Zayıflama iğneleri son dönemde o denli popülerleşti ki, Jimmy Kimmel bile bu yıl Akademi Ödülleri konuşmasında bu ilaçlardan bahsediyordu.Şu ana kadar kullanım onayı alan zayıflama ilaçlarından Zepbound, Mounjaro, Saxenda, Wegovy ve Ozempic öne çıkıyor. Bunlardan en yenisi ise henüz 8 Kasım'da ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin yeşil ışık yaktığı Zepbound.En yenisi: 1.000 dolarlık fiyat etiketiyle Zepbound, ABD merkezli ilaç şirketi Eli Lilly tarafından üretiliyor. Tirzepatid isimli ilacın marka adı olan ve iştahı bastırarak tokluk hissi veren Zepbound’un, klinik çalışmalar sırasında ilacı kullanan gönüllülerin vücut ağırlıklarının yaklaşık %21'ini kaybetmesini sağladığı aktarılıyor. Eli Lilly'nin ürettiği bir diğer zayıflama ilacı Mounjaro ise temelde Zepbound ile aynı—iki ilaç da aynı bileşeni paylaşıyor. Aralarındaki tek fark, Mounjaro'nun yalnızca Tip 2 diyabeti olanlar tarafından kullanılması.En popülerleri: Yukarıda bahsetmiş olduğumuz 5 ilaç arasında belki de en popüler olanlar Ozempic ve Wegovy. FDA'dan 2017 ve 2021'de kullanım onayı alan bu iki ilaç, Danimarka merkezli ilaç şirketi Novo Nordisk tarafından geliştirildi.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bilgi notu: Eylül ayında hisse değeri 428 milyar dolara ulaşan Novo Nordisk, Avrupa'nın en değerli şirketi olmuştu.</li></ul>Aradaki farklar:&nbsp;Wegovy ve Ozempic, semaglutid isimli tek bir ilacın farklı kullanımlar için farklı dozlarda piyasaya sürüldüğü marka isimleri olarak karşımıza çıkıyor. Ozempic, Tip 2 diyabet hastalarını hedeflerken Wegovy de obezite sorunu olanlar&nbsp;tarafından reçeteli bir şekilde kullanılabiliyor. Saxenda da aynı şekilde Novo Nordisk tarafından üretiliyor. Etken maddesi Wegovy ve Ozempic'in aksine semaglutid değil, liraglutid olan Saxenda'yı kullananların ilacı haftada bir değil, her gün almaları gerekiyor.<img src="https://images.aposto.com/2023/11/5/1702044775442.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.91" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: Getty Images<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İlaçların etkileri: Kilo vermek ve ötesi</h2>Diyabet ve kilo vermeye yardımcı olmaktaki kanıtlanmış etkilerinin yanısıra bu ilaçların başka özelliği daha var. Novo Nordisk tarafından 17 bin katılımcıyla üç yıl boyunca yapılan bir çalışmaya göre, Ozempic ve Wegovy'nin aktif bileşeni olan semaglutidenin kalp krizi, felç ve kardiyovasküler hastalıklarda ölüm riskini %20 oranında azaltabileceği belirtiliyor.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nasıl? Çalışmaya ilişkin olarak Scientific American'a konuşan Massachusetts Genel Hastanesi'nden kardiyolog James Januzzi, bu etkinin ilacın kan basıncında akut bir düşüşle birlikte damarlardaki kan akışı üzerinde doğrudan bir etkiye sahip olmasının bir sonucu olabileceğini ifade ediyor.</li></ul>Bununla birlikte zayıflama ilaçlarının alkol, nikotin, kumar ve kompulsif davranışlar gibi bağımlılıkların tedavisinde de kullanılabileceği değerlendiriliyor. Ulusal Alkol Suistimali ve Alkolizm Enstitüsü ile Ulusal Uyuşturucu Suistimali Enstitüsü'nden araştırmacı Lorenzo Leggio, bu ilaçların vücudun tok hissetmesini sağlayan hormonu hedef alarak beyinde yiyecek ve keyif arasındaki ilişkiyi zayıflattığının altını çiziyor. Bağımlılığın da buna benzer şekilde işlemesi nedeniyle bu ilaçların bağımlılık tedavisinde bir "potansiyel" olabileceğini belirtiyor.&nbsp;Medya etkisi: Leggio, medyada büyük oranda bu ilaçlardan fayda gören insanları gördüğümüze, fayda görmeyenlerden ise genellikle haber alamadığımıza dikkat çekerek konu üzerine daha fazla çalışma yapılması gerektiğini de ekliyor.Üreticilerin cevabı: Novo Nordisk ve Eli Lilly ise ilacın bağımlılık tedavisinde kullanılıp kullanılamayacağını incelemek için araştırma yürütmediklerini veya yürütmeyi planlamadıklarını bildirdi.Kilo verme ilaçlarının bir diğer potansiyel kullanım alanı da demans ve diğer bilişsel bozuklukların tedavisi olarak karşımıza çıkıyor. Zayıflama ilaçlarının Alzheimer’a neden olduğu düşünülen amiloid ve tau proteinlerinin beyinde birikmesini azaltabileceğine yönelik kanıtlar olduğunu belirten araştırmacılar, bu ihtimali Oxford Üniversitesi'nde yürütülen bir çalışmayla test ediyor.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">İçerik uyarısı: Kendine zarar verme</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Zayıflama ilaçlarının zararları</h2>Üretilen çoğu ilacın prospektüsünde bulantı, kusma, ishal, iştah azalması, kabızlık, üst karın rahatsızlığı ve karın ağrısı gibi yan etkiler sıralanıyor. Bunlar uzun vadeli olmayan yan etkiler. Ancak bazı bulgular, zayıflama ilaçlarının çok daha tehlikeli yan etkileri olabileceğini de gösteriyor.Avrupa İlaç Ajansı (EMA), İzlanda İlaç Ajansı'nın semaglutid ve liraglutid içeren ilaçları kullanan 3 kişide intihar düşüncelerinin görüldüğünü bildirmesinin ardından Temmuz ayında Ozempic ve Saxenda'yı incelemeye almıştı. Haberin ardından hisseleri %1 düşen Novo Nordisk, hasta güvenliğinin birincil öncelik olduğunu ve advers ilaç reaksiyonlarıyla ilgili tüm raporları çok ciddiye aldığını söylemişti.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Detaylar: FDA’nın Advers Olay Raporlama Sistemi (FAERS) Kamus Gösterge Tablosu’na göre, 2018'den bu yana semaglutid kullanan hastalar veya sağlık hizmeti sağlayıcıları tarafından en az 60 intihar düşüncesi raporu alındığı bildiriliyor. Öte yandan, FDA bu raporlardaki bilgilerin doğrulanmadığını ve bir raporun varlığının nedenselliğin kanıtı olmadığını söylüyor.</li></ul>Kanser riski: Bu inceleme, EMA’nın Novo Nordisk’in semaglutid içeren ilaçlarının tiroit kanserine neden olabileceği konusunda güvenlik sinyali vermesinin ardından geldi. Ancak kurum, yapılan incelemeler sonrasında, söz konusu ilaçlar ile tiroit kanseri arasında bir bağlantı bulunmadığını bildirdi.Daha fazla yan etki: Bir diğer çalışmaya göreyse Wegovy ile aynı sınıftaki ilaçların, daha eski zayıflama ilaçlarına kıyasla pankreatit, bağırsak tıkanması ve mide felci&nbsp;risklerini artırabileceği belirtiliyor. Raporda semaglutid içerikli ilaç kullanan her 1.000 kişiden yaklaşık beşinde pankreatit görüldüğü, liraglutide içeren ilaçlar içinse bu oranın her 1.000 kişiden yaklaşık sekizine yükseldiği aktarılıyor. Mide felci içinse durum her 1.000 semaglutid kullanıcısında yaklaşık dokuz ve liraglutid kullananlarda yaklaşık yedi vaka şeklinde ilerliyor.

Bu ilaçlar, vücudun tok hissetmesini sağlayan hormonu hedef alarak beyinde yiyecek ile keyif arasındaki ilişkiyi zayıflatıyor.

Zayıflama ilaçları: Kilo kaybından fazlası

ABD’nin Kaliforniya eyaleti, birkaç hafta önce kanser dahil bir dizi hastalıkla ilişkilendirilen ve hâlihazırda onlarca ülkede yasaklanmış olan bromlu bitkisel yağ (E443), potasyum bromat (E924), propilparaben (E216) ve Kırmızı Boya 3 (E127 Eritrosin) olmak üzere 4 gıda ve içecek katkı maddesinin kullanımını yasakladığı açıkladı.&nbsp;Kaliforniya, bu maddeleri içeren şekerlemelerin, meyve sularının, kurabiyelerin ve daha pek çok ürünün üretimini, dağıtımını ve satışını yasaklayan ilk ABD eyaleti oldu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birkaç adım geriden: Avrupa Birliği ülkelerinde yasaklı olan bu maddelerin kullanımına Birleşik Krallık, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Çin ve Japonya’da da izin verilmiyordu. Daha önce Coke, Pepsi, Dunkin’ ve Panera gibi bir dizi büyük markanın da gönüllü olarak bu maddeleri ürünlerinden çıkardığı biliniyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: Yasanın destekçileri, bu adımla söz konusu ürünlerin mağaza raflarından bir anda kaybolmayacağını belirtiyor. Şirketlerin yiyecek ve içecekleri daha sağlıklı bir şekilde tüketicilere sunabilmek için tariflerini değiştirmek zorunda kalacağı tahmin ediliyor.</li></ul>"Kaliforniyalılar, en sevdikleri ürünlere daha büyük bir güvenle erişebilecekler" ifadelerini kullanan Vali Gavin Newsom, yasanın 2027'ye kadar uygulanmayacağını, bunun da şirketlere "zararlı kimyasallardan kaçınacak şekilde tariflerini gözden geçirmeleri" için yeterli zamanı tanıyacağını belirtiyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İhlal durumunda: Kaliforniya’da yasağın uygulanmaya başlanmasıyla bu katkı maddelerini içeren gıda ürünlerini üreten, satan veya dağıtan herhangi bir kişi veya kuruluş ilk ihlal için 5 bin dolara kadar para cezasına çarptırılabilecek. Takip eden her ek ihlal için artan cezalar, 10 bin dolara kadar yükselebilecek.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yasaklanan maddeler ve nedenleri</h2>Araştırmalar, kırmızı veya pembe kremalarda—özellikle de tarçın, nane, kiraz veya dut aromalı içeceklerde—bulunan Kırmızı Boya 3’ün kansere ve çocuklarda davranış sorunlarına yol açabileceğini gösteriyor. ABD’de her 10 şekerden birinde bulunan bu maddenin 2 yaşın altındaki çocukların %80’inden fazlası tarafından ayda en az 2 defa tüketildiği aktarılıyor.&nbsp;Çocukları korumak: Bu nedenle yasanın odak noktalarından biri de çocukları korumak. Uzmanlar, gelişmekte olan organların daha savunmasız olduğunu ve çocukların gıda katkı maddelerinin olası olumsuz sonuçlarına karşı daha büyük risk altında olduğunu söylüyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kırmızı Boya 3:&nbsp;ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), laboratuvar hayvanları üzerine yapılan deneylerde kansere yol açtığını gösteren kanıtlar bulunmasının ardından Kırmızı Boya 3’ün kozmetikte kullanımını 1990'da yasaklamıştı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Brach’s Candy Corn ve Pez gibi şekerlemelerin bileşenlerinden olan Kırmızı Boya 3’ün gıda ürünlerinde kullanımının yasaklanmasına ilişkin şimdiye kadar adım atılmamıştı.</li></ul></li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bromlu bitkisel yağ:&nbsp;Bitkilerden elde edilen bromlu bitkisel yağ, genellikle narenciye aromalı gazlı içeceklerde bulunuyor ve aroma yağları için bir dengeleyici görevi görüyor.&nbsp;<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uzun süre maruz kalınması hâlinde kişilerde sinir sistemiyle ilgili sağlık sorunlarına yol açan bu madde; kronik baş ağrıları, hafıza kaybı ve denge bozukluklarıyla da yakından ilişkilendiriliyor.</li></ul></li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Potasyum bromat: Sık sık unlu mamullerde kullanıldığı bilinen potasyum bromat, tiroit ve böbrek kanseri riskini yükseltiyor. Potasyum bromat, Türkiye’de de un ağartma işlemlerinde kullanılıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Propilparaben: Tortilla, ekmek ve hamur işleri de dahil olmak üzere paketlenmiş unlu mamullerde bir koruyucu olarak kullanılan propilparabenin, östrojen hormonunu ve sperm sayısını etkileyerek doğurganlıkla ilişkili sıkıntılara neden olabileceği belirtiliyor.</li></ul>Çevresel Çalışma Grubu tarafından yapılan bir araştırmanın verilerine göre bromlu bitkisel yağ, potasyum bromat, propilparaben ve Kırmızı Boya 3, Kaliforniya’da satılan yaklaşık 12 bin üründe bulunuyor.

Kaliforniya, kanser başta olmak üzere pek çok sağlık sorunuyla ilişkilendirilen 4 katkı maddesinin üretimini, dağıtımını ve satışını yasakladı.

ABD yasaklıyor: Katkı maddeleri kanser riskini artırıyor mu?

Aldous Huxley'nin Cesur Yeni Dünya'sı, bizlere bebeklerin "Bokanovsky Süreci" isimli bir yöntemle laboratuvarda üretildiği distopik bir gelecek tahayyülü sunar. Bu dünyada, bebekler genetik olarak beş sosyal kasttan birine uyumlu olacak şekilde koşullandırılırlar. Ancak günümüzde genetik mühendisliğinin geldiği son nokta, gen düzenlemenin kurgunun ötesine geçtiğini gösteriyor.İki hafta kadar önce Birleşik Krallık İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Kurumu (MHRA), CRISPR gen düzenleme teknolojisini kullanan ilk tedavi için yeşil ışık <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2023/11/16/health/casgevy-sickle-cell-crispr.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaktı.</a> Casgevy isimli tedavi, orak hücre anemisi (SCD) ve transfüzyona bağlı Akdeniz anemisi tedavisinde kullanılmak üzere onay aldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nedir? Kan hastalığı olan orak hücre anemisi ve transfüzyona bağlı Akdeniz anemisi, kırmızı kan hücrelerinin vücutta oksijen taşımak için ihtiyaç duyduğu bir protein olan hemoglobini kodlayan genlerdeki mutasyonların neden olduğu, ömür boyu süren genetik bozukluklardır. Yalnızca ABD'de 100 binden fazla kişinin SCD'den muzdarip olduğu, Akdeniz anemisinin ise dünya çapında yaklaşık &nbsp;her 100 bin kişiden 1'ini etkilediği bilinmektedir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ek bilgi: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) danışmanları Ekim ayı sonunda ilacın klinik kullanım için güvenli olduğuna karar vermişti. FDA'nın tedaviyi onaylayıp onaylamayacağına 8 Aralık'a kadar karar vermesi bekleniyor.</li></ul>Casgevy'nin MHRA tarafından onaylanması, gen terapisinde yeni bir dönemin başlangıcına işaret ediyor. Ancak bu yeni tedaviye ve tedavinin temelini oluşturan CRISPR teknolojisine dair soru işaretleri de mevcut. Tedavinin ne kadar etkili ve güvenli olduğu; CRISPR'ın Cesur Yeni Dünya'da olduğu gibi doğmadan önce sipariş üzerine insanları değiştirmek için kullanılıp kullanılamayacağı tartışılıyor.Gelin bu soruları cevaplamaya Casgevy'nin ne olduğu ve nasıl çalıştığıyla başlayalım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gen terapisinde yeni bir çağın başlangıcı: Casgevy </h2>CRISPR isimli gen düzenleme tekniği üzerine inşa edilen Casgevy, BCL11A isimli geni hedef <a fr-original-style="" href="https://www.livescience.com/health/genetics/the-worlds-1st-crispr-therapy-has-just-been-approved-heres-everything-you-need-to-know" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">alıyor.</a> Bu gen, normalde doğumdan kısa bir süre sonra hemoglobinin fetal versiyonundan yetişkin versiyonuna geçişi düzenleyen bir proteini kodluyor. SCD ve Akdeniz anemisine neden olan yetişkin hemoglobini ise kusurlu oluyor.&nbsp;Casgevy'nin amacı, BCL11A'yı devre dışı bırakmak. BCL11A'nın devre dışı kalması, genin yetişkin versiyonu çalışmadığı için vücudun fetal hemoglobin üretmeye devam etmesini mümkün hâle getiriyor.Tedavi sürecindeki ilk basamak, hastanın kemik iliğinden kan yapıcı kök hücrelerinin alınması ve BCL11A geninin laboratuvarda Casgevy kullanılarak düzenlenmesi. Düzenleme işleminin ardındansa işlevsel hemoglobine sahip modifiye edilmiş yeni hücreler hastanın vücuduna yerleştiriliyor. Bununla birlikte, modifiye edilmiş hücrelerin vücuda yerleştirilmesinden önce hastanın, hâlâ kemik iliğinde bulunan düzenlenmemiş hücrelerin yok edilmesi için busulfan adı verilen bir kemoterapi ilacı alması gerekiyor.İki geç aşama klinik çalışmada Casgevy'nin, SCD ve Akdeniz anemisi hastalarının çoğunda hemoglobin üretimini restore ettiği ve semptomları hafiflettiği belirtiliyor. SCD'li 29 hastadan 28'inin, Casgevy ile tedavi edildikten sonra en az bir yıl boyunca şiddetli ağrı krizi yaşamadığı; Akdeniz anemili 42 hastadan 39'unun da kırmızı kan hücresi transfüzyonuna ihtiyaç duymadığı ve kalan 3 hastanın da transfüzyona ihtiyaç duyma olasılığının %70'ten daha az olduğu aktarılıyor.Öte yandan, bu yeni ve düzenlenmiş hücrelere alışma sürecinin uzun sürdüğünü de belirtmek gerekiyor. Konuya ilişkin olarak MHRA, "Tedavi edilen hücreler kemik iliğine yerleşirken ve stabil hemoglobin formuna sahip kırmızı kan hücreleri yapmaya başlarken hastaların bir hastanede en az bir ay geçirmeleri gerekebilir" ifadelerini kullanıyor.Casgevy tedavisinin ne derece güvenli olduğuna gelecek olursak... Tedavinin iki geç klinik aşamasında da ateş ve yorgunluk gibi geçici yan etkiler haricinde hastanın sağlığını tehdit eden ciddi bir riskin tespit edilmediği ifade ediliyor. Tabii, bu noktada bu çalışmaların ikisinin de halen devam ettiğini; MHRA ve FDA gibi yetkili kurumların yanında tedaviyi geliştiren Vertex Pharmaceuticals ve CRISPR Therapeutics'in de Casgevy'nin uzun vadede güvenli olduğundan emin olmak için süreci izlediğini de unutmamak gerek.Peki tedavi ne zaman yaygın kullanıma açılacak? Bu soru için henüz bir cevabımız yok. Bununla birlikte, gen tedavilerinin milyonlarca dolara mal olduğunu ve Casgevy'nin de burada bir istisna olmayacağını kabul edersek, tedavinin ihtiyaç duyan çoğu kişi için erişilmez olacağı tahmin ediliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Oxford Üniversitesi anatomi profesörü Kay Davies, tedaviyle ilgili asıl zorluğun yüksek fiyatlar olacağına, bu nedenle tedaviyi küresel çapta erişilebilir hâle getirmenin büyük önem taşıdığına dikkat çekiyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Vaatleri, endişeleri ve etik kaygılarıyla: CRISPR</h2>Bakterilerin ve archaea adı verilen diğer basit organizmaların virüslere karşı kullandığı doğal bir savunma mekanizmasından uyarlanarak 2012 yılında geliştirilen ve geliştiricileri Emmanuelle Charpentier ile Jennifer Doudna'ya Nobel Kimya Ödülü'nü getiren <a fr-original-style="" href="https://www.livescience.com/58790-crispr-explained.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">CRISPR</a>, "CRISPR-Cas9 "un kısaltması. CRISPR'lar DNA'nın özelleşmiş uzantılarıyken Cas9 proteini de DNA şeritlerini kesebilen, moleküler bir makas işlevi gören bir enzim. Bu moleküler makaslar, bir RNA molekülü tarafından hedef DNA'ya yönlendiriliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Açılımı "düzenli aralıklarla yerleştirilmiş kısa palindromik tekrar kümeleri" olan CRISPR'lar, "ara parçalar" olarak adlandırılan kısa, tekrarlanan dizilerden oluşan bir DNA bölgesini tanımlıyor.</li></ul>Genomların düzenlenmesini mümkün kılan basit ama oldukça güçlü bir araç olan CRISPR, DNA dizilerinin ve gen işlevinin değiştirilmesine olanak tanır. Genetik kusurların düzeltilmesi, hastalıkların tedavi edilmesi ve yayılmasının önlenmesi, mahsullerin büyümesi ve dayanıklılığının artırılması gibi pek çok potansiyele sahip olan bu teknik, birçok güvenlik endişesiyle birlikte etik kaygıları da beraberinde getiriyor.&nbsp;Genel olarak CRISPR tabanlı tedavilerde endişeler, Cas9'un genomun değiştirilmesi amaçlanmayan diğer kısımlarına etki ettiğinde ortaya çıkan ve istenmeyen yan etkilere neden olan "hedef dışı" etkilere odaklanıyor. Konuya ilişkin olarak "CRISPR'ın, tedavi edilen hücreler üzerinde bilinmeyen sonuçları olan sahte genetik modifikasyonlara yol açabileceği iyi bilinmektedir" ifadelerini kullanan Londra Imperial College Moleküler ve Hücresel Biyofizik Bölüm Başkanı David Rueda, "Bir sonuca varmadan önce bu hücreler için tüm genom dizileme verilerini görmek çok önemli olacaktır" diye de ekliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu, Casgevy durumunda düzenlenmiş hücrelerdeki tüm DNA'nın incelenmesi gerektiğine işaret ediyor.</li></ul>Öte yandan, CRISPR'a yönelik endişelerin büyük bir kısmı etik alanına giriyor, çünkü genlerin düzenlenebilmesi demek, en basit hâliyle potansiyel olarak bir insanın fiziksel özelliklerinin daha doğmadan düzenlenebileceği anlamına geliyor. Bu, en temel düzeyde toplum tarafından biyolojik olarak "aşağı" görülen bireylere karşı bir tehdit oluşturuyor. Hatta teknolojinin yaratıcılarından Jennifer Doudna da 2022'de New York Times'a verdiği demeçte CRISPR'ın "büyük risk" taşıdığını kabul etmiş ve embriyo düzenlemenin bilinmeyen sonuçları konusunda uyarıda bulunarak araştırmacılara, CRISPR'ı bu amaçla kullanmak için beklemelerini tavsiye <a fr-original-style="" href="https://www.scientificamerican.com/article/the-dark-side-of-crispr/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etmişti.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2020'de yapılan bir araştırma, CRISPR'ın insan embriyolarının hücrelerinde ciddi yan etkilere neden olabileceğini ortaya <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2020/10/31/health/crispr-genetics-embryos.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">koymuştu.</a> CRISPR'ın kalıtsal körlüğe neden olabilen bir mutasyonu onarmak için kullanıldığı bir çalışmada, incelenen örneklerin yaklaşık yarısında embriyo hücrelerinin genetik materyallerinin büyük bir kısmını dışarı attığı gözlemlenmişti.</li></ul>2018'de ise Çinli bir biyofizikçi olan He Jiankui, ikiz kardeşler Lulu ve Nana'nın genlerini doğumdan önce değiştirdiğini açıklayarak bilim dünyasında şok etkisi <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/ap-top-news-international-news-ca-state-wire-genetic-frontiers-health-4997bb7aa36c45449b488e19ac83e86d" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaratmıştı.</a> Dünyanın ilk genetiği düzenlenmiş bebekleri olan ikizler, bir dizi etik tartışmanın alevlenmesine neden olurken Jiankui de tıp lisansı olmadan pratisyenlik yapmak, Çin'in insan destekli üreme teknolojisi konusundaki düzenlemelerine aykırı davranmak ve etik inceleme belgelerini uydurmak suçlarından üç yıl hapis cezasına ve 560 bin dolarlık para cezasına çarptırılmıştı.Tabii tüm bunlar, CRISPR'ın daha acısız, ağrısız ve engelsiz bir geleceğe göz kırptığı gerçeğini de değiştirmiyor. Tüm etik tartışmaları bir kenara bırakırsak, CRISPR'ın ve genel olarak gen düzenlemesinin pek çok faydalı kullanımı da bulunuyor:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2022'de CRISPR ile genetik olarak düzenlenmiş bağışıklık hücreleri verilmesinin ardından lösemi hastası genç bir kızın vücudunda kanserli hücre tespit edilememişti. CRISPR'ın kanser tedavisinde etkili olduğunu kanıtlayan başka çalışmalar da mevcut.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir çalışmada HIV'ye karşı dirençli bağışıklık hücreleri oluşturmak için CRISPR'ı kullanmış, HIV virüsünün hücrelere girmek için kullandığı CCR5 genini değiştirilmesiyle yapılan araştırma, HIV/AIDS için potansiyel bir tedavi geliştirilmesi için umut olmuştu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">CRISPR'ın, özellikleri iyileştirilmiş genetik modifiye bitkiler yaratmak için kullanıldığı örnekler de mevcut. Bitkilerin zararlı etkenlere karşı direnç kazanmasını veya besin içeriğinin artmasını mümkün kılan bu uygulamanın kullanıldığı bir örnekte, bilim insanları A vitamini bakımından zengin bir pirinç türü geliştirmişti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir çalışmada CRISPR, bakterileri virüslere karşı dirençli hâle getirmek için kullanılmıştır. Bu teknoloji, antibiyotik üretimi dahil çeşitli endüstriyel süreçlerde kullanılan bakterileri korumak için kullanılabilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir başka çalışmada ise araştırmacılar, köpeklerdeki bir tür kas distrofisinden sorumlu gen mutasyonunu düzeltmek için CRISPR'ı kullanmış; tedavinin uygulandığı köpeklerde kas fonksiyonunda iyileşme gözlemlenmişti. Hayvanlarda genetik bozuklukların tedavi edilebilme potansiyelini gösteren bu uygulama, aynı durumun insanlar için de geçerli olabileceğiyle ilgili umut vadediyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bilim insanları, bir araştırmada sivrisinekleri sıtma parazitine karşı dirençli hâle getirmek için CRISPR'ı kullanmıştı. Bu yaklaşım, milyonlarca insanı etkileyen ölümcül bir hastalık olan sıtmanın yayılmasının azaltılabileceği anlamına geliyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">CRISPR'ın bir diğer potansiyel kullanım alanı ise organ transplantasyonu olarak karşımıza çıkıyor. Organ naklindeki en büyük sorunlardan biri olan organ uyuşmazlığını ortadan kaldırabileceği değerlendirilen CRISPR, aynı zamanda genetiği düzenlenmiş domuz organlarının insanlara nakledildiği çalışmalara da konu olmuştu.</li></ul>

Dünyanın CRISPR gen düzenleme teknolojisini kullanan ilk tedavisi Casgevy, Birleşik Krallık İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Kurumu tarafından onaylandı. Peki, orak hücre anemisi ve Akdeniz anemisi tedavisi için geliştirilen Casgevy tam olarak ne? Gen düzenleme, beraberinde getirdiği tüm etik ve güvenlik kaygılarıyla bizlere ne vaat ediyor?

Cesur ve yeni bir dünya: Gen düzenleme teknolojisini kullanan ilk tedavi onay aldı

Başarı öykülerini herkes sever, ancak çöküş hikayelerinin de insanları kendisine çeken ayrı bir cazibesi var. Dünyanın en büyük kripto borsası Binance'in kurucusu ve CEO'su Çinli iş insanı&nbsp;Changpeng Zhao'nun (kısaca CZ)&nbsp;hikayesi, bunun son örneği oldu.&nbsp;2017'de bir kripto girişimi olarak yola çıkan ve 5 yıllık yolculuğunda onlarca ülkede çalışanı olan bir borsa devine dönüşen Binance, Kasım 2022 itibarıyla kripto piyasasının yarısından fazlasını kontrol ediyordu. Zhao ise kripto dünyasında bir lider olarak anılıyordu.En azından, iki gün öncesine kadar...İki gün önce Zhao, federal savcılar tarafından Binance'e açılan davada, kara para aklama suçlamalarını ve uluslararası mali yaptırımları ihlal ettiği yönündeki iddiaları kabul ederek CEO'luk görevinden istifa ettiği <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/d10af983-1376-457f-9709-815e04ba59fb" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu.</a> İstifa haberi, kripto camiasında bir şok dalgasına neden oldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Zhao'nun istifasına giden süreçte neler yaşandı?</h2>Binance, hızlı yükseliş sürecinde daha önce de zor dönemlerden geçmişti. Binance'in bir merkezi olmamasında ısrar eden, kendisi neredeyse şirketin merkezinin orası olduğunu belirten Zhao, sık sık ABD başta olmak üzere dünyanın dört bir yanından düzenleyicilerle karşı karşıya geldi.Hamas'ın 7 Ekim saldırılarının ardından kripto sektörü, terör finansmanında araç olarak kullanılabileceği gerekçesiyle bir kez daha mercek altına alındı. Odak noktasında ise dünyanın en büyük kripto borsası Binance vardı. Financial Times'ın haberine göre, saldırıyı takip eden süreçte İsrail, 100'ü aşkın Binance hesabını kapattığını açıkladı.Bugüne kadar CZ'nin oldukça açık sözlü bir profil çizdiği söylenebilir. Ancak, Salı günü mahkeme karşısına çıkan CEO, kripto dünyasının tanıdığı açık sözlü liderden çok daha farklıydı.Koyu renk takımı elbisesi ve soluk mavi kravatıyla yargıç karşısına çıkan Zhao, daha önce düzenleyicilere karşı sergilediği dik başlı tutumun aksine, Binance'in Hamas benzeri terörist gruplara para aktarmak için kullanılması da dahil, kara para aklama ve ABD yaptırımlarını ihlal etme suçlamalarını kabul etti. Binance'in faaliyetini sürdürmesi için Adalet Bakanlığı ile yapılan anlaşma çerçevesinde, şirket 4,3 milyar dolar, Changpeng Zhao ise 50 milyon dolar para cezasına çarptırıldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zhao, X hesabından yaptığı paylaşımda "Hatalar yaptım ve sorumluluk almalıyım" diyerek istifa ettiğini birinci ağızdan da doğruladı.</li></ul>ABD Hazine Bakanlığı konuya ilişkin yaptığı açıklamada, Binance'in fidye yazılım saldırıları, cinsel istismar, büyük ölçekli bilgisayar korsanlığı, uyuşturucu ticareti ve El Kaide, IŞİD gibi gruplarla bağlantılı "100 binden fazla şüpheli işlemi" bildirmediğini söyledi. ABD Başsavcısı Merrick Garland ise Binance'in "kısmen bu suçlar sayesinde dünyanın en büyük kripto para borsası hâline" geldiğini ve şimdi de ABD tarihindeki en büyük kurumsal cezalardan birini ödediğini belirtti. Garland, "Yasaları çiğnemek için teknolojiyi kullanmak sizi isyankar yapmaz, suçlu yapar" yorumunu yaptı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">ABD Adalet Bakanlığı ayrıca Binance'in kara para aklama riskine karşı işlemleri raporlamak için gereken protokollere sahip olmadığını ve çalışanların böylesi bir denetimsizliğin suçluları platforma çekeceğinin farkında olduğunu aktardı.&nbsp;</li></ul>Avukat Mark Kornfeld ise konuya ilişkin açıklamasında "Adalet Bakanlığı'nın ana kripto oyuncusuna karşı harekete geçmesi, sektör için rastgele bir gelişme değil, bunun 'yeni normal' olduğunun kanıtıdır." yorumunu yaptı.Öte yandan, savunma anlaşmasının şartları uyarınca Binance yönetimine katılmaktan men edilen Zhao, çok daha büyük cezalarla da karşı karşıya kalabilir. Adalet Bakanlığı'ndan bir yetkili, 23 Şubat 2024'teki duruşmaya kadar tutuksuz yargılanmak için 175 milyon dolarlık kefalet ödeyen Zhao'nun 18 aya kadar hapis cezası alabileceğini <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/changpeng-zhao-crypto-king-binance-chief-ousted-us-crimes-2023-11-21/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtti.</a>Bununla birlikte, bu dava ve anlaşma, Mart ayında Binance ve Zhao'yu ABD'de yasadışı faaliyet göstermekle suçlayan Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (CFTC) tarafından açılan bir başka davayı da çözüme kavuşturmuş oldu. CFTC, grubun bildirilen işlem hacminin ve kârlılığının çoğunun, borsanın iddialarıyla çelişen "ABD'li müşterilere yönelik kapsamlı talep ve erişimden" kaynaklandığını iddia ediyordu.Ayrıca, ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu da Haziran ayında Binance'e 13 dava açmış; borsayı müşterilerine ait milyarlarca doları Zhao'nun sahip olduğu farklı şirketlere aktarmak, kayıtsız borsalar, broker-bayiler ve takas kurumları işletmenin de dahil olduğu farklı ihlallerle suçlamıştı. Ancak, Salı günü açıklanan kararların hiçbirinde SEC'nin adı geçmedi ve SEC'den de konuya ilişkin herhangi bir açıklama gelmedi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir devrin sonu</h2>Salı günü yaşanan olaylar ışığında, bir devrin sonuna gelindiğini söylemek <a fr-original-style="" href="https://www.coindesk.com/consensus-magazine/2023/11/21/binances-cz-and-the-end-of-the-borderless-crypto-company/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">mümkün</a>. Her fırsatta Binance'in "sınırları" olmadığını vurgulayan Zhao'nun tahtından indirilmesiyle "sınır tanımayan" kripto şirketleri efsanesi de bitti.&nbsp;Bu, ABD'li düzenleyicilerin resmî olarak ülkede bulunmayan bir kripto borsasını ilk kıskaca alışı değil. FTX'in ve kurucusu Sam Bankman Fried'in neden olduğu drama hâlâ güncelliğini koruyor. Ancak, "sınırsız" ifadesini Binance kadar iyi temsil eden başka bir şirket de yoktu. Geleneksel bir şirketin sınırlarına meydana okuyan, bir genel merkez fikrine tüm benliğiyle karşı çıkan Binance, her yerde herkese hizmet vererek kripto evreninin lideri hâline geldi. Tabii en başta bir lidere dönüşmesini sağlayan bu durum, Garland'ın da dediği gibi, şirketin sonunu getirdi.CZ'nin suçlamaları kabul ederek istifa etmesi, kripto para birimlerini de vurdu. Soruşturmanın çözüldüğünü görmek isteyen umutlu yatırımcıların etkisiyle Salı günü erken saatlerde %5'e kadar yükselen Binance Coin, davanın ardından %9 değer kaybetti. Rippler'ın XRP'si %3,2; Solana ise %4'ten fazla değer kaybederken Polygon ve Uniswap'te de sırasıyla %7,8 ve %3,8 düşüş kaydedildi. Öte yandan, dünyanın en değerli kripto para birimi bitcoin %1,53 düşüşle 37 bin doların altını görürken Ether, %2,1'lik bir düşüşle 1.992,43 dolara <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2023/11/21/cryptocurrencies-dip-as-investors-digest-key-updates-from-industry-heavyweights-binance-kraken.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">geriledi.</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Binance'in geleceği</h2>Binance, dünyanın en büyük kripto borsası olmasının yanı sıra rakiplerinden çok daha büyük olmasıyla da öne <a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/2023/11/21/investing/what-is-binance-and-why-is-it-in-trouble/index.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkıyor.</a> Yakın zamana kadar kripto spot ticaretinde pazarın yaklaşık %60'ına sahip olan Binance'te bu oran, ABD'li düzenleyicilerin Haziran'dan bu yana şirket üzerindeki baskıyı artırmasıyla %40'lara düştü. Buna rağmen şirket hâlâ rakiplerinden kilometrelerce yüksekte seyrediyor. Pazar payında ikinci sırada yer alan OKX %5,44'lük bir paya sahipken Coinbase de %5,37 ile üçüncü sırada yer alıyor.Son yaşananlar Binance'in geleceğiyle ilgili tahmin yürütmeyi epey zor bir hâle getirdi. Blokzinciri analiz firması Nansen'in verilerine göre, Zhao'nun suçlamaları kabul ederek istifa etmesini takip eden 24 saatlik süreçte Binance'deki çıkışların bitcoin hariç 1 milyar dolardan fazla olduğu belirtiliyor. Veri sağlayıcısı Kaiko ise piyasa yapıcıların pozisyonlarını geri çekmesiyle likiditenin aynı zaman diliminde %25 düştüğünü <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2023/11/22/whats-next-for-binance-after-doj-settlement-departure-of-changpeng-zhao.html#:~:text=Binance%20will%20continue%20to%20operate,appoint%20an%20independent%20compliance%20monitor." rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildiriyor.</a>&nbsp;Nansen'e göre platformda 65 milyar dolardan fazla varlık bulunuyor, bu da Binance'in yatırımcıların platformdan ani bir şekilde uzaklaşmasına dayanabilecek kadar sermayeye sahip olduğu anlamına geliyor. Ayrıca, para çekme işlemlerinde bir artış olsa dahi borsadan henüz "kitlesel bir fon çıkışı" yaşanmadığı belirtiliyor.&nbsp;CNBC'nin iletişime geçtiği uzmanlar ise şirketin Adalet Bakanlığı sürecine uyma kararına, faaliyetlerini uyumlu hâle getirmek için üç yıllık bir strateji uygulamasına ve şirketin rezervlerinde tutulan varlıkların miktarına atıfta bulunarak, Binance'in çalkantılara rağmen bu durumdan sağ çıkmasının muhtemel olduğunu düşünüyor. Vanderbilt Üniversitesi dekan yardımcısı Yesha Yadav, 4 milyar dolarlık meblağın Binance'in bilançosunda "gerçek bir acı" yaratacağını, ancak cezanın borsaya "ölümcül bir darbe" vurmayı amaçlamadığı yorumunu yapıyor.&nbsp;Yadav, yatırımcılar şirketin CEO'sunun ayrılmasından sonra nereye gideceklerini değerlendirirken Binance'in rezervlerinin inceleme altına alınmasının muhtemel olduğunu da sözlerine ekliyor. Binance'in FTX'in çöküşünden bu yana stratejik şeffaflık girişimlerinde "bocaladığını" belirten Yadav, burada asıl sorunun Binance'in iç yönetişimi ile risk yönetimi olduğuna dikkat çekiyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Binance, varlık ve yükümlülüklerinin sayısını gösteren rezerv kanıtlarını yayımlamıştı; ancak bunların, halka açık blok zincirlerinin ifşa edebileceği sınırlı bilgilere dayanması nedeniyle tam ölçekli bir denetimle aynı seviyede olmadığı belirtiliyor.</li></ul>Binance, şimdilik 2021'de şirkete katılan üst düzey yönetici Richard Teng'in CEO'luğunda yoluna devam edecek. Zhao'nun X'te yaptığı paylaşıma göre Teng, Binance'in "bir sonraki güvenlik, şeffaflık, uyumluluk ve büyüme aşamasının hayata geçirilmesini" sağlayacak.Öte yandan Binance, faaliyetini yeni kurallarla sürdürmek durumunda kalacak. Şirketin, ABD kara para aklamayı önleme standartlarını karşılamak için uyum programını sürdürme ve geliştirme sorumluluğu bulunuyor. Bu da yeni bir bağımsız uyum gözlemcisi atanması gerektiği anlamına geliyor.

Binance'in kurucusu ve CEO'su Changpeng Zhao, mahkemede kendisine yöneltilen suçlamaları kabul ederek istifa etti.

Binance için bir devrin sonu

Yapay zeka, geride bıraktığımız yılda en çok konuştuğumuz konuların başında geliyor. Bir yandan yapay zekanın ne yönde geliştiğini ve gelişeceğini merakla takip ederken bir yandan da hükümetlerin kontrolsüz bırakıldığında çok tehlikeli sonuçlar doğurabilecek olan bu teknolojiyi regüle etme çabalarına tanıklık ediyoruz.&nbsp;Konu yapay zeka olduğunda hepimizin aklına gelen ilk isim ise popüler sohbet robotu ChatGPT'nin arkasındaki isim olan OpenAI. ChatGPT'nin yakaladığı başarı ile Google ve Meta gibi şirketleri yapay zekaya yönlendiren, Microsoft'tan aldığı ve 13 milyar dolar olduğu konuşulan yatırım ile adından sık sık söz ettiren OpenAI, 80 milyar dolarlık değeri ile liderliğe oynuyor.Tabii, teknolojiye ve dünyaya yön veren bu boyuttaki şirketlerin CEO'ları da bir nevi "ünlü" muamelesi görüyor. Elon Musk'tan Mark Zuckerberg'e, Jeff Bezos'tan Steve Jobs ve şimdi de Tim Cook'a; bir bakıma "maskot" diyebileceğimiz bu isimler, sahibi veya CEO'su oldukları şirketlerin "yüzü" olmak gibi bir sorumluluğu da üstleniyor.OpenAI içinse bu isim Sam Altman olarak karşımıza çıkıyor. Daha doğrusu, çıkıyordu.ABD Kongresi'nde verdiği ifadeyle yapay zeka sektörü genelinde bir "sözcü" olduğunu hissettiren, geçtiğimiz ay Birleşik Krallık'ta düzenlenen ve türünün ilk örneği olması açısından oldukça önem arz eden Yapay Zeka Güvenliği Zirvesi'nde teknoloji ve dünya liderleriyle biraraya gelen, son olarak da OpenAI'ın ilk geliştirici konferansı DevDay'de sahne alan Altman, kariyerinin zirvesinde herkes tarafından tanıdık bir simaya dönüştüğü sırada 17 Kasım'da ani bir şekilde&nbsp;CEO'luk görevinden alındı.Konuya ilişkin açıklamada Altman'ın, samimi olmadığı ve şirketi yönetmekteki yetkinliğine güvenlerinin kalmadığı gerekçesiyle Yönetim Kurulu kararı ile görevine son verildiği belirtildi. Altman'ı takiben OpenAI'ın başkanı ve kurucu ortağı Greg Brockman da istifa ettiğini duyururken baş teknoloji sorumlusu Mira Murati geçici süreliğine CEO koltuğuna atandı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler yaşandı?</h2>Haber, Silikon Vadisi'nde kelimenin tam anlamıyla darbe etkisi yarattı. Öyle ki şirketin en büyük yatırımcısı konumundaki Microsoft'un dahi basın açıklaması yapılmadan yalnızca birkaç dakika önce durumdan haberdar edildiği; OpenAI çalışanlarının yaşanacaklara ilişkin herhangi bir fikirlerinin olmadığı aktarıldı.&nbsp;Asıl drama ise Sam Altman'ın görevden alınmasının ardından başladı.Altman ve Brockman'ın ardından şirketin Araştırma direktörü Jakub Pachocki, yapay zeka risk değerlendirme başkanı Aleksander Madry ve uzun süredir araştırmacı olan Szymon Sidor'un da istifa ettiği açıklandı. Pek çok OpenAI çalışanı sosyal medya üzerinden Altman'a desteklerini gösterirken asıl baskı yatırımcılardan geldi. Konu hakkında bilgi sahibi kişiler, Microsoft başta olmak üzere yatırımcılar Tiger Global ve Thrive Capital'ın Altman'ın yeniden CEO koltuğuna getirilmesi için Yönetim Kuruluna baskı yaptığını; Sequoia Capital'ın da Altman ile temas hâlinde olduğunu söyledi. Buna göre, Microsoft CEO'su Satya Nadella ile Sequoia'nın, OpenAI'a geri dönmek ya da yeni bir girişim kurmak gibi bundan sonra yapacakları her şeyde Altman ve Brockman'ı desteklediği <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2023/11/18/openai-investors-push-to-bring-altman-back-as-ceo-after-fired-by-board.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aktarıldı.</a>Bundan çok kısa bir süre sonra ise Altman'ın yeni bir girişim için harekete geçtiği haberi manşetlerde yerini almaya <a fr-original-style="" href="https://www.theinformation.com/articles/openai-co-founder-altman-plans-new-venture" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">başladı.</a> Buna göre, Altman ve Brockman yeni bir yapay zeka girişimini hayata geçirmek için yatırımcılarla görüşmelere başlamıştı. Söz konusu girişimin doğasının ne olacağı tam olarak bilinmese de etrafta dolaşana söylentiler, Altman'ın OpenAI gibi büyük dil modeli şirketleri için maliyetleri azaltma potansiyeline sahip yeni çipler tasarlama fikriyle çip tasarımcısı Arm da dahil yarı iletken sektöründen yöneticilerle görüşmeye başladığı yönündeydi. Dahası, yeni bir girişim kurması hâlinde pek çok OpenAI çalışanının Altman'ın peşinden gideceği ifade ediliyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birkaç hafta önce Altman'ın, Apple'ın eski tasarım şefi Jony Ive ile "yapay zekanın iPhone'unu" tasarlamayı planladığı yönünde haberler çıkmıştı. &nbsp;Ayrıca, "iris biyometrik kripto para projesi" olarak tanımlanan Worldcoin isimli bir girişimi bulunan Altman, yakın zamanda ilk ürünü "AI Pin"i tanıtan Humane'in de en büyük hissedarı.</li></ul>Böylece, Yönetim Kurulunun, görevine son verdikten yalnızca bir gün sonra Altman'ı geri almak için konuşmalara başladığı bildirildi. Kurulun Altman'ın geri dönmesi için prensipte anlaştığı belirtilse de söylentiler, Altman'ın geri dönme konusunda karasız olduğu ve önemli yönetim değişiklikleri isteyeceği yönündeydi.Derken Microsoft CEO'su Satya Nadella, dün sürpriz bir hamleyle Altman ve Brockman'ın Microsoft tarafından işe alındığını; ikilinin Microsoft'ta yeni bir ileri yapay zeka araştırma ekibine liderlik edeceğini <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/openai-execs-invite-altman-brockman-headquarters-sunday-the-information-2023-11-19/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu.</a> Bu sırada OpenAI da boş durmadı ve Twitch'in eski yöneticisi Emmett Shear'ın Mira Murati yerine vekaleten CEO'luğa getirildiğini açıklayarak şirkete üç gün içinde üçüncü CEO'sunu atamış oldu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pazartesi günü borsa açılmadan önce krize bir çözüm bulması gereken Microsoft'un Altman ve Brockman'ı işe alma hamlesi, şirketin olaylar durulana kadar aldığı geçici bir çözüm olarak değerlendiriliyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Son durum ne?</h2>Dün akşam çıkan son haberlere göre yüzlerce OpenAI çalışanının Kurulu, Altman ve Brockman'ın Microsoft'ta liderlik edeceği yapay zeka araştırma ekibine katılmakla tehdit ettiği bildirildi. Wired ve gazeteci Kara Swisher tarafından OpenAI Yönetim Kuruluna gönderilen bir mektupta, toplam 770 çalışanı bulunan OpenAI'ın 500'den fazla çalışanının, "Microsoft, katılmayı seçmemiz hâlinde bu yeni iştirakte tüm OpenAI çalışanları için pozisyonlar olduğu konusunda bize güvence verdi" ifadelerine yer verdiği <a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/2023/11/20/23968988/openai-employees-resignation-letter-microsoft-sam-altman" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aktarıldı.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Şirketin güvenlik lideri Lilia Weng, Yönetim Kurulunu çalışmalarını tehlikeye atmakla ve hem şirketi hem de misyonlarını "baltalamakla" suçlayan mektuba imza atan OpenAI çalışanlarının sayısının 23:00 itibarıyla 650'ye yükseldiğini ve "daha fazlasının geleceğini" söyledi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dahası, Altman'ın görevden alınmasına öncülük ettiği belirtilen OpenAI baş bilim insanı Ilya Sutskever da taraf değiştirmiş gibi duruyor. Mevcut durumla ilgili bazı pişmanlıkları olduğunu, niyetinin OpenAI'a zarar vermek olmadığını ifade eden Sutskever'in isminin de mektuba imza atanlar arasında yer aldığı aktarılıyor.</li></ul>Öte yandan, Altman cephesinde de sular durulmuşa benzemiyor. Altman'ın OpenAI yatırımcıları ve Brockman ile birlikte şirkete geri dönmek için bir yol bulmaya çalıştığı; Yönetim Kurulu üyelerinin kenara çekilmesi hâlinde geri dönmeye hâlâ istekli olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/2023/11/20/23969586/sam-altman-plotting-return-open-ai-microsoft" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiliyor.</a>Bu yazıyı noktaladığımız 21 Kasım gecesi itibarıyla OpenAI dramasında yaşananlar başlıca bu şekilde; ancak sabah uyandığımızda bu durum değişmiş de olabilir, açıkçası bilemiyoruz. Emin olduğumuz bir şey varsa o da bu işin henüz bitmediği.&nbsp;Neler olacağını görmek için patlamış mısırlarımız hazır bir şekilde bekliyoruz.

OpenAI'ın sürpriz bir kararla CEO Sam Altman'ı görevden alması ve akabinde yaşananlar.

Bir Silikon Vadisi draması: OpenAI ve Sam Altman

d:pact kapsamında web3 ve blok zincirinin ne olduğunu ve ne olabileceğini konuştuk

bomontiada'da tek günlük konferans: d:pact

Akıllı saatler, sanal ve artırılmış gerçekliğin entegre edildiği güneş gözlükleri ve akıllı yüzükler derken son yıllarda giyilebilir teknolojinin yükselişine şahitlik ediyoruz. Tüm bu gelişmeler, teknolojinin telefon ve bilgisayar gibi araçlardan gündelik stilimizle uyumlu eşyalara doğru kayma çabasının işaretleri.Bu noktada, son zamanlarda karşımıza en sık çıkan isimlerden biri de San Francisco merkezli girişim Humane.&nbsp;Hakkında pek az şey bildiğimiz bir girişim olan Humane'in geliştirdiği "Ai Pin" isimli cihaz, uzun süredir teknoloji meraklılarının dikkatini en çok çeken gelişmeler arasında.<img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699941748527.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Engadget" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Beş yıllık araştırma ve geliştirmenin ürünü Ai Pin, bu yılın başlarında önce TED Konferansı'nda, ardından Paris Moda Haftası'ndaki Coperni defilesinde Naomi Campbell'in üstünde görücüye çıktı. Ai Pin'in bilinmeyen detayları ise geride bıraktığımız günlerde nihayet tanıtıldı. Cihazın ABD'de 16 Kasım'da 699 dolardan başlayan fiyatlarla ve T-Mobile üzerinden sınırsız arama, mesajlaşma ve veri için aylık 24 dolardan satışa sunulacağı; teslimatın ise 2024 başlarında başlayacağı açıklandı.Cihazın piyasaya sürülmesine bu kadar kısa bir vakit kalmışken herkes tek bir şeyi merak etmeye başladı: Pin, teknoloji meraklıları için yeni bir oyuncak olmanın ötesine geçerek kişisel teknoloji için yeni bir norm oluşturabilecek mi?Tabii, henüz tüketicilerin beğenisine sunulmayan bir cihaz hakkında kesin bir yargıya varmamız pek de adil olmayacaktır. Ancak, Pin hakkında bildiklerimiz bize birtakım sağlam ipuçları da sunmuyor değil.Peki, Pin hakkında neler biliyoruz?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Giyilebilir cihazlarda yeni bir soluk </h2>Humane'in genel tüketici kitlesi tarafından kablosuz kulaklıklar veya akıllı saatler gibi kabul görmesini umduğu bir yüksek teknoloji ürünü olan Pin, adından da anlaşılacağı üzere aslında teknolojiyi kullanan ve kullandıran bir çeşit broş olarak karşımıza <a fr-original-style="" href="https://www.wired.com/story/humane-ai-pin-700-dollar-smartphone-alternative-wearable/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkıyor.</a>Gömlek, tişört, ceket gibi kıyafetlere takılabilecek şekilde tasarlanan Pin, fotoğraf çekmekten mesaj göndermeye, lazerler aracılığıyla avucunuza görsel bir arayüz yansıtmaktan internette aramaya yapmaya kadar bugün akıllı telefonların yerine getirdiği temel görevlerin hemen hemen hepsini yapabiliyor. Ayrıca cihaz, ChatGPT benzeri bir sanal asistan da dahil olmak üzere yapay zeka teknolojisinden de yararlanıyor.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699941925702.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Humane" ratio="1.78" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Girişimin kurucuları CEO Bethany Bongiorno ve eşi Imran Chaudhri'nin söylemlerinden yola çıkacak olursak, Humane, moda ile teknolojinin kesiştiği noktada kullanıcısına sürekli eşlik edecek bir cihaz vizyonuyla hareket ediyor. Buna göre, akıllı gözlük ve AR başlık gibi giyilebilir cihazların insan iletişimi ile bağlantısının önünde engel oluşturduğunu düşünen Bongiorno ve Chaudhri, Pin'in daha az invaziv olmakla beraber kullanımının daha konforlu olmasını; ancak bunları yaparken diğer cihazların sunduklarından da geri kalmamasını amaçlıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Humane'in başkanı ve yönetim kurulu başkanı olan Chaudhri, "Her zaman yanımızda güçlü bir bilgisayar olmasını istiyoruz ve asıl mesele de bu," diyerek Pin'in 'o' bilgisayar olabileceğine dikkat çekiyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pin'in geniş kitlelerce kabul göreceğinden emin olan Bongiorno ise cihazı "dünyanın ilk bağlamsal bilgisayarı" olarak nitelendiriyor. Yapay zekanın herkes tarafından merak edildiğini ve insanların bu teknolojinin hayatlarını nasıl değiştireceğini görmek istediğini belirten Bongiorno, "Onu her yerde yanınızda taşıyabilmeniz için ilk fırsatı sunuyoruz. Hissettiklerimiz ve geri bildirimlerde gördüklerimiz açısından her geçmişten, her yaş grubundan, küresel olarak insanlara gerçekten dokunuyor." ifadelerini kullanıyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Humane, Ai Pin ile bizlere neler sunuyor?</h2>Apple'da uzun süre donanım tasarımı ve yazılım mühendisliği üzerine çalıştıktan sonra 2018 yılında Humane'i hayata geçiren Bongiorno ve Chaudhri, henüz yolun başındayken geliştirecekleri ürün için katı parametreler belirlediklerini aktarıyor. Bu parametreler arasında cihazın bağımsız bir şekilde doğrudan hücre ağına bağlanması, ne zaman kayıt yaptığı hakkında şeffaf olması, akıllı hoparlörlere sahip olması, üstelik uygun fiyatlı olması bulunuyor. Bongiorno, bu parametrelerin hepsinin bugün bulundukları noktanın temelini belirlediğini ifade ediyor.Temelde ultra geniş RGB kamerasıyla fotoğraf çekebilen, metin mesajları ve e-postalar gönderebilen ve ChatGPT benzeri yetenekleri sayesinde merak ettiğiniz soruları yanıtlayabilen giyilebilir bir projektör olduğunu söyleyebileceğimiz Pin'in göründüğü kadar hafif olmadığını da belirtmemiz gerekiyor. Cihazın 55 gram ağırlığında olduğu belirtiliyor ki bu, bir tenis topu ağırlığına denk <a fr-original-style="" href="https://www.zdnet.com/article/humane-launches-699-ai-powered-projector-to-replace-your-phone-thats-not-the-craziest-part/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">geliyor.</a><img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699941866478.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="humane" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kontrol kısmına gelecek olursak pin; dokunma, el hareketleri ve sesli komutlarla kontrol edilebiliyor. Ön tarafındaki dokunmatik yüzeye iki parmakla çift dokunulduğunda fotoğraf çeken cihaz, çift dokunuşun ardından basılı tuttuğunuzda ise video kaydına başlıyor. Ancak video kayıt özelliği, 2024 başlarında yapılacak yazılım güncellemesine kadar kullanıma sunulmayacak.<ul data-border="0" data-indent="1" data-stringify-type="unordered-list" fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li data-stringify-border="0" data-stringify-indent="1" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dahası, önümüzdeki yılın başından itibaren Pin'in kamerasının yapay zekayla çalışan bir kalori sayma özelliği için de kullanılacağı belirtiliyor. Bu özellikle kişinin gün boyunca tükettiği protein miktarını takip etmesi mümkün hâle gelecek.</li></ul>Pin ufak bir dokunuşun ardından avuç içi görüş alanına doğru hareket ettirildiğinde ise "Laser Ink Display" olarak isimlendirilen 720p çözünürlüklü bir sistem ile kullanıcının eline görüntü ve metin yansıtan lazer etkinleştiriliyor. El hareketleriyle görüntülenen seçenekler arasında gezinebilen kullanıcılar, baş ve işaret parmaklarını birbirine dokundurarak bir seçeneğe tıklayabiliyor.Cihazın "Ai Mic" isimli sesli asistanı ise ChatGPT geliştiricisi OpenAI'ın dil modelleri de dahil olmak üzere çok sayıda büyük dil modelinden yararlanıyor. Ai Mic, tıpkı Alexa ve Siri gibi güncel durum ve tarihi olaylar hakkında bilgiler verebiliyor, çeviri yapabiliyor veya merak ettiğiniz sorulara cevap bulabiliyor.Bir telefon numarasıyla birlikte gelen Pin; uluslararası dolaşım, GPS, Wi-Fi ve Bluetooth desteği de sağlıyor. Öte yandan, cihazın pil takımının ne kadar süre gittiğine ilişkin sorular şu an için cevapsız kalıyor; ancak bilindiği kadarıyla cihaz iki adet pil, özel bir şarj pedi ve USB-C kablosu ile birlikte geliyor. Buna göre, kullanıcıların pillerden birini daima taşınabilir şarj çantasında yedek olarak tutulması tavsiye ediliyor. Bu da cihazın pil ömrünün 24 saatten kısa olabileceği ihtimalini akıllara getiriyor. <h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ai Pin, "yeni iPhone" olabilir mi?</h2>Kurucuları ve çalışanlarının bir kısmının Apple'dan geldiğini düşündüğümüzde, Humane'in şirket kültürünün Apple'ınkini andırması çok büyük bir sürpriz değil. Dahası, Humane, şirket kültürünün de ötesine gidiyor ve tasarımda da Apple etkisini bizlere hissettiriyor. Ancak, Humane'in Apple'ın katı ve talepkâr kültüründen belirli şekillerde ayrılarak çalışanlarını birlikte çalışmaya, planları sorgulamaya ve seslerini yükseltmeye teşvik ettiği aktarılıyor.Uzun yıllar Apple'da yöneticilik yapan José Benitez Cong, emekli olduğunu düşündüğü anda kısmen kefaret ödemek için Humane'e katıldığını belirtiyor. Oğlunun henüz 1 yaşındayken dokunmatik cihazlardan alışık olduğumuz kaydırma hareketini taklit edebildiğini ve iPhone'un topluma yaptıklarından "tiksindiğini" ifade eden Benitez Cong, "Bu, iPhone üzerinde çalışmaktan duyduğum suçluluk duygusundan kurtulmama yardımcı olabilecek bir şey olabilirdi," şeklinde <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2023/11/09/technology/silicon-valleys-big-bold-sci-fi-bet-on-the-device-that-comes-after-the-smartphone.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">diyor.</a>Bongiorno ve Chaudhri ise tekno-optimist oldukları kadar tekno-realist de olduklarını; Pin'in akıllı telefonların yerini tamamen almasını beklemediklerini söylüyor. Pin'in birtakım yeni etik soruları gündeme getirebileceğini kabul eden ikiliden Chaudhri, Pin'in akıllı telefonları daha az kullanmalarını sağlamaktansa daha farklı kullanmalarını sağladığını belirtiyor.Humane'i başka bir akıllı gözlük yaratmadığı için takdir eden, Google ve Meta'da artırılmış gerçeklik projelerini yöneten eski bir yazılım yöneticisi olan Mark Lucovsky, insanların geneline hitap eden bir Pin tasarımı bulmanın oldukça zor olduğuna dikkat çekiyor. Ayrıca, Humane'in mahremiyete verdiği önemin, çığır açıcı olabilecek bazı özelliklerin önünde engel oluşturduğunu belirten Lucovsky, cihazın kamerasının sürekli çevreyi analiz ettiği bir senaryoda kayıp eşyaları bulmanın kolaylaşabileceğine ve cihazın bir görsel anı kütüphanesi işlevi görebileceğine dikkat çekiyor.Sohbet robotlarının hâlihazırda akıllı telefonlarda mevcut olduğuna parmak basan Lucovsky, cihazın özünde pek de yeni bir şey sunmadığını; ancak bunun gelişimini izlemenin heyecan verici olduğunu aktarıyor.

Humane'in beş yıldır beklenen giyilebilir cihazı Ai Pin, 16 Kasım'da nihayet satışa sunuluyor

Teknoloji, avucunuzun içinde: Ai Pin

Tarih Kasım 2022'yi gösterdiğinde kripto dünyası, o zamanın en büyük kripto borsalarından birinin çöküşüyle sarsıldı: FTX, kullanıcılarının milyarlarca dolarını da peşinde sürükleyerek iflas başvurusunda bulundu.&nbsp;İflas başvurusu, 2 Kasım 2022'de CoinDesk tarafından yayımlanan ve FTX'in müşteri fonlarının gizli bir şekilde FTX ile bağlantılı hedge honu Alameda Research'e aktarıldığını ortaya koyan bir raporun ardından geldi.&nbsp;Raporun yayımlanmasını takip eden süreçte, hâlihazırda kırılgan bir zeminde duran kripto piyasasında borsaya olan güvenlerini kaybeden FTX kullanıcıları, platformdaki varlıklarını toplu bir şekilde çekmeye başladı. Bir noktada mevcut FTX fonları ile varlıkları çekme talebi arasındaki açık kapanması öylesine imkansız bir hâle evrildi ki, kullanıcılarının taleplerini karşılayamayarak likidite kriziyle karşı karşıya kalan borsa; kurtulma yolları aramaya başladı.&nbsp;Borsanın en büyük rakibi olan dünyanın en büyük kripto borsası Binance, FTX'in bazı bölümlerini satın almayı değerlendirdiğini açıklasa da bu kararından, "FTX'in kurtarılmasının çok ötesinde" olduğunu söyleyerek hızlıca vazgeçti ve FTX'in son umutlarını da beraberinde götürdü. FTX, 11 Kasım 2022'de iflas başvurusunda bulundu; şirketin kurucusu ve CEO'su Sam Bankman-Fried (SBF) istifasını açıkladı.İflasın ardından gözler Bankman-Fried'e çevrildi. Bir zamanlar "kripto kralı" olarak bilinen; 15,2 milyar dolarlık net değeri ile dünyanın en genç milyarderleri arasında bulunan SBF'in net değeri, Bloomberg'ün analizine göre 8-9 Kasım'da %94’lük bir düşüşle 991.5 milyon dolara <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/11/11/ftx-ceo-sam-bankman-fried-lost-billionaire-status-filed-bankruptcy.html#:~:text=He%20saw%20his%20estimated%20net,according%20to%20a%20Bloomberg%20analysis." rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">geriledi.</a>&nbsp;Ancak, bugün geldiğimiz noktada SBF'in yaptıkları, ona birkaç milyar dolardan çok daha fazlasına mal olmuş gibi gözüküyor.Hakkında en az beş ABD düzenleyici kurumu tarafından soruşturma açılan SBF, Bahamalar'da gözaltına alınarak ABD'ye iade edildi. 13 farklı suçtan yargılanan SBF, tutuklu olarak geçirdiği birkaç ayın ardından yargıç karşısına çıktı ve dava, birkaç gün önce sonuçlandı.<img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699389640478.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Reuters" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Karar: Suçlu, hem de tüm suçlamalardan</h2>Bankman-Fried, söz konusu dava kapsamında kendisine yöneltilen yedi dolandırıcılık ve komplo suçlamasının tamamından suçlu <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/legal/ftx-founder-sam-bankman-fried-thought-rules-did-not-apply-him-prosecutor-says-2023-11-02/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulundu.</a> Daha önceki hesaplamalar Bankman-Fried'in 110 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabileceğini gösteriyordu; ancak SBF'in kaç yıl hapis cezası aldığı şu an için bilinmiyor. Tahminler, cezanın onlarca yıl olacağı yönünde.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">New York Güney Bölgesi Başsavcısı Damian Williams adliye çıkışında yaptığı açıklamada, "Kripto para sektörü yeni olabilir, Sam Bankman-Fried gibi oyuncular yeni olabilir, ancak bu tür bir dolandırıcılık, bu tür bir yolsuzluk zaman kadar eskidir ve buna sabrımız yok," dedi. Williams, davanın bir "uyarı" olduğunu da açıkça belirtti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Davanın ilk gününden bu yana SBF'in masum olduğunu, yaptığı her şeyi "iyi niyetli bir şekilde" yaptığını ve FTX'in çöküşünün ondan bağımsız bir şekilde gerçekleştiğini savunan avukat Mark Cohen, adliye dışında yaptığı açıklamada "Jürinin kararına saygı duyuyoruz; sonuç bizi hayal kırıklığına uğrattı. Müvekkilim Bay Bankman-Fried masumiyetini korumaktadır ve bu konudaki mücadelemizi kararlılıkla sürdüreceğiz." ifadelerini kullandı.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699390204791.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Reuters" ratio="1.50" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Sam Bankman-Fried ve Caroline Ellison<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Davanın kilit anları</h2>Davada Sam Bankman-Fried'in eski romantik partneri ve Alameda Research'ün eski CEO'su Caroline Ellison başta olmak üzere pek çok kilit isim tanıklık <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2023/10/26/business/sam-bankman-fried-witness-highlights.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etti.</a><a href="https://www.nytimes.com/2023/10/26/business/sam-bankman-fried-witness-highlights.html" rel="noopener noreferrer" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ellison, fonların Alameda'ya aktarılmasındaki rolünü kabul ederek SBF'in isteği üzerine yalan söylediğini, şirketin gidişatı hakkında yanlış bilgi yaydığını ve dürüst olmayan mali belgeler düzenlediğini aktardı.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bankman-Fried'in Bitcoin (BTC) fiyatının 20 bin doların üzerine çıkmaması için sürekli FTX kullanıcılarının hesaplarındaki BTC'leri sattığını belirten Ellison'ın açıklamalarından en dikkat çekeni ise SBF'in "yapılacaklar listesi" idi. Buna göre, SBF'in kişisel yapılacaklar listesinde yer alan hedeflerden biri, hükümet ile işbirliği yaparak Binance'i çökertmekti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Eski FTX yöneticisi Nishad Singh ise SBF'in, FTX'in 13 milyar dolar borcu olduğunu öğrendikten sonra bile Alameda Research'teki paranın siyasi bağışlarda kullanılması için talimat verdiğini söyledi. SBF'in Alameda'dan havale almaya devam ettiğini ve 8 milyar dolarlık fon ile VC fonlarına, gayrimenkule, kampanya bağışlarına, demokrat adaylara ve bir spor stadyumuna yatırım yapmak için kullandığını aktaran Singh, bunun durumu iyice kötüleştirdiğini belirtti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">FTX kurucularından Gary Wang, Bankman-Fried'in kendisini borsaya Alameda'ya platformda avantaj sağlayan özellikler eklemesi için yönlendirdiğini söyledi. Kürsüdeki zamanının çoğunu FTX'in bilgisayar kodunun inceliklerini açıklayarak geçiren Wang, "Sonunda bu Sam'in kararıydı" ifadelerini kullandı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">FTX'in eski üst düzey avukatlarından Can Sun ise SBF'in, kendisini borsanın milyarlarca müşteri parasını defalarca kötüye kullanması için yasal bir gerekçe bulmaya zorladığını aktardı. Böyle bir gerekçe olmadığını söylemesine rağmen SBF'in ısrarlarını sürdürdüğünü belirten Sun, FTX müşteri parasının borçlanmasını ve harcanmasını haklı çıkarmak için birkaç teorik seçenek üzerinde çalıştığını itiraf etti.</li></ul>

Eski milyarder, onlarca yıllık hapis cezası ile karşı karşıya

SBF davasında karar: Suçlu

Geçtiğimiz hafta Birleşik Krallık, dünyanın dört bir yanındaki 27 hükümetten delegeler, araştırmacılar, akademisyenler ve Elon Musk ile OpenAI CEO'su Sam Altman gibi önde gelen yapay zeka liderlerini bir araya getiren, türünün ilk örneği olan "Yapay Zeka Güvenlik Zirvesi"ne ev sahipliği yaptığı. 1 Kasım'da başlayan, 2 Kasım'da ise sona eren bu yüksek profilli etkinlik, İkinci Dünya Savaşı sırasında Alan Turing'in de aralarında bulunduğu isimlerin Nazi güçlerinin Enigma Kodunu çözdüğü; &nbsp;modern bilişimin doğduğu yerlerden biri olmasıyla sembolik öneme sahip olan Bletchley Park'ta gerçekleşti.Son yılların en önemli teknolojilerinden biri olan yapay zeka, özellikle de OpenAI tarafından geliştirilen sohbet robotu ChatGPT'nin yaklaşık bir yıl önce piyasaya sürülmesiyle birlikte regüle edilmesi gereken yeni bir alanın doğmasına neden oldu. Geride bıraktığımız yıl boyunca yapay zeka güvenliğine yönelik küresel tartışmalar hızla tırmandı ve hâlihazırda var olan; yapay zekanın er ya da geç insanlık için varoluşsak bir risk oluşturacağı inancının da etkisiyle hükümetler, bu yepyeni dünyayı en iyi şekilde nasıl ve en erken ne zaman düzenleyebileceklerini keşfetmek üzere çalışmalara başladı.Durum böyle olunca tüm meraklı gözler, dünyanın yapay zeka güvenliğine odaklanan ilk zirvesine çevrildi. Peki; Çin ve ABD'yi, Birleşik Krallık'ın Başbakanı Rishi Sunak ile Elon Musk'ı bir araya getiren etkinlikte neler konuşuldu?<img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699339436077.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.78" width="550" alt="Reuters" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Dikkate değer bir başarı" </h2>Bletchley Park'ta küresel liderlerden teknoloji liderlerine, akademisyenlerden sivil toplum figürlerine kadar oldukça çeşitli bir grup, yapay zekanın potansiyel tehlikelerini konuşmak üzere <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2023/nov/02/five-takeaways-uk-ai-safety-summit-bletchley-park-rishi-sunak" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">toplandı.</a>Musk, Altman ve Sunak haricinde etkinliğe katılanlar arasında ABD Başkan Yardımcısı Kamala Harris, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Turing Ödüllü bilgisayar bilimcisi Yoshua Bengio, Carnegie Endowment for International Peace'in başkanı Tino Cuéllar, Çin'in Bilim ve Teknoloji Bakan Yardımcısı Wu Zhaohui gibi isimlere ek olarak Google, Meta, Microsoft, Salesforce, AWS, ARM ve Nvidia gibi önde gelen şirketlerden temsilciler de vardı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">&nbsp;Cuéllar, siyasi ve ticari bir ağırlığı olan etkinliği diplomatik açıdan "dikkate değer bir başarı" olarak tanımladı.</li></ul>Etkinliğin açılışı, 25'ten fazla ülke ve AB tarafından desteklenen; yapay zeka gelişiminin temsil ettiği riskleri ele alma ihtiyacını kabul eden uluslararası bir deklarasyonun imzalanmasına şahitlik etti. Bildirge, zirvenin düzenlendiği yere ithafen "Bletchley Deklarasyonu" olarak <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/britain-publishes-bletchley-declaration-ai-safety-2023-11-01/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">isimlendirildi.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sunak'ın girişiminin devamlılığını garanti altına alacak bir sonraki tam kapsamlı yapay zeka güvenlik zirvesinin düzenleneceği ülke ise Fransa olarak açıklandı. Söz konusu zirve, 2024 yılında gerçekleşecek.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Benzer şekilde, Güney Kore de bir başka etkinliğe ev sahipliği yapacak.</li></ul>Bu bildirgeyi, etkinliğin ikinci gününde Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'ne benzer boyutta bir yapay zeka panelinin düzenlenmesi için Birleşmiş Milletler'in verdiği teyit ve büyük teknoloji şirketlerinin gelişmiş yapay zeka modellerini piyasaya sürülmeden önce ve sonra test etmek için hükümetlerle işbirliği yapma anlaşması izledi.<img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699338815861.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.50" width="550" alt="CEPA" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yapay zekada sert güç: ABD</h2>Etkinlikte en öne çıkan ülke hiç şüphesiz ki ABD idi. Zirveden kısa bir süre önce yapay zekanın regülasyonuna yönelik şimdiye kadarki en sert adımı atarak Biden'ın imzasıyla şirketlerin sistemlerini kullanıma açmadan önce test sonuçlarını hükümete sunmalarını gerektiren bir idari emir yayınlayan ABD'nin bu tutumu, Kamala Harris'in ilk gün yaptığı konuşma ile de kendini <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2023/nov/01/kamala-harris-to-call-for-urgent-action-on-ai-threat-to-democracy-and-privacy" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gösterdi.</a>Harris, konuşmasında Sunak'ın geçen hafta yapmış olduğu benzer bir duyuruyu yenileyerek bir yapay zeka güvenlik enstitüsü kurulduğunu açıkladı. Konuşmasında&nbsp;"Ya halkı koruyacağımızı ya da inovasyonu ilerleteceğimizi öne süren yanlış seçimi reddediyoruz. Her ikisini de yapabiliriz ve yapmalıyız. Ve bu teknoloji hızla ilerlerken bunu hızla yapmalıyız." ifadelerini kullanan Harris, "daha önce gördüğümüz her şeyin ötesinde bir ölçekte yapay zeka destekli siber saldırılar ve milyonlarca insanın hayatını tehlikeye atabilecek yapay zeka formülasyonlu biyolojik silahlar" konusunda uyarıda bulundu.Birleşik Krallık Teknoloji Bakanı Michelle Donelan ise ChatGPT geliştiricisi OpenAI gibi en ileri yapay zeka şirketlerinin çoğunun ABD merkezli olduğuna işaret ederek ABD'nin girişimlerinden etkilenmediğini söyledi. Bu açıklama, ABD'nin yapay zeka konusunda ticari olduğu kadar siyasi olarak da güçlü olduğunun altını çizdi.<img src="https://images.aposto.com/2023/10/2/1699338943378.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.78" width="550" alt="Kirsty Wigglesworth" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Zirvenin yıldızı: Musk</h2>Dünyanın en zengin adamı; X, Tesla, SpaceX ve yapay zeka şirketi xAI'ın sahibi <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/uk-67302048" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Elon Musk</a>, zirvenin en dikkat çeken ismiydi. Sunak ile bir araya gelerek 50 dakikalık bir söyleşi gerçekleştiren Musk'ın, yapay zekanın "insanlık için en büyük tehditlerden biri" olduğu yönündeki uyarısı da epey konuşuldu.Yapay zeka firmalarına yatırım yapan ve teknolojiyi Tesla araçların otopilot özelliğinde de kullanan Musk, yapay zekanın toplumu ve insan varlığını tehdit etmesine ilişkin korkularını dile getirerek "Özellikle insansı robotlarla ilgili bir güvenlik endişesi var - en azından bir araba sizi bir binaya ya da bir ağaca doğru kovalayamaz" dedi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan, Musk, oğullarından birinin arkadaş edinmekte güçlük çektiğini belirterek bir "yapay zeka arkadaşının" onun için harika olacağını ve yapay zekanın "en iyi ve en sabırlı öğretmen" olabileceğini &nbsp;düşündüğünü aktardı.</li></ul>Bununla birlikte, Musk, yapay zekanın geleneksel meslekler üzerinde yaratabileceği yıkıcı etkiye de parmak pastı.&nbsp;"Tarihteki en yıkıcı gücü burada görüyoruz" diyen Musk, "Hiçbir işe ihtiyaç duyulmayan bir noktaya gelinecek - kişisel tatmin için bir iş istiyorsanız bir işiniz olabilir ama yapay zeka her şeyi yapacak. Bu hem iyi hem de kötü - gelecekteki zorluklardan biri de yaşamda nasıl anlam bulacağımız olacak." diye sözlerine ekledi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Görüş ayrılığı</h2>Yapay zekanın insanlığı yok etme olasılığı, teknoloji topluluğunu en çok bölen konulardan biri olarak öne çıkıyor. Bu görüş ayrılığı; zirvede iki gün süren tartışmalarla da giderilememiş gibi gözüküyor.Ancak bu; politikacılar, yöneticiler ve düşünürlerin hemfikir olduğu bir nokta olmadığı anlamına da gelmiyor. Buna göre, yapay zekanın her şeyi daha gerçekçi kılmasının bir sonucu olarak dezenformasyonun artma potansiyeli, herkesi ortak paydada birleştiren bir korku olarak öne çıkıyor ve gelecek yıl ABD, Hindistan ve Birleşik Krallık'ta yapılacak seçimlerin, üretici yapay zekanın kötü niyetli kullanımından etkilenebileceğine dikkat çekiliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mark Zuckerberg liderliğindeki Meta'nın küresel ilişkiler başkanı Nick Clegg, konuya ilişkin yaptığı açıklamada varoluşsal korkuların abartıldığını; ancak demokratik oylamalara yönelik acil tehditten endişe duyduğunu "Şu anda halletmemiz gereken bazı şeyler var," ifadeleriyle dile getiriyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Her ülke kendi hızında hareket ediyor</h2>Avrupalı diplomatların düzenleyici süreci dört yıl önce başlattıklarını belirtmelerinden Amerikalıların yeni yapay zeka güvenlik enstitülerinin gücünden bahsetmelerine kadar, Bletchley'de bulunan her delegasyon, yapay zeka düzenlemesinde üstünlük iddia etme konusunda oldukça hevesliydi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">AB, yapay zeka yasasını geçirmeye adım adım yaklaşırken, Birleşik Krallık yetkilileri, endüstrinin ne kadar hızlı ilerlediği göz önüne alındığında, düzenlemenin gerekli olmadığını ve hatta bu aşamada mümkün olmadığını düşündüklerini açıkça belirtti.</li></ul>Ancak çoğu kişi, farklı ülkelerin üstesinden gelmeye çalıştığı sorunu tanımlamaya yardımcı olmak için bunun gibi uluslararası zirvelerin önemi konusunda hemfikir gibiydi. Bir yetkilinin "Uluslararası sahnede en çok ihtiyacımız olan şey, en azından yapay zeka modellerinin neler yapabileceği konusunda bilimsel bir fikir birliği oluşturan Uluslararası İklim Değişikliği Paneli gibi bir paneldir." şeklindeki açıklaması da bu duruma dikkat çekti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bu bir başlangıç; ancak sonuç hâlâ çok uzak</h2>Rishi Sunak'ın ev sahipliğindeki zirvenin oldukça önemli bir yere sahip olduğu ve bir dizi önemli anlaşmaya ortam hazırladığı bir gerçek; ancak çıkarılacak bir sonuç varsa o da teknolojinin denetlenmesine yönelik küresel bir planın hâlâ çok uzakta olduğu.Yapay zekanın düzenlenmesi gerektiği konusunda bir miktar fikir birliğine varılmış olsa da, bunun tam olarak nasıl olması gerektiği ve bu tür çabalara kimin öncülük edeceği konusunda anlaşmazlıklar devam <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/ai-summit-start-global-agreement-distant-hope-2023-11-03/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her ne kadar Sunak, Musk'ı ağırlamaktan "ayrıcalıklı ve heyecanlı" olduğunu söylese de, Avrupalı kanun yapıcılar tek bir ülkede, ABD'de, az sayıda şirketin elinde çok fazla teknoloji ve veri olduğu konusunda uyarıda bulundu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fransa Ekonomi ve Maliye Bakanı Bruno Le Maire, "Tüm teknolojilere, tüm özel şirketlere, tüm cihazlara ve tüm becerilere sahip tek bir ülkenin olması hepimiz için bir başarısızlık olacaktır" ifadelerini kullandı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birleşik Krallık'ın çoğu ülkenin attığı sert adımların aksine yapay zeka düzenlemesine hafif dokunuşlu bir yaklaşım benimseyeceğini ifade etmesi de konuya ilişkin ayrımın altını çizdi.</li></ul>

Dünya liderleri, teknoloji önderleri ve araştırmacılar, tarihin ilk yapay zeka zirvesi için Birleşik Krallık'ta bir araya geldi.

Bletchley Park'ta tarihi zirve

<a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/ikinci-ceyrekte-en-cok-yatirim-cekmis-turk-start-up-lar-2340990-amp" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">KPMG Türkiye&nbsp;ve&nbsp;212</a>, "Türkiye Startup Yatırımları" raporunu yayımladı. Rapora göre, 2023 yılının 2. çeyreğinde Türkiye merkezli girişimlere yapılan yatırımlar, yılın ilk çeyreğine göre artarak 150 milyon dolar olarak gerçekleşti. Bu 150 milyon dolar, Türkiye girişim ekosisteminde de toplam 77 işlemden gelirken; toplam işlem hacminin %86'sı, ilk 10 işlemden geldi.&nbsp;Peki, bu ilk 10 işlem hangi girişime, kim tarafından gerçekleştirildi?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Insider</h2>Listenin ilk sırasında yer alan isim, bireyselleştirilmiş ve kanallar arası müşteri deneyimleri sunan pazarlama platformu Insider olarak karşımıza çıkıyor. G2 tarafından Dünyanın En İyi 6. Yazılım Şirketi unvanına layık görülen Insider; Mayıs ayında ileri aşama yatırım turunda Katar Yatırım Otoritesi, Esas Private Equity ve ismi açıklanmayan yatırımcılardan 105 milyon dolar yatırım almış; Sequoia’nın liderlik ettiği bir önceki yatırımla birlikte girişimin aldığı toplam yatırım miktarı 274 milyona <a fr-original-style="" href="https://webrazzi.com/2023/05/24/insider-105-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ulaşmıştı.</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Fazla</h2>Gıda israfını ve israf kaynaklı karbon salınımını %50 azaltmayı ve gıda, tekstil gibi sektörlerde atık oluşumunu önlemeyi amaçlayan Fazla, Haziran ayında &nbsp;Esor Investment ve 212 liderliğinde gerçekleşen erken aşama yatırım turunda <a fr-original-style="" href="https://egirisim.com/2023/06/07/fazla-43-milyon-dolar-degerleme-ile-6-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aldığı</a> 6 milyon dolarlık yatırımla listede ikinci sıraya yerleşti. Founder One, Teknoloji Yatırım (II-TTGV1 Ortak Yatırım Fonu), TKYB Sermaye Fonu, Atlantic Labs ve açıklanmayan yatırımcıların da katılım gösterdiği yatırım, 42 milyon dolar değerleme üzerinden gerçekleşmişti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fazla, 2021 yılında da 212 liderliğinde 26 milyon lira yatırım almıştı.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Alternatif SuperApp</h2>Listenin 3. sırasında yer alan Macellan’ın fintech girişimi Alternatif SuperApp (yeni adıyla Macellan SuperApp), ilk yatırım turunda Haziran ayında Qinvest Portföy, APY Ventures Bilişim Vadisi GSYF, Fonangels ve CapitalTurk Holding gibi yatırımcılardan 62,5 milyon dolar değerleme ile 4,7 milyon dolar yatırım <a fr-original-style="" href="https://webrazzi.com/2023/06/14/alternatif-superapp-ilk-yatirim-turunda-625-milyon-dolar-degerlemeyle-47-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">almıştı.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Macellan SuperApp, mobil uygulaması ile B2B müşterilere dijital cüzdan, sadakat, CRM ve müşteri analitiği gibi çeşitli çözümler sunuyor. Bununla birlikte, Macellan SuperApp'in uygulaması B2C müşterileri içinse tüm dijital cüzdanları tek bir noktada birleştiriyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">E-Kart</h2>Eczacıbaşı Holding ve Gisecke&amp;Devrient iş birliği ile kurulan ve kart kişiselleştirme ve üretim tesisi hizmeti sunan E-Kart Elektronik Kart Sistemleri'nin Eczacıbaşı'nda bulunan %50'lik hissesi, Haziran ayında Gisecke&amp;Devrient, tarafından satın <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/eczacibasi-ndan-hisse-devri-2335911" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">alınmıştı.</a> Buna göre, Gisecke&amp;Devrient, E-Kart'ın %50 hissesini yaklaşık 4,5 milyon avro değerleme üzerinden satın almıştı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Frantic Games</h2>Yerli oyun girişimi Frantic Games, Mayıs ayında aldığı 2,4 milyon dolarlık tohum öncesi <a fr-original-style="" href="https://swipeline.co/yerli-mobil-oyun-studyosu-frantic-games-2-4-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yatırım</a> ile listeye 5. sıradan yerleşti. Yatırım turunda vgames, 500 Emerging Europe (Fund II) ve özel yatırımcı Hüsnü Akın Babayiğit yer almıştı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Saha Robotik</h2>Saha Robotik, geliştirdiği otonom servis, hizmet ve teslimat robotları ile restoran, otel, hastane, kompleks yapılar, iş merkezleri ve havalimanları için otonom servis, hizmet ve teslimat robotları geliştiren Saha Robotik, Mayıs ayında 3 milyon dolar yatırım almış; tura APY Ventures ve Happy Center CEO’su Yavuz Altun’a ek olarak Ford Otosan’ın Kurumsal girişim yatırım şirketi Driventure, Coşkunöz Holding Kurumsal Girişim Sermayesi CVentures, Nupa ve 2 yabancı melek yatırımcının Türkiye’de kurduğu SPV’ler katılım <a fr-original-style="" href="https://egirisim.com/2023/05/10/servis-hizmet-ve-teslimat-robotlari-gelistiren-yerli-girisim-saha-robotik-3-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">göstermişti.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Girişim, 2022 yılında ise APY Ventures liderliğinde 380 bin dolar yatırım almıştı.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Q Charge</h2>Şirketleri arasında BinBin de bulunan 1000 Yatırımlar Holding bünyesindeki Meta Mobilite Enerji’nin ilk projesi olan elektrikli şarj istasyonu Q Charge, Şubat ayında fonbulucu’da yatırım turu başlatmış. KPMG Türkiye ve 212'nin raporuna göre aldığı 2 milyon dolarlık yatırım ile Q Charge, listede 2023'ün 2. çeyreğinde en çok dikkat çeken 7. girişimi olarak yer aldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">FileOrbis</h2>İzmir merkezli bir dosya yönetim platformu olan FileOrbis, Revo Capital'dan <a fr-original-style="" href="https://swipeline.co/buyuk-sirketlerin-dosya-yonetimini-kolaylastiran-fileorbis-2-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aldığı</a> 2 milyon dolarlık yatırım ile listede 8. sıradan kendine yer buluyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Giderek artan dosya paylaşım ve erişim taleplerine bir cevap niteliğinde olan FileOrbis, kullanıcıların tüm cihazlardan dosyalarına erişim sağlamasını ve dosyaları çalıştırmasını mümkün kılıyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Fuse Games</h2>Listede yer alan bir diğer oyun girişimi olan Fuse Games, &nbsp;Haziran ayında NFX ve Lakestar tarafından yönetilen tohum öncesi yatırım turunda <a fr-original-style="" href="https://swipeline.co/yerli-mobil-oyun-girisimi-fuse-games-2-milyon-dolar-yatirim-aldi/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aldığı</a> 2 milyon dolarlık yatırım ile 9. sırayı kapıyor. Oyuncu deneyimini daha iyi bir hâle getirmek için yapay zekadan faydalanan girişim, POGGIES UNLEASHED isimli bir mobil oyun üzerinde çalışıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Paket Mutfak</h2>Türkiye'nin önde gelen bulut mutfak girişimlerinden Paket Mutfak, Haziran ayında Nokta Yatırım Holding’in liderlik ettiği yatırım turunda <a fr-original-style="" href="https://webrazzi.com/2023/06/14/paket-mutfak-1-5-milyon-dolar-yatirim/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aldığı</a> 1,5 milyon dolarlık tohum yatırımla listeye sondan giriş yapıyor. Tura; Ünlü Portföy Yönetimi Ar-Ge GSYF, Commencis Kurucu Ortağı Fırat İşbecer, STFA Grubu Yönetim Kurulu Üyesi Sezai Taşkent ve Ünlü &amp; Co Yönetim Kurulu Üyesi İbrahim Romano gibi isimler katılmıştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Girişim, 2022 yılında da &nbsp;Nokta Yatırım Holding, İGA (İstanbul Havalimanı) CEO’su Kadri Samsunlu, TikTak kurucusu Ersan Öztürk'ün katıldığı yatırım turunda 3 milyon dolar yatırım almıştı.</li></ul>

Yılın 2. çeyreğinde yapılan yerli yatırımların %86'sını 10 girişim oluşturdu.

İkinci çeyreğin yatırım şampiyonları

Terörist operasyonlarında finansmanın oynadığı rolü düşünecek olduğumuzda, terörle mücadelenin büyük bir kısmının terörist gruplar için toplanan fonların izini sürmeye ve terörist faaliyetleri destekleyen finansal işlemleri önlemeye odaklandığı söylenebilir. Ancak, teröristlerin resmî para birimlerine kısıtlı erişime sahip olduğu gerçeği, daha gelişmiş anonimlik sunan; geleneksel ödeme yöntemlerine kıyasla daha serbest düzenlemelere tabi olan alternatif ödeme yöntemlerine olan ilginin artmasına neden oluyor.Evet, kripto para birimlerinden söz ediyoruz.&nbsp;Hamas ile İsrail arasında 7 Ekim'den bu yana devam etmekte olan savaş, gözleri bir kez daha terör finansmanında kriptonun rolüne çevirdi. İsrail, Hamas ile bağlantılı olduğunu söylediği kripto hesaplarına el koyarken ABD'li yetkililer de Hamas ve bağlı kuruluşları tarafından kripto para birimlerinin kullanımının engellenmesi için çağrıda <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/jpmorgans-uk-bank-chase-ban-crypto-transactions-2023-09-26/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulundu.</a>ABD Hazine Müsteşar Yardımcısı Wally Adeyemo, Cuma günü yaptığı açıklamada "Yasadışı finansal akışları önlemek için harekete geçmezlerse, ABD ve ortaklarımız harekete geçecektir," diyerek ABD'nin terörist grupların para transferini engelleyemeyen kripto para firmalarının peşine düşeceği konusunda uyarıda <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2023/10/28/business/dealbook/is-crypto-financing-terrorism.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulundu.</a> Adeyemo'nun uyarısı, Massachusetts Demokrat Senatörü Elizabeth Warren ve düzinelerce Kongre üyesinin bu ay Biden yönetimine teröristler tarafından kripto para kullanımını engelleme çağrısında bulunduğu bir mektubun ardından geldi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Söz konusu mektup, terör grupları Hamas ve Filistin İslami Cihad'ın son yıllarda kriptoda 130 milyon dolardan fazla para topladığını belirten bir rapora atıfta bulunuyordu.</li></ul>Rapor için veri sağlayan Elliptic, konuya ilişkin açıklamasında kripto aracılığıyla toplanan fonların mektupta belirtilen rakama yakın olduğunu gösteren hiçbir kanıt olmadığını ve toplam sayıya dahil edilen paranın bir kısmının, bazen terör örgütü olarak tanımlanan küçük kripto brokerlerine gitmiş olabileceğini belirtti. Rapor için veri sağlamayan bir diğer firma Chainalysis ise bu tahminin, hizmete akan her şeyin terörizmle ilişkili olduğunu yanlış bir şekilde varsaydığını ifade etti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kriptonun terör finansmanında rolü</h2>Kriptonun terör örgütlerine sağlanan para akışında bir araç olarak ne boyutta kullanıldığı tam olarak bilinmiyor; bu noktada nakit paradan bankalara, paravan şirketlerden hayır kurumları ve gayri resmî finansal ağlara kadar pek çok farklı yöntem kullanılıyor. Uzmanlara göreyse kripto paralar, toplam para akışının küçük bir parçasını oluşturuyor.Bloomberg'in haberine göre, bir Birleşmiş Milletler yetkilisi 2022'de yaptığı açıklamada, birkaç yıl önce terör saldırılarının %5'inin kripto ile finanse edildiğinin düşünüldüğünü; ancak bunun %20'ye kadar çıkabileceğini söylemişti. Mali Eylem Görev Gücü (FATF) ise bu yıl kripto paranın "artan terör finansmanı riskleri"ne yol açtığını; ancak terör finansmanında "büyük çoğunlukla" kullanılan yöntemin hâlâ normal para olduğunu aktarıyor.Chainalysis ise bir kripto firmasında yasadışı finans akışları tespit edilmesinin, bunun o firmanın tüm akışlarının "lekeli" olduğu anlamına gelmediğine dikkat çekiyor. Firma, terör finansmanının "yasadışı faaliyetler tarafından işgal edilen tüm kripto pazarının %1'inden daha azının küçük bir kısmını temsil ettiğini" de sözlerine ekliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neden kripto paralar?</h2>Henüz çok büyük bir tol oynamadığı gerçeği, kripto paraların terör finansmanındaki rolünde bir atış olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Bu artışın birçok temel nedeni bulunuyor.Kripto paralar, bir bankaya başvurduğunuzda karşılaştığınız kontrolleri ortadan kaldırıyor. Bu da isteyen herkesin kolaylıkla kripto para cüzdan adresi oluşturabileceği anlamına geliyor. Bir dizi harf ve rakamdan oluşan bu adresler, kişilerin kimliklerini gizli tutarak kripto para ile işlem yapmalarına yardımcı olurken; kripto para biriminin temelini oluşturan blok zinciri teknolojisinin sınırlar ötesinde dijital olarak çalışması da anında ödeme sistemi görevi görmesini sağlıyor.Tüm bunlar, kripto paraların takibini zorlaştırıyor. Peki, kripto paraların takibi imkânsız mı?Bu sorunun cevabı genellikle 'evet'; ancak bu her zaman geçerli değil.Bitcoin ve Ethereum gibi blok zincirleri, işlemlerin kalıcı bir kamu kaydını oluşturur. Bu da bir cüzdan adresine hangi fonların girip çıktığını ve hangi cüzdanlarla etkileşime girdiğini görmeyi mümkün hâle getirir. Dışarıdan birinin blok zincirindeki işlemleri tanımlaması zor olsa da blok zinciri analiz firmaları, fonları takip etmelerini sağlayan araçlara sahiptir.&nbsp;Ancak araştırmacılar, bu akışları bir kişi veya gruba bağlamak için blok zinciri tarafından kaydedilmeyen bilgilere de ihtiyaç duyar. Kripto borsaları ise hangi adreslerin hangi müşteriye ait olduğunun kaydını tutar; ve yetkililer bu kayıtlar sayesinde cüzdanların sahiplerinin kim olduğunu tespit edebilir.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan, kripto para kullanıcılarının birtakım önlemler alarak izlerini daha da gizleyebilir ya da aldıkları fonları, diğer müşterilerin varlıklarından ayırt edilmelerinin daha zor olacağı borsa veya firmalara taşıyabilir.</li></ul>Tüm bunlarla birlikte, ABD başta olmak üzere bazı ülkeler harekete geçmiş olsa da kripto, geleneksel finansa kıyasla büyük oranda regüle edilmemiş olmasıyla öne çıkıyor. Yani, kripto para işlemleri üzerindeki kontrol ve baskının çok daha az olduğu; bu düzenlenmemiş ortamın da yasadışı işlemler için kusursuz bir kanal yarattığı söylenebilir.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Büyük resmin yalnızca küçük bir parçası</h2>Kripto paraların yasadışı kullanımlarını düşündüğümüzde terörün finansmanı, tüm yasadışı işlemlerin oldukça küçük bir kısmına tekabül ediyor. Buna göre, kripto paraların dolandırıcılık, fidye yazılımı ve hırsızlık başta olmak üzere birçok tehlikeli kullanım alanı daha bulunuyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Chainalysis, kripto suçlarının 2022'de 20,1 milyar dolarlık rekor bir rakama ulaştığını ve bunu yalnızca bir alt sınır tahmini olduğunu bildiriyor. Ayrıca, bu rakam, kripto para birimlerinin yasaklı madde satın alımında kullanımı gibi durumları da kapsamıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birleşmiş Milletler raporlarına göre ise siber saldırılar yoluyla kripto para hırsızlığı, Kuzey Kore için önemli bir finansman kaynağı. Kuzey Kore 2022 yılında diğer yıllara kıyasla daha fazla kripto para varlığı çaldığının belirtildiği raporda, Kuzey Kore bağlantılı bilgisayar korsanlarının 2022'de 630 milyon dolar değerinde sanal varlık çaldığını tahmin <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/technology-politics-north-korea-government-myanmar-ethiopia-a51edf434a431149a97dc0999af927cb" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediliyor.</a></li></ul>

Raporlar, kriptonun terör finansmanındaki rolünün giderek arttığını gösteriyor

Bir terör finansmanı aracı olarak kripto

Yapay zeka, yaşamın birçok alanında büyük kolaylık sağlasa da, mevcut durumda dikkate alınması gereken bazı tehlikeleri de beraberinde getiriyor. Yeni bir rapor ise yapay zekanın en tehlikeli kullanımlarından birine dikkat çekiyor: Çocuk istismarı.Birleşik Krallık merkezli Internet Watch Foundation (IWF) tarafından hazırlanan söz konusu rapor, yapay zeka araçları ile üretilen çocuk istismarı ile ilgili "en kötü kabusların" gerçekleşmekte olduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2023/oct/25/ai-created-child-sexual-abuse-images-threaten-overwhelm-internet" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gösteriyor.</a> Buna göre, internetin bu tarz görüntülerle dolma tehlikesi altında olduğu ve yapay zeka araçlarını kontrol etmek için acilen bir şeyler yapılmadığı takdirde durumun çok daha kötü bir hâle gelebileceği ifade ediliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tek bir dosyada 501 görsel</h2>Araştırmaya göre, internet hâlihazırda yapay zeka ile üretilmiş sahte çocuk istismarı görüntüleri ile dolup taşıyor. Dahası bu görüntüler yalnızca çocukları değil; ünlü oyuncuların "çocuklaştırılmış" görsellerini de içeriyor.Dark web'deki bir çocuk istismarı forumunda yürütülen 1 aylık bir araştırma sonucunda hazırlanan rapora göre, incelenen 11.108 görüntüden 2 bin 978'inin çocuk cinsel istismarını tasvir ederek Birleşik Krallık'ın Çocukların Korunması Yasasını ihlal ettiği belirtiliyor. Ayrıca, suç kapsamına giren görsellerden 564'ünün de "A Kategori", yani tecavüz ve cinsel işkenceyi tasvir eden en ağır suç kapsamında olduğu aktarılıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan, raporda belirtildiği üzere, suç kapsamına giren görsellerin yarısından fazlasının 7 ila 10 yaş grubundaki çocuklara ve 143'ünün 3 ila 6 yaş grubundaki çocukları tasvir eden sahte görüntüler olduğu; iki görselde ise iki yaş altı çocukların betimlendiği aktarılıyor.</li></ul>Forumda, yapay zeka yardımı ile "çocuklaştırılmış" oyuncular ile şu an çocuk olan oyunculara ek olarak kamuoyunca bilinene gerçek cinsel istismar kurbanlarının görüntüleri kullanılarak oluşturulan görsellerin de yer aldığı belirtiliyor. Buna göre, yalnızca bir dosyada gerçek bir istismar kurbanının görüntüleri ile oluşturulmuş 501 görsel bulunuyor. Ayrıca, incelenen örnekler arasında internette bulunan giyinik çocuk resimlerini yapay zeka ile "çıplaklaştırılmış" versiyonları da yer alıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bununla birlikte, IWF, yapay zeka tarafından üretilen görüntülerin çevrimiçi olarak satışa çıkarıldığına dair kanıtlar olduğunu da sözlerine ekliyor.&nbsp;</li></ul>Son iki yılın en öne çıkan teknolojileri arasında yapay zeka destekli görsel üreticiler bulunuyor. Bu araçlar, birkaç cümle ile istediğiniz hemen hemen herhangi bir şeyin görselini oluşturmanızı ve görseller üzerinde oynamanızı mümkün kılıyor.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Raporda tek bir yapay zeka aracının ismi öne çıkıyor</h2>ChatGPT'nin yaratıcısı OpenAI tarafından geliştirilen DALL-E ve Midjourney başta olmak üzere pek çok yapay zeka destekli görsel üretici araç bulunuyor; ancak IWF, raporunda özellikle de Londra merkezli yapay zeka şirketi Stability AI tarafından geliştirilen açık kaynaklı yapay zeka aracı Stable Diffusion'a dikkat çekiyor. Buna göre, incelenen forumda bahsi geçen tek yapay zeka aracının Stable Diffusion olduğu aktarılıyor.Stable Diffusion'ın 2022 yazında kullanıma sunulmasının ardından kullanıcıların çıplaklık ve pornografik görüntüler içeren görseller oluşturmak için aracı nasıl kullanmaları gerektiğini hızlı bir şekilde çözmüş; şirket, çoğu yetişkinleri tasvir eden bu içerikleri engellemek için yeni filtreler uygulamaya koymuştu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stable Diffusion her ne kadar raporun ardından konuya ilişkin olarak bir açıklama yayımlayarak platformlarında "yasadışı veya ahlak dışı amaçlarla herhangi bir kötüye kullanımı kesinlikle yasakladığını" söylemiş olsa da; soruna ilişkin inceleme yürüten bir diğer gözlemci grup olan Stanford Internet Observatory'nin baş teknoloji uzmanı David Thiel, kullanıcıların Stable Diffusion'ın filtrelenmemiş eski sürümlerine hâlâ erişebildiğini belirtiyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Thiel, bu eski sürümleri kullananların çoğunlukla çocukları içeren müstehcen içerikler oluşturan kişiler olduğunun da altını çiziyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Geleceğin değil, şu anın sorunu</h2>Yapay zeka ile üretilen çocuk istismarı görüntülerindeki artışın gerçek istismarı tespit etmeyi zorlaştıracağına dikkat çeken IWF, derhal önlem alınması için çağrıda bulunuyor. Grubun baş teknoloji sorumlusu Dan Sexton, burada söz konusu şeyin yapay zeka ile oluşturulmuş çocuk istismarı görüntülerinin verebileceği "potansiyel" zarar olmadığını belirterek "Bu şu anda yaşanıyor ve hemen şimdi ele alınması gerekiyor."<a fr-original-style="" href="https://fortune.com/2023/10/24/ai-generated-child-sex-abuse-images/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;diyor.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bununla birlikte, görüntülerin şantaj yaparak yeni kurbanlar bulmak için de kullanılabileceği ifade ediliyor.</li></ul>İlk olarak bu yılın başlarında yapay zeka ile üretilen çocuk tacizi görüntülerine yönelik raporlar almaya başladıklarını belirten Sexton, bilgisayarları her yaştan çocuğun cinsel içerikli görüntülerini üretmek için fabrikalara dönüştürmenin ne kadar kolay olduğu gerçeği karşısında şok olduğunu ve görüntülerin giderek daha gerçekçi bir hâl aldığını belirtiyor. Buna göre, görüntülerin bazılarının sahte olduğunu anlamanın neredeyse imkansız olduğu ifade ediliyor.Kâr amacı gütmeyen çocuk güvenliği grubu Thorn'un veri bilimi direktörü Rebecca Portnoff ise geçen sonbahardan bu yana yapay zeka ile oluşturulan çocuk istismarı görüntülerinin her ay arttığına vurgu <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/19/artificial-intelligence-child-sex-abuse-images/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapıyor.</a> Mağdur tespitinin hâlihazırda samanlıkta iğne aramak gibi bir sorun olduğunu belirten Portnoff, "Bu araçları kullanmanın kolaylığı, gerçekçiliğin yanı sıra önemli bir değişim. Her şeyi daha zorlu bir hale getiriyor." ifadelerini kullanıyor.Kötü niyetli içerikleri yakalamak için sosyal medya ve yayın siteleriyle birlikte çalışan ActiveFence'in çocuk güvenliği ve insan istismarı bölüm başkanı Avi Jager ise 3 bin üyesi olan bir forumda, yakın zamanda yapılan bir iç ankete katılanların yaklaşık %80'inin çocuk cinsel istismarı görüntüleri oluşturmak için yapay zeka araçlarını kullandıklarını veya kullanmayı düşündüklerini söylediğini bildiriyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Jager, forum üyelerinin, çocukların güvenini kazanma umuduyla yapay zeka tarafından üretilen "okul çağı" selfie'leri oluşturmanın yollarını tartıştıklarını belirtiyor.&nbsp;</li></ul>Öte yandan, bu tarz görüntülerin oluşturulmasını engellemek için çeşitli önlemler de alınıyor. Yapay zeka şirketlerinin aldığı önlemlere ek olarak düzenleyici kurumlar da yapay zekanın oluşturduğu tehlikeleri ortadan kaldırmaya çalışıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birleşik Krallık'ın yakında uygulamaya konacak yeni güvenlik yasası Online Safety Bill'in, yapay zeka ile üretilen çocuk istismarı materyallerini de kapsayacağı belirtiliyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yapay zeka ile yaklaşık 360 adet çocuk istismarı görüntüsü oluşturan Güney Koreli bir adam, geçtiğimiz ay iki buçuk yıl hapis cezasına çarptırılmış; bu olay türünün ilk örneği olarak tarihe <a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/2023/09/27/asia/south-korea-child-abuse-ai-sentenced-intl-hnk/index.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">geçmişti.</a></li></ul>Bütün bunlarla birlikte, daha önce Google'ın Etik Yapay Zeka ekibinin yöneticiliğini yapmış olan Margaret Mitchell, bu sorunu ele almanın teknik yollarını bulmaya çalışan grupların olduğunu ifade ediyor. Bu yapmanın etkili bir yolu olduğunu belirten Mitchell, hükümet onayı gerektiren bu çözümün bazı zararlı taraflarını olduğuna da değiniyor.Söz konusu çözüm, sahte çocuk istismarı görüntüleri örnekleri oluşturmak için bir yapay zeka modelini eğitmeyi içeriyor. Mitchell, böylece çevrimiçi algılama sistemlerinin hangi içeriklerin kaldırılması gerektiğini bileceğini; ancak bu tür materyallerin "büyük bir psikolojik maliyeti olabileceğini" aktarıyor.Buna ek olarak, kimi araştırmacılar da yaratıcılarına geri bağlanan görüntülere kod yerleştirebilecek tanımlama sistemleri üzerinde çalışıyor. Kısa bir süre önce Maryland Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, bir görüntünün yaratıcısını tanımlamaya yardımcı olabilecek "görünmez" filigranlar için yeni bir teknik yayınlamıştı; ancak Mitchell, bu tür fikirlerin işe yaraması için endüstri çapında katılım gerektiğine ve o zaman dahi her ihlali tespit etmenin imkansız olacağına dikkat çekiyor.

Yeni bir rapora göre, yapay zeka ile oluşturulmuş sahte çocuk istismarı görüntülerinin sayısı her geçen gün artıyor

Dijital kâbus: Çocuk istismarında yapay zekanın rolü

Temel eğitimde en basit hâliyle öğrendiğimiz bilimsel kanunlara hepimiz derinlemesine olmasa bile biraz olsun hâkimizdir: Düzgün hareket hâlindeki veya hareketsiz bir cisim, kendisine bir dış kuvvet uygulanana kadar ve uygulanmadığı sürece orijinal durumunu korur. Kuvvet, kısaca cismin kütlesi ve ivmesinin çarpımıyla doğru orantılıdır. Güçlü, daha doğrusu 'uygun' olan hayatta kalır.Bu kanunlar, bilim dünyasının ve insanın büyük ölçüde bir gizem olan evren ile kendini anlama çabalarının da temelini oluşturur. Ancak, bilimin kabul ettiği bir gerçek daha vardır ki bilim, aslı 'kesin' değildir ve sürekli gelişip evrilebilebileceği gibi bir noktaya kadar doğru kabul edilen 'gerçeklerin' aslında yanlış olduğu da anlaşılabilir.Şimdiyse bilim insanları, evrimin "kayıp bir yasasını" bulduklarını <a fr-original-style="" href="https://www.axios.com/2023/10/22/evolution-complexity-law" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">öne sürüyor.</a> Charles Darwin'in "en uygun olanın hayatta kalması" teorisinin cansız fenomenlerin nasıl işlediğini anlamamıza da yardımcı olabileceği belirtilen yeni kanunun, evrendeki karmaşıklık ve çeşitliliği tanımlayarak her şeye ilişkin anlayışımızı değiştirme potansiyeline sahip olabileceği değerlendiriliyor.İzole sistemlerin entropisinin asla azalmayacağını belirten termodinamiğin ikinci yasası tarafından yönetilen, geri döndürülmesi imkansız süreçler vardır: Yumurta çatlar, buz erir, yaşam sona erer. Bununla birlikte, çiçekler açar ve bebekler doğar. Karmaşık sistemler ortaya çıkar ve bu karmaşık sistemler, zaman içinde daha da karmaşık bir hâl alır. Termodinamiğin ikinci yasasına tüm sistemler uymalıdır; ancak günlük yaşamlarımızda ve evrende gördüğümüz tüm zenginliği etkili bir şekilde tanımlamak için hâlâ ifade edilmesi gereken eksik bir şey var mevcut.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Evren ile birlikte evreni anlayış şeklimiz de genişliyor</h2>PNAS'ta yayınlanan ve önerilen yasayı açıklayan bir makalenin ortak yazarlarından olan Carnegie Bilim Enstitüsü'nden Robert Hazen, derin anlamda hayatta deneyimlediğimiz iki zaman oku olduğunu ifade ediyor: Biri yaşlanma ve ölüm fikri, diğeri ise yenilenme ve organizasyon fikri. Bilim dünyası uzun yıllardır bu iki fikri nasıl uzlaştıracaklarını çözmeye çalışıyordu; söz konusu yeni kanun da tam olarak bu noktada devreye giriyor.Darwin'in teorisine göre, bitkiler, hayvanlar ve diğer canlı organizmaları kapsayan biyolojik sistemler, hayatta kalma ve üreme şanslarını artıran özellikler geliştirerek evrimleşir. Bu seçilimin ana fikri ise "bir şeyin yararlı bir işlevi yerine getirdiği için bir süre daha var olma kapasitesi" olarak tanımlayabileceğimiz uygunluktur; yani güçlü olan hayatta kalır. İşte "Artan İşlevsel Bilgi Yasası" olarak isimlendirilen yeni yasa da seçilimin sadece canlı sistemler için geçerli olmadığını öneriyor ve o ifade edilmesi gereken 'eksik' şeyin, yani karmaşıklığın nasıl ortaya çıktığını açıklıyor.Atomlar ve moleküller etkileşime girerek mineraller, yabancı gezegenlerdeki atmosferler ve yıldızlardan oluşan galaksiler de dahil olmak üzere canlı olmayan sistemlerin birçok konfigürasyonunu oluşturur. Önerilen yasa da bu sistemlerin ve diğerlerinin "birçok farklı konfigürasyonunun bir veya daha fazla işlev için seçilime uğraması hâlinde" evrimleşeceğini belirtiyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Başka bir deyişle, Darwin'in evrim teorisindeki uygunluk durumunun atomlar, yıldızlar, kasırgalar ve mineraller gibi cansız karmaşık sistemler için de geçerli olduğu; bu sistemlerin de kendilerini şartlara adapte ederek bir bitkinin canlılar dünyasında yaptığı gibi özellikleri 'seçerek' evrimleştiği savunuluyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neden önemli?</h2>Çalışmanın ortak yazarlarından Carnegie Enstitüsü'nde astrobiyolog ve gezegen bilimci Dr. Wong'a göre, bu karmaşık sistemleri bu yasa ile anlamak, çevresel değişimi ve bunun Dünya üzerindeki etkisini incelemeye yardımcı olabilir. Atomlar, moleküller ve hücreler gibi çok sayıda bileşenden oluşan, tekrar tekrar düzenlenebilen ve çok sayıda farklı konfigürasyon benimseyebilen sistemler için geçerli olan bu yasa, yıldızların galaksiler hâlinde düzenlenmesinden gezegenlerdeki atmosferlerin karmaşık kimyalarına, sayısız yaşam biçimine ve daha fazlasına kadar çevremizdeki karmaşık sistemlerin ortaya çıkışını açıklamamızı mümkün kılabilir:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Sonuçta, Dünya'nın biyosferi şu ana kadar bildiğimiz en karmaşık evrimleşen sistemdir. Kendimize şunu sormalıyız: Kendi evrimleşen biyosferimizde hangi işlevleri destekliyoruz (ya da zarar veriyoruz)? Günümüz toplumunun hangi özellikleri sadece uzun vadeli devamlılığa değil, aynı zamanda uzun vadeli gelişmeye de elverişlidir ve hangi yönlerin değiştirilmesi gerekir?"</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bilim dünyası ne tepki verdi?&nbsp;</h2>Yeni araştırmada yer almayan Pennsylvania Üniversitesi'nde biyokimya ve biyofizik profesörü Stuart Kauffman, "Fizikte nesnelerin uygunluğu diye bir kavram yoktur," diyor ve ekliyor: "Ama biyolojinin her yerinde var." Kauffman, çalışmanın "mükemmel, cesur, geniş ve dönüşümsel" olduğunu ifade ediyor.Belgrad Astronomik Gözlemevi'nde araştırma profesörü olan Milan Cirkovic ise çalışmayı "astrobiyoloji, sistem bilimi ve evrim teorisinin kesiştiği zorlu arazide esen temiz hava esintisi" olarak nitelendiriyor.Öte yandan, çalışmaya daha temkinli yaklaşanlar da mevcut. <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/science/2023/oct/16/survival-of-the-fittest-may-also-apply-to-the-nonliving-report-finds" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The Guardian'ın</a> haberine göre, Cambridge Üniversitesi'nde kozmoloji ve astrofizik profesörü olan gökbilimci Martin Rees de dahil olmak üzere herkes bu yasadan pek hoşlanmıyor. Buna göre, Rees, "Muazzam miktarda uzay ve zaman ile fizik ve kimya yasaları göz önüne alındığında, cansız dünyada genişleyen bir malzeme, ortam ve yapı çeşitliliği ortaya çıkacaktır" diyerek bunun, biyolojik dünyada kalıtım yoluyla Darwinci seçilimin rolüne benzer yeni bir temel ilkenin tezahürü olması gerektiğini düşünmediğini aktarıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şimdi ne olacak?</h2>Ekip, yeni çalışmanın, gelişen sistemleri yöneten yeni kapsayıcı yasaların olasılığı hakkında alanlar arasında konuşmaya yol açacağını umuyor. Araştırmacılar çoğunlukla yıldız, mineral ve biyolojik sistemlere odaklanırken, benzer evrim biçimlerinin evrenimizde çok çeşitli beklenmedik bağlamlarda var olabileceğini öne sürüyor.Ancak, her şeyden önce yasanın test edilmesi gerekiyor.NASA'nın yaklaşmakta olan Dragonfly görevi kapsamında, Satürn'ün uydularından biri olan Titan'ın yüzeyinden numune alınması hedefleniyor. Wong, Titan'ın atmosferinin kimyasını analiz ederek "işlevsel bilgi yasasının bu uzak dünyanın ve dış güneş sisteminin nasıl evrimleştiğini açıklamak için gerçekten geçerli olup olmadığını" öğrenebileceklerini <a fr-original-style="" href="https://www.axios.com/2023/10/22/evolution-complexity-law" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor.</a>&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2026 yılında uzaya fırlatılması hedeflenen Dragonlfy uzay aracının 2034 yılında hedefine ulaşacağı tahmin <a fr-original-style="" href="https://www.nasa.gov/news-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediliyor.</a></li></ul>Hazen ise Dünya'nın tarihi boyunca minerallerin karmaşıklığını incelemek ve minerallerin işlevsel bilgisinin arttığı hipotezini test etmek istiyor. Öte yandan, Hazen, yeni yasanın yapay zekanın nasıl evrimleşebileceğine dair sorulara bile ışık tutabileceğini söylüyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Bu bir bilgi sistemi. Yapay zekanın ne yaptığını ve nereye gittiğini anlamak için bilgi yasalarına sahip olmamız ve bilgi ile evrimin nasıl iç içe geçtiğini bilmemiz gerekiyor."</blockquote>

Bilim insanları tarafından önerilen yeni kanun, Darwin'in evrim teorisinin üzerine inşa ediyor

Yeni 'kayıp kanun', evreni ve evrimi anlayışımızı değiştirebilir

Her gün İsrail-Hamas savaşı&nbsp;hakkında yüzlerce içeriğe maruz kalıyor; hangi haberin doğru, hangisinin yanlış ya da yalan olduğunu anlamak için derin bir okyanusun içinde yolumuzu bulmaya çalışıyoruz.Hâlihazırda meydana gelen ve gelebilecek dezenformasyonun boyutunu düşündüğümüzde, sosyal medya şirketleri, yanlış ve yalan haberlerin önünü kesmek için harekete geçmiş bulunuyor- en azından harekete geçtiklerini iddia ediyor. Ancak bazılarına göre sosyal ağlar, bu konuda da taraf tutuyor.&nbsp;Geçtiğimiz günlerde birçok Filistinli Instagram kullanıcısı, profillerinin biyografi kısmına "terörist" kelimesinin eklendiğini bildirerek Meta'yı, Hamas-İsrail savaşında taraf tutmakla <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2023/oct/20/instagram-palestinian-user-profile-bios-terrorist-added-translation-meta-apology" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">suçladı.</a>İlk olarak 404media tarafından bildirilen soruna göre, biyografi kısmında Filistin bayrağı bulunan veya "ٱلْحَمْدُ لِلَّٰ" (Elhamdülillah) yazan bazı kullanıcılar, biyografinin altında bulunan "Çevirisine bak" seçeneğine tıkladıklarında "Tanrı'ya şükürler olsun, Filistinli teröristler özgürlükleri için savaşıyor" cümlesi ile karşılaştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Filistinli olmayan bir TikTok kullanıcısı, Instagram biyografisine gerekenleri ekleyerek olayı test etti. Çeviride "Tanrı'ya şükürler olsun, Filistinli teröristler özgürlükleri için savaşıyor" ifadesiyle karşılaşan kullanıcı, sorunun 3 saat boyunca devam ettikten sonra düzeldiğini aktardı.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2023/9/0/1697986047855.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.33" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Konuya ilişkin açıklamasında durumun "kısa süreliğine uygunsuz Arapça çevirilere neden olan" bir sorundan kaynaklandığını belirten Meta, "Bu durumdan dolayı içtenlikle özür dileriz" dedi. Ancak, Meta'nın platformlarında Filistinlileri ve Filistin yanlısı paylaşımları hedeflediğine yönelik iddialar bundan çok daha derine iniyor.Instagram kullanıcıları platformu, Filistin'i destekleyen paylaşımları kasıtlı olarak sansürlemekle <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2023/oct/18/instagram-palestine-posts-censorship-accusations" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">suçluyor.</a> Buna göre, New York'ta yaşayan Hena Mustafa isimli ve 866 takipçili Instagram kullanıcısı, İsrail'in düzenlediği saldırıların ardından Filistin'de yaşananlara ilişkin yaptığı hikaye paylaşımların, normalde olana kıyasla "önemli ölçüde daha az görüntüleme" aldığını söylüyor. Mustafa, arkadaşları ve takipçilerinin kendisine mesaj atarak paylaşımlarının artık Instagram akışlarının en üstünde görünmediğini, adının sosyal ağda aranamaz hâle geldiğini&nbsp;ve paylaşımlarıyla etkileşime giremediklerini söylediğini de sözlerine ekliyor.Jess White isimli bir diğer Instagram kullanıcısı ise Filistinli bir yazarın savaş sırasında çocukların yaşamlarını ve ölümlerini konu alan bir şiirini konumu Gazze olarak seçip hikayesinde paylaştığında, paylaşımın 10 dakika içinde yalnızca üç görüntülenme aldığını <a fr-original-style="" href="https://mashable.com/article/instagram-shadowbanning-censor-israel-palestine" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildiriyor.</a> Genellikle hikayelerinin 1000 görüntülenme aldığını belirten White, birkaç saat sonra alakasız bir hikaye paylaştığında görüntülenme sayısının arttığına da dikkat çekiyor.Konuyu takip eden Arap Sosyal Medya İlerleme Merkezi 7amleh adlı sosyal medya izleme grubunun kurucusu ve yöneticisi Nadim Nashif, aynı durumdan muzdarip yüzlerce kişi olduğunu belirtiyor. 7amleh ve daha pek çok kişi, Instagram'ın Filistin yanlısı paylaşımlara "gizli yasaklama" (shadowban) uyguladığından şüpheleniyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nedir? Gizli yasaklama terimi, bir gönderinin bir sosyal medya platformundaki görünürlüğünü sınırlamak için kullanılan gizli eylemleri ifade eder.&nbsp;</li></ul>Konuya ilişkin açıklamasında "Ne yazık ki gizli yasaklama, geçtiğimiz hafta boyunca Filistin içeriklerinin susturulduğunu ve sansürlendiğini gördüğümüz birçok yöntemden sadece biri" ifadelerini kullanan Nasif, Meta'nın kriz zamanlarında bu duruşu daha önce de sergilediğine dikkat çekiyor. Mayıs 2021'de Filistin'de yaşanan bir dizi olay sırasında da Facebook ve Instagram kullanıcılarının paylaşımlarındaki etkileşimde benzer bir azalma olmuş; bunu takiben 200'den fazla Meta çalışanı, şirketin bu tür eksiklikleri gidermesini talep eden bir mektup yayımlamıştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), Mayıs 2021'de Instagram'ı krizle ilgili video, resim ve yorumları kaldırmakla suçlamış; suçlamaya karşı verdiği yanıtta Meta, gönderilerin "nefret söylemi veya sembolleri" içerdiği için kaldırıldığını ve algoritmasını değiştirdiğini <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/technology-67169228" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylemişti.</a> Ancak rapor, Meta'nın 2021 İsrail-Filistin çatışması içeriğinin moderasyonuna ilişkin bağımsız bir inceleme başlatmasına neden oldu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Danışmanlık firması Business for Social Responsibility (BSR) tarafından hazırlanan ve Eylül 2022'de yayımlanan insan hakları durum tespiti raporunda ise şu sonuca varılmıştı:&nbsp;</li></ul><blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Meta'nın eylemleri, Filistinli kullanıcıların ifade özgürlüğü, toplanma özgürlüğü, siyasi katılım ve ayrımcılık yapmama hakları ve dolayısıyla Filistinlilerin yaşadıkları deneyimlerle ilgili bilgi ve içgörü paylaşma becerileri üzerinde olumsuz bir insan hakları etkisi yaratmış gibi görünüyor."</blockquote>

Platformun Filistin yanlısı paylaşımlara "gizli yasaklama" uyguladığı iddiaları giderek büyüyor

Instagram, İsrail-Hamas savaşında taraf mı tutuyor? 

Günümüzde sosyal medya, haberi alma anlayışımızı değiştirerek televizyonun yerini almış bulunuyor. Çoğumuz önemli olayları artık televizyondan değil, X'ten takip etmeyi tercih ediyor.Gündemi sosyal medyadan takip etmenin olan biteni sıcağı sıcağına hazmetmek, neler olduğunu farklı perspektiflerden dinlemek ve sesini duyuramayanların megafonu olmak gibi faydalı yönleri olduğu doğru; ancak bu durumun artıları olduğu kadar büyük bir eksisi de var: Dezenformasyon.Televizyon günümüzde hâlâ bir nebze olsun içeriğin doğru olmasını gerektiren düzenlemelere bağlıyken sosyal medya hükümetlerin, gazetecilerin, kolluk kuvvetlerinin ve aktivistlerin; gerçekleri, yalanları ve aldatmacaları çarpıştırdığı bir savaş alanına dönüşmüş durumda. Aslına bakarsanız, savaş sırasında kasıtlı yanlış bilgi yaymanın, yani dezenformasyonun tarihi, milattan önce 31 yılında, Roma'nın batı yarısını yöneten Octavian ile doğu yarısını yöneten Mark Antony liderliğinde gerçekleşen Actium savaşına kadar <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/outlook/2022/04/28/long-history-misinformation-during-war/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">uzanıyor.</a>O zamandan bu yana teknolojinin her şeyi daha gerçekçi hâle getirmesi ve bilginin yayılımını kolaylaştırması; günümüzde bilgiyi en önemli silahlardan biri olarak konumlandırıyor ve bu durum, gerçekten ne olup bittiği konusunda tamamen gölgede kalmamıza yol açıyor.&nbsp;7 Ekim'de Hamas'ın saldırısıyla başlayan ve İsrail'in Gazze'ye gerçekleştirdiği sert misillemeyle iyice alevlenen Hamas-İsrail savaşı, Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısından bu yana yanlış ve yalan bilginin en rahat şekilde yayılabileceği internet ortamını yarattı. En basit örnekle, Gazze'de bir hastaneye düzenlenen saldırıda hayatını kaybedenlerin sayısı ilk etapta sosyal medyada bin olarak açıklanırken bu sayı ilk olarak 800'e, sonrasında ise 500'e kadar düştü.Bu noktada bir de hastaneye gerçekleştirilen saldırının ardında kimin olduğu meselesi var. İsrail'den gelen ve ABD'nin desteklediği açıklamaların ardından, hava saldırısını düzenleyenin İsrail değil Hamas olduğu; saldırının yanlış giden bir operasyon sonucu gerçekleştiği bilgisi hızlı bir şekilde yayıldı. Türkiye'nin dezenformasyonla mücadele kolu İletişim Direktörlüğü Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, X üzerinden yaptığı açıklama ile bu iddiayı "Gazze'nin el-Zeytun mahallesindeki el-Ahli Baptist Hastanesi'ne yönelik 'saldırıyı İsrail'in değil, (Filistinli grup) Hamas'ın gerçekleştirdiği' iddiası yanlıştır" diyerek <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkish-center-for-combating-disinformation-rebuffs-israeli-claims-on-deadly-hospital-bombing/3024044" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yalanladı.</a><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Açıklamada saldırının gerçekleştiği bölgenin günlerdir yoğun İsrail bombardımanına uğradığı ve yüzlerce sivilin ölümüne neden olduğu belirtilerek "Hastane bombalamasının görüntüleri incelendiğinde, bölgeyi tahrip eden mühimmatın Hamas'ın daha önce kullandığı türden olmadığı açıkça görülüyor" ifadelerine yer verildi. Merkez, İsrail ordusunun hastanelerin sığınak olarak kullanıldığını iddia ederek derhal boşaltılmasını talep ettiği yakın tarihli açıklamaya da atıfta bulundu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ayrıca, merkez, sahte medya paylaşımlarının analizinde, "İsrail propaganda hesapları tarafından paylaşılan ve 'Hamas füzesinin hastaneyi vurduğunu' iddia eden görüntülerin 2023 yılına değil, 2022 yılına ait olduğu"nun tespit edildiğini aktardı.</li></ul>Bir başka örnek ise ABD merkezli siyasi örgüt Republicans Overseas Israel'in temsilcisi Marc Zell'in, bir Hamas militanı ile Gazze'ye kaçırılan bir Yahudi kız çocuğunu gösterdiğini iddia ettiği bir video olarak karşımıza çıkıyor. X'te 1,1 milyon kez görüntülenen ve yaklaşık 2 bin paylaşım alan videonun aslında Eylül'de TikTok'ta yayımlanan bir video olduğu <a fr-original-style="" href="https://time.com/6323421/misinformation-about-the-israel-hamas-war-is-rife-on-social-media-especially-x/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">anlaşıldı.</a>Sosyal medyada yayılan haberler arasında Ukrayna'nın Hamas'a silah sağladığını sözde doğrulayan bir BBC News haberi, İsrail ordusunda üst düzey bir general olan Nimrod Aloni'nin Hamas militanları tarafından esir alındığı, ABD Başkan'ı Joe Biden'ın İsrail'e 8 milyar dolar askeri yardım göndereceği ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in ABD'yi son Gazze savaşından "uzak durması" konusunda uyardığı iki video da vardı. Ancak bu saydığımız haberlerin hepsinin, sayamadığımız diğer birçok haberle birlikte "yalan" olduğu <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/israel-hamas-gaza-misinformation-fact-check-e58f9ab8696309305c3ea2bfb269258e" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıklandı.</a><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yanlış bilgileri takip eden bir kuruluş olan NewsGuard'ın TIME ile paylaştığı gizli bulgulara göre, savaşla ilgili en az 14 yanlış iddia Hamas saldırısından sonraki üç gün içinde X, TikTok ve Instagram'da 22 milyon kez görüntülendi.</li></ul>Benzer boyutta bir dezenformasyona Rusya-Ukrayna savaşında da şahit olmuştuk. Ortaya atılan binlerce asılsız iddia ve yalan haberden belki de en çok öne çıkanı, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski'nin "deepfake" teknolojisi ile oluşturulan sahte <a fr-original-style="" href="https://www.euronews.com/my-europe/2022/08/24/ukraine-war-five-of-the-most-viral-misinformation-posts-and-false-claims-since-the-conflic" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">videosuydu.</a> Söz konusu videoda Zelenski, Ukraynalılara teslim olma çağrısında bulunuyordu. Zelenski'ye yönelik iddialar arasında Kiev'de savaş alanındaymış gibi görünmek için yeşil perde kullandığı ve "uyuşturucu bağımlısı" olduğu yer alıyordu.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2023/9/4/1697695745851.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.78" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu iddiayı desteklemek için yaratılan sahte bir videoda Zelenski'nin masasında kokain yığınları varmış gibi gösteriliyor; 2019'da kaydedilen bir röportajda ise "kahve bağımlısı" olduğunu söyleyen Zelenski'nin sözleri "uyuşturucu bağımlısı" olduğu şeklinde çarpıtılıyordu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu süreçte Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin de dezenformasyondan nasibi aldı. Görüntüleri kullanılarak oluşturulan sahte bir videoda Putin, askerlere "hayattayken evinize gidin" dediği görülüyordu.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sosyal ağların dezenformasyona cevabı ne oldu?</h2>Hamas-İsrail savaşı çevresinde sosyal ağlarda artan dezenformasyona yönelik en sert tepki, Avrupa Birliği'nden (AB) geldi. Avrupa Birliği Komiseri Thierry Breton, başta X olmak üzere TikTok, Meta ve Alphabet için açık mektup yayımlayarak bu konuda adım atmaları konusunda sert bir şekilde uyarıda bulundu ve detaylı bir şekilde geri dönüş yapmaları için şirketlere 24 saat süre tanıdı.Bu uyarının ardından yaptığı açıklamada X CEO'su Linda Yaccarino, Hamas'ın İsrail'e saldırmasından bu yana Hamas'a bağlı yüzlerce hesabın kapatıldığını ve on binlerce içeriğin platformdan kaldırılması ya da etiketlenmesi için harekete geçildiğini bildirdi. Ancak, Yaccarino'nun bu cevabı Breton'ı tatmin etmemiş olacak ki AB, dezenformasyonu önlemede yetersiz kaldığı gerekçesiyle X hakkında soruşturma başlattı.TikTok ve Meta da mektuba cevaben harekete geçtiklerini söyleyerek dezenformasyonu engellemek için attıkları adımları açıkladı. <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/tiktok-details-disinformation-steps-taken-after-eu-demand-2023-10-15/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">TikTok</a> bir komuta merkezi kurduğunu, zararlı içeriklerini kaldırmak için otomatik algılama sistemleri geliştirdiğini ve ekibindeki Arapça-İbranice konuşan moderatör sayısını artırdığını bildirirken; <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/meta-takes-steps-remove-hamas-related-disinformation-2023-10-13/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Meta</a> da Hamas'a yönelik desteğin platformlarından kaldırılması için adımlar attığını, 7 Ekim'deki saldırıyı takip eden üç gün içinde platformlarından İbranice ya da Arapça 795 binden fazla içeriğin kaldırıldığını bildirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dezenformasyonu engellemek ne kadar mümkün?</h2>Öte yandan, uzmanlar, alınan tüm önlemlere rağmen dezenformasyonun engellenmesinin imkansız olduğu kanaatinde. Sosyal medya içeriklerini inceleyen araştırmacılar, bilgileri doğrulamanın ve yanıltıcı materyallerin yayılmasını izlemenin giderek zorlaştığını ve bunun da savaşın dijital sisine katkıda bulunduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor.</a>Savaşı çevreleyen yanlış bilgi ve şiddet içerikleri internette çoğaldıkça, sosyal medya şirketlerinin bu içerikleri kontrol etmesi giderek daha zor bir hâle geliyor. Bununsa başlıca iki nedeni var: Söz konusu sosyal ağların büyüklüğü ve özellikle X'in Elon Musk tarafından satın alındıktan sonra moderasyon ekibinde ve politikasında gidilen değişiklikler.Eskiden X'in güven ve güvenlik ekibinde çalışan Theodora Skeadas, Musk'ın moderasyon ekibinin neredeyse tamamını işten çıkarmasına değinerek "Twitter'ın kendi tercihiyle bu sorunları ele alma kapasitesini önemli ölçüde azalttığını düşünüyorum," ifadelerini <a fr-original-style="" href="https://www.cbc.ca/news/business/european-union-misinformation-social-media-1.6993881" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kullanıyor.</a> Platformun zararlı içeriğe karşı duyarlı olma yeteneğine sahip olduğuna inanmadığını belirten Skeadas, "Ekosistemde, günlük işleri dezenformasyonla mücadeleyle bağlantılı olan çok fazla insan yok" diye de sözlerine ekliyor.X özelinde bir diğer sorun ise, Musk'ın şirketi devralmasından sonra onaylanmış hesap politikasında gidilen değişiklikler. Bir hesabın onaylanmış olup olmadığını gösteren mavi tik işareti önceden yalnıza alanında uzman ve ünlü kişilere veriliyordu; ancak günümüzde aylı 8 dolar vererek X Premium üyesi olan herkes mavi tik sahibi olabiliyor. Uzmanlar da bu durumun gazetecilerin, kamuya mal olmuş kişilerin ve kurumların hesaplarını potansiyel sahtekarların hesaplarından ayırt etmeyi zorlaştırdığını söylüyor.Premium hizmetin vaatlerinden birinin kullanıcılara öncelikli algoritmik sıralama ve arama sunması olduğuna dikkat çeken Teknoloji Şeffaflık Projesi Direktörü Katie Paul, mavi tikli hesaplar tarafından paylaşılan sahte videoların daha fazla görünür bir hâle geldiğinin altını <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çiziyor.</a>Virginia Üniversitesi Medya ve Vatandaşlık Merkezi Direktörü ve sosyal ağ araştırmacısı Siva Vaidhyanathan ise sadece Facebook'un milyarlarca hesaba ev sahipliği yaptığını belirterek, büyüklükleri nedeniyle platformların tüm yanıltıcı içeriği ortadan kaldırmasını beklemenin çok büyük bir görev olabileceğini aktarıyor.Büyük içerik hacminin, her bir içeriği düzgün bir şekilde değerlendirecek kadar insanı işe alabilecek ve onlara yeterince ödeme yapabilecek bir sistem tasarlamanın mümkün olmadığı anlamına geldiğini belirten Vaidhyanathan, "Facebook ne kadar hizmetini temizlemeye kararlı olduğunu söylese de, bunun asla yeterli olmadığını ve muhtemelen hiçbir zaman yeterli olmayacağını defalarca gördük" şeklinde kaydediyor.

Bilgi, çağımızın en tehlike silahlarından biri olarak savaşta nasıl bir rol oynuyor?

Bir silah olarak "bilgi"

Ana destekçiliğini İş Bankası'nın üstlendiği Workup Girişimcilik Programı 11. dönem ile odağına tarım teknolojilerini alan hızlandırma programı Workup Agri'nin 2. dönem girişimleri, 18 Ekim'de gerçekleşen Demo Day etkinliğiyle mezun oldu. Ekosistemden önemli isimleri bir araya getiren etkinlikte yerli girişimler kendilerini tanıtma fırsatı buldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">6 yılda 108 mezun</h2>İş Kuleleri Salonu'nda düzenlenen ve bizim de katıldığımız etkinlikte açılış konuşmasını İş Bankası Genel Müdürü Hakan Aran gerçekleştirdi. Aran, konuşmasında programın bugüne kadar 15 binden fazla başvuru aldığını; bu başvurulara kabul edilen 156 girişimin 108'inin mezun olduğunu ve mezun girişimlerden 50'sinin da farklı turlarda 20 milyon dolar yatırım aldığını aktardı.Workup programının başladığı yıl olan 2017'den bu yana büyük bir gelişim gösterdiğini belirten Aran, bu süreç içinde programın tarım, yapay zeka, oyun, etki girişimciliği dikeylerinde geliştirildiğini; yurtdışı açılımındaki eksiklerin giderilmesi içinse Tekmer ve KOSGEB iş birliği ile Workup Rise &amp; Leap programını başlattıklarına dikkat çekti. Aran, önümüzdeki ay 9 girişimin Londra'da globale açılacağını da sözlerine ekledi.<img src="https://images.aposto.com/2023/9/4/1697696313988.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.34" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Aran'ın konuşmasında dikkat çeken bir diğer nokta ise "Maximiles Startup Business" kartı oldu. Şu ana kadar girişimcilere 171 milyon kredi desteği sağladıklarını belirten Aran, girişimcilere özel ilk kredi kartı olarak lanse ettiği kartın önümüzdeki dönemde kullanıma sunulacağını; kartın alışverişte kullanılabilen puanlar kazandırmaktan çok daha fazlasını sunacağını ifade etti.Sözlerine toplam büyüklüğü 50 milyon dolar olan dört girişim sermayesi fonuyla 41 girişime 14,4 milyon dolar yatırım yaptıklarını söyleyerek devam eden Aran, konuşmasını cumhuriyetin ikinci yüzyılında&nbsp;yapay zekanın lokomotif olacağına dikkat çekerek sonlandırdı.Aran'ın ardından sahneye, “Workup ile Büyümek” paneli kapsamında eski dönem mezunlarından Onlayer’ın kurucusu Kıvanç Harputlu, Juphy’nin kurucu ortağı Alara Eren İplikçioğlu, Wastespresso kurucu ortağı Cavid Bayramlı ile Hackquarters kurucusu Kaan Akın çıktı. &nbsp;İş Bankası Dijital Bankacılık Müdürü Emre Ölçer’in moderatörlüğünde gerçekleşen panelde kurucular, Workup'ın gelişimi ve girişimlerinin Workup sonrasında yaşadıklarına dair deneyimlerini paylaştı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Mezunları tanıyalım</h2>Demo Day, 8 girişime sahne oldu:&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Workup 11. dönem mezunları</h3><h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Werover</h4>Werover, rüzgar türbinlerinin bakımı için yapay zekanın gücünden yararlanan bir girişim olarak karşımıza çıkıyor. Tak-çalıştır IoT cihazı ile türbinlerin kanatlarını 7/24 dinleyen Werover, böylece anında hasar tespiti yaparak gereken bakımın olabilecek en hızlı şekilde yapılmasını mümkün kılıyor.2021'de 1,5 milyon dolar ciro elde eden girişim, &nbsp;2 milyon dolar ciroya ulaşmayı hedefliyor.<h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Pivony</h4>Yapay zeka tabanlı bir omnichannel tüketici zekası analitik platformu olan Pivony, tüketici yorumlarını analiz ederek işletmeler ile tüketici arasındaki empati açığının kapanmasına yardımcı oluyor. Pazarlama profesyonellerinin sürekli değişen tüketici beklentilerini birkaç klikle keşfetmelerini ve buna yönelik analizleri kolayca yapmalarını sağlayan girişim, ayda 3 milyonu aşkın tüketici yorumunun analizini gerçekleştiriyor.<h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Homster</h4>Homster, yeni ev alanların gelecekteki evlerini kendi zevklerine göre görselleştirmelerine yardımcı oluyor. Girişim, yapay zeka destekli ve bulut tabanlı iç mimari tasarım ve görüntüleme servisi aracılığıyla sağladığı sanal tur hizmetiyle ev satın alma sürecinin daha kolay bir hâle gelmesini sağlıyor.<h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Heybooster</h4>E-ticaret şirketlerinin kullandığı pazarlama araçları ile bağlantı kuran Heybooster, verileri analiz edip anlamlandırarak sitelerdeki hataların fark edilmesine yardımcı oluyor. Şirketlerin bu verileri okunabilir şekilde analiz etmesini sağlayan platform, verileri aksiyona yönelik iş planlarına dönüştürerek sitelerdeki eksikliklerin hızlı bir şekilde giderilmesini mümkün kılıyor.&nbsp;<h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Getmobil</h4>Getmobil, kkinci el elektronik cihaz satmak ve yenilenmiş cihaz almak isteyenlere hizmet sunarken kayıt dışı ikinci el elektronik pazarını dijitalleştiren ve kayıt altına alan bir platform olarak karşımıza çıkıyor. Cihaz alım, yenileme ve satım sürecinde bayiler için sadece bir aracı konumunda bulunan Getmobil'in, 100 milyon bayi ile 15 milyon dolar işlem hacmine sahip olduğu belirtiliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">WorkupAgri 2. dönem mezunları</h3><h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kozalak</h4>Kozalak, orman yangınlarında erken tespit ve uyarı sağlayan, hava kalitesi ölçen, zehirli, yanıcı ve patlayıcı gaz tespiti yapan uydu iletişimi tabanlı bir sistem çözümü sunuyor. Ağaç gövdesine yerleştirilen akıllı sensörlerle normalde orman yangılarından haber alma süresi olan 90 dakikayı yalnızca 15 saniyeye indiren girişim; yangının yayılım yönünü tespit edebildiği gibi yangınların çıkmadan engellenmesini de sağlıyor.<h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Move On</h4>Yapay zeka bilgisayarlı görü ve sensör füzyonu teknolojileri ile traktörler için bulut bağlantılı otonom sürüş kitleri geliştirerek sürdürülebilir tarımın dijitalizasyonunu mümkün kılan IoT girişimi Move On; veriyi analiz ederek çiftçilere özelleştirilmiş doğru gübreleme ve ilaçlama reçeteleri sağlıyor. Move On ayrıca traktörleri otonomlaştırarak mahsül hasarının minimalize edilmesine de yardımcı oluyor.<h4 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Nanomik</h4>Nanomik, tarım ve gıda ürünlerinin zararlı etkilerden korunması için mikroenkapsüle edilmiş biyopestisitler üretiyor. Böylece, ürünleri böceklerden, hastalıklardan ve ilaçlardan koruyan girişim, ürünlerin gıda ömrünü de artırıyor.

Etkinlikte 8 girişim sahne aldı

Demo Day: Workup Girişimcilik Programı yeni mezunlarını verdi

Sosyal medya, haberi alma alışkanlıklarımızı değiştirerek televizyonun yerini almış bulunuyor. Olan biteni sıcağı sıcağına takip etmek, farklı perspektifleri keşfetmek ve sesini duyuramayanlara kulak vermek gibi işlevler sunsa da, sosyal medya dezenformasyonun yayılmasını da hızlandırıyor.7 Ekim'de Hamas'ın saldırısıyla başlayan ve İsrail'in Gazze'ye gerçekleştirdiği sert misillemeyle iyice alevlenen Hamas-İsrail savaşı, Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısından bu yana yanlış ve yalan bilginin en rahat şekilde yayıldığı ikinci ortamı yarattı. En basit örnekle, geçtiğimiz gece Gazze'de bir hastaneye düzenlenen saldırıda hayatını kaybedenlerin sayısı ilk etapta sosyal medyada 1.000 olarak açıklanırken bu sayı ilk olarak 800'e, sonrasındaysa 500'e kadar düştü.Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi ise X üzerinden yaptığı açıklamada saldırınının Hamas tarafından gerçekleştirildiği iddiasını "Gazze'nin el-Zeytun mahallesindeki el-Ahli Baptist Hastanesi'ne yönelik 'saldırıyı İsrail'in değil, (Filistinli grup) Hamas'ın gerçekleştirdiği' iddiası yanlıştır" diyerek <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkish-center-for-combating-disinformation-rebuffs-israeli-claims-on-deadly-hospital-bombing/3024044" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yalanladı.</a>Bir başka örnek ise ABD merkezli siyasi örgüt Republicans Overseas Israel'in temsilcisi Marc Zell tarafından bir Hamas militanının Gazze'ye kaçırdığı bir kız çocuğunu gösterdiği iddia edilen bir video olarak karşımıza çıkıyor. X'te 1,1 milyon kez görüntülenen ve yaklaşık 2 bin paylaşım alan videonun aslında Eylül'de TikTok'ta yayımlanan bir video olduğu <a fr-original-style="" href="https://time.com/6323421/misinformation-about-the-israel-hamas-war-is-rife-on-social-media-especially-x/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">anlaşıldı.</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yalan haberler</h2>Sosyal medyada yayılan haberler arasında Ukrayna'nın Hamas'a silah sağladığını sözde doğrulayan bir BBC haberi, İsrail ordusunda üst düzey bir general olan Nimrod Aloni'nin Hamas militanları tarafından esir alındığı, ABD Başkan'ı Joe Biden'ın İsrail'e 8 milyar dolar askeri yardım göndereceği ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in ABD'yi son Gazze savaşından "uzak durması" konusunda uyardığı iki video da vardı. Ancak bu saydığımız haberlerin hepsinin, sayamadığımız diğer birçok haberle birlikte "yalan" olduğu <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/israel-hamas-gaza-misinformation-fact-check-e58f9ab8696309305c3ea2bfb269258e" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıklandı.</a>Yanlış bilgileri takip eden bir kuruluş olan NewsGuard'ın TIME ile özel olarak paylaştığı bulgulara göre, savaşla ilgili en az 14 yanlış iddia Hamas saldırısından sonraki üç gün içinde X, TikTok ve Instagram'da 22 milyon kez görüntülendi.Benzer boyutta bir dezenformasyona Rusya-Ukrayna savaşında da şahit olmuştuk. Ortaya atılan binlerce asılsız iddia ve yalan haberden belki de en çok öne çıkanı, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski'nin "deepfake" teknolojisi ile oluşturulan sahte <a fr-original-style="" href="https://www.euronews.com/my-europe/2022/08/24/ukraine-war-five-of-the-most-viral-misinformation-posts-and-false-claims-since-the-conflic" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">videosuydu.</a> Söz konusu videoda Zelenski, Ukraynalılara teslim olma çağrısında bulunuyordu. Başka bir sahte bir videoda ise Putin'in, askerlere "hayattayken evinize gidin" dediği görülüyordu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sosyal ağların attığı adımlar</h2>AB, TikTok, Meta ve Alphabet'e bu konuda adım atmaları konusunda 24 saat süre tanıdığı bir açık mektup yayımlayarak sert bir şekilde uyarıda bulundu.X, Hamas'a bağlı yüzlerce hesabın kapatıldığını belirtirken dezenformasyonu önlemede yetersiz kaldığı gerekçesiyle hakkında soruşturma başlatıldı.TikTok zararlı içeriklerini kaldırmak için otomatik algılama sistemleri geliştirdiğini ve ekibindeki Arapça-İbranice konuşan moderatör sayısını artırdığını bildirirken; Meta da Hamas'a yönelik desteği engellemek üzere adımlar attığını ve 795 binden fazla içeriğin kaldırıldığını bildirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dezenformasyonu engellemek ne kadar mümkün?</h2>Öte yandan, uzmanlar, alınan tüm önlemlere rağmen dezenformasyonun engellenmesinin imkansız olduğu kanaatinde. Sosyal medya içeriklerini inceleyen araştırmacılar, bilgileri doğrulamanın ve yanıltıcı materyallerin yayılmasını izlemenin giderek zorlaştığını ve bunun da savaşın dijital sisine katkıda bulunduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor.</a>Bunun başlıca iki nedeni var: Söz konusu sosyal ağların büyüklüğü ve özellikle X'in Elon Musk tarafından satın alındıktan sonra moderasyon ekibinde ve politikasında gidilen değişiklikler.Eskiden X'in güven ve güvenlik ekibinde çalışan Theodora Skeadas, Musk'ın moderasyon ekibinin neredeyse tamamını işten çıkarması neticesinde "Twitter'ın kendi tercihiyle bu sorunları ele alma kapasitesini önemli ölçüde azalttığını" <a fr-original-style="" href="https://www.cbc.ca/news/business/european-union-misinformation-social-media-1.6993881" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ifade ediyor</a>.&nbsp;Uzmanlar, aylık 8 dolara X Premium alan herkesin mavi tik sahibi olabilmesini gazetecilerin, kamuya mal olmuş kişilerin ve kurumların hesaplarını potansiyel sahtekarların hesaplarından ayırt etmeyi zorlaştırdığını söylüyor. Teknoloji Şeffaflık Projesi Direktörü Katie Paul ise mavi tikli hesaplar tarafından paylaşılan sahte videoların daha fazla görünür hâle geldiğinin altını <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çiziyor.</a>Virginia Üniversitesi Medya ve Vatandaşlık Merkezi Direktörü ve sosyal ağ araştırmacısı Siva Vaidhyanathan ise sadece Facebook'un milyarlarca hesaba ev sahipliği yaptığını belirterek, büyüklükleri nedeniyle platformların tüm yanıltıcı içeriği ortadan kaldırmasını beklemenin çok büyük bir görev olabileceğini aktarıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Facebook ne kadar hizmetini temizlemeye kararlı olduğunu söylese de, bunun asla yeterli olmadığını ve muhtemelen hiçbir zaman yeterli olmayacağını defalarca gördük."</blockquote>

Çağımızın en tehlikeli silahlarından biri olarak bilgi, savaşta nasıl bir rol oynuyor?

Savaşın dezenformasyon cephesi

Geçtiğimiz hafta sizlere Avrupa Birliği Komiseri Thierry Breton'ın Elon Musk'a gönderdiği açık mektuptan <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/social-media/eu-warns-elon-musk-potential-investigation-hamas-content-rcna119783" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söz etmiştik.</a> Breton, X üzerinden yayımladığı mektupta platformdaki Hamas-İsrail çatışması çevresinde dönen dezenformasyona yönelik olarak şirket sahibi Musk'a uyarıda bulunuyor; şirketin AB'nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA) kapsamındaki yükümlülüklerini hatırlatıyordu.Mektupta "Platformunuzun AB'de yasadışı içerik ve dezenformasyon yaymak için kullanıldığına dair göstergelerimiz var" diyerek X'te sahte ve manipüle edilmiş görüntülerin yayıldığına dikkat çeken Breton, Musk'ı acilen sistemlerinin etkili olmasını sağlamaya ve alınan kriz önlemlerini rapor etmeye davet ediyordu. Musk'ın buna karşılık olarak X'in politikasının her şeyin açık kaynak ve şeffaf olması olduğunu söylemesi ve ima edilen ihlallerin kamuoyuna açık bir şekilde listelenmesini istemesinin ardındansa Breton, talebe "hızlı, doğru ve eksiksiz" bir yanıt vermesi için Musk'a 24 saat tanıdı.Bu olayı takiben X CEO'sı Linda Yaccarino, Hamas'ın İsrail'e saldırmasından bu yana Hamas'a bağlı yüzlerce hesabın kapatıldığını ve on binlerce içeriğin platformdan kaldırılması ya da etiketlenmesi için harekete geçildiğini <a fr-original-style="" href="https://www.engadget.com/x-ceo-responds-to-eu-officials-over-handling-of-israel-hamas-disinformation-103956726.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildirdi.</a> Ancak, Yaccarino'nun bu cevabı Breton'ı tatmin etmemiş olacak ki AB, dezenformasyonu önlemede yetersiz kaldığı gerekçesiyle X hakkında soruşturma <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/a4ab23c7-977a-46b1-8d00-33923ceaee89" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">başlattı.</a>Öte yandan, AB'nin bu baskısı, yalnızca X'i hedef tahtasına oturtmuyor. Buna göre, Alphabet bünyesindeki YouTube, TikTok ve Instagram ile Facebook'un çatı şirketi Meta da AB'nin kıskacına takılmış durumda.Breton, X için Elon Musk'a gönderdiği mektupların benzerlerini Alphabet, TikTok ve Meta için de yayımladı ve şirketlere, Musk'a da yaptığı gibi, talebe cevap vermeleri için 24 saat süre verdi. Alphabet CEO'su Sundar Pichai'ye gönderdiği mektupta şirkete AB'nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA) kapsamındaki yükümlülüklerini hatırlatarak "Hamas tarafından İsrail'e karşı gerçekleştirilen terör saldırılarının ardından, AB'de belirli platformlar aracılığıyla yasadışı içerik ve dezenformasyonun yayıldığını görüyoruz" ifadelerini kullanan Breton, YouTube'un AB'deki çocukları ve gençleri platformdaki şiddet içeren içerikten koruma yükümlülüğü olduğunu belirterek derhal harekete geçmesi gerektiği konusunda <a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/2023/10/13/23916318/youtube-eu-scrutiny-israel-hamas-war-thierry-breton-sundar-pichai" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">uyardı.</a>Konuya ilişkin açıklamasında "İsrail'deki yıkıcı saldırıların ve şu anda İsrail ve Gazze'de devam eden çatışmaların ardından, on binlerce zararlı videoyu kaldırdık ve yüzlerce kanalı sonlandırdık" şeklinde kaydeden YouTube sözcüsü Ivy Cho, ekiplerin zararlı görüntüleri engellemek için gece gündüz çalıştığını da sözlerine ekledi.Meta ve TikTok ise Breton'ın uyarısının ardından platformlarında Hamas-İsrail çatışmasına yönelik dezenformasyonu engellemek üzere aldıkları önlem ve attıkları adımları paylaştı. Buna göre, dezenformasyona karşı kaynak ve personellerini derhal harekete geçirdiğini bildiren TikTok, "terörizme karşı" durduğunu belirterek bir komuta merkezi kurduğunu, grafik ve şiddet içerilerini kaldırmak için otomatik algılama sistemleri geliştirdiğini ve ekibindeki Arapça-İbranice konuşan moderatör sayısını artırdığını <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/tiktok-details-disinformation-steps-taken-after-eu-demand-2023-10-15/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Şirket, ayrıca şiddet mağdurlarına saldıran veya onlarla alay eden ya da şiddeti teşvik eden içerikleri kaldırdığını, canlı yayın özelliğine uygunluk konusunda kısıtlamalar getirdiğini, kolluk kuvvetleriyle işbirliği yaptığını ve uzmanlarla görüştüğünü de sözlerine ekledi.</li></ul>Meta ise Hamas'a yönelik övgü ve somut desteğin platformlarından kaldırılması gibi adımlar attığını <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/meta-takes-steps-remove-hamas-related-disinformation-2023-10-13/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu.</a> Buna göre, 7 Ekim'deki saldırıyı takip eden üç gün içinde platformlarından İbranice ya da Arapça 795 binden fazla içeriğin kaldırıldığını veya rahatsız edici olarak işaretlediğini aktaran Meta, şiddet ve kışkırtma politikasını da geçici olarak genişlettiğini bildirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dezenformasyon neden önlenemiyor?</h2>Breton bu uyarıları tabii ki de yalnızca söz konusu sosyal medya şirketlerinin canını biraz olsun sıkmak için yapmıyor: Konuya ilişkin tüm raporlar, X başta olmak YouTube, Facebook, Instagram ve TikTok'taki dezenformasyonda artış olduğunu destekliyor. Öte yandan, uzmanlar ve konuya dair bilgi sahibi kişiler, bu platformdaki dezenformasyonun önüne geçilebileceğine pek inanmıyor gibi gözüküyor.Eskiden, o zamanlar Twitter olarak bilinen X'in güven ve güvenlik ekibinde çalışan Theodora Skeadas, Musk'ın X'i satın aldıktan sonra yaptığı ilk işlerden biri olan moderasyon ekibinin neredeyse tamamını işten çıkarmasına dikkat <a fr-original-style="" href="https://www.cbc.ca/news/business/european-union-misinformation-social-media-1.6993881" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çekiyor.</a> Moderasyon ekiplerinin kasıtlı olarak devre dışı bırakılmasından sonra bu soruna ilişkin yapılabilecek&nbsp;çok bir şey olmadığını&nbsp;belirten Skeadas, CBC News'e verdiği demeçte, "Twitter'ın kendi tercihiyle bu sorunları ele alma kapasitesini önemli ölçüde azalttığını düşünüyorum," ifadelerini kullanıyor.Platformun zararlı içeriğe karşı duyarlı olma yeteneğine sahip olduğuna inanmadığını belirten Skeadas, "Ekosistemde, günlük işleri dezenformasyonla mücadeleyle bağlantılı olan çok fazla insan yok" diye de sözlerine ekliyor.Virginia Üniversitesi Medya ve Vatandaşlık Merkezi Direktörü ve sosyal ağ araştırmacısı Siva Vaidhyanathan ise bir başka konuya parmak basıyor: İsmi geçen sosyal medya ağlarının boyutu. Sadece Facebook'un milyarlarca hesaba ev sahipliği yaptığını hatırlatan Vaidhyanathan, büyüklükleri nedeniyle sosyal platformların tüm yanıltıcı veya yasadışı içeriği ortadan kaldırmasını beklemenin çok büyük bir görev olabileceğini ifade etti.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(15, 14, 14); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(15, 14, 14); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Bu da Facebook'un sürekli olarak her saniye milyonlarca yükleme ile karşı karşıya kalacağı anlamına geliyor. Bunların birçoğu yavru köpek resimleri... ama birçoğu da başka bir yerde ve başka bir zamanda çekilmiş olabilecek ama sanki Gazze'de ya da şu anda İsrail'de oluyormuş gibi göstermek için işaretlenmiş yanıltıcı videolar olacak,"&nbsp;</blockquote>Vaidhyanathan'ın bakış açısına göre, bu büyük içerik hacmi, her bir içeriği düzgün bir şekilde ayıklayacak ve değerlendirecek kadar insanı işe alabilecek ve onlara yeterince ödeme yapabilecek bir sistem tasarlamanın mümkün olmadığı anlamına geliyor. Yine Facebook üzerinden örnek veren Vaidhyanathan, "Facebook ne kadar hizmetini temizlemeye kararlı olduğunu söylese de, bunun asla yeterli olmadığını ve muhtemelen hiçbir zaman yeterli olmayacağını defalarca gördük" şeklinde kaydediyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">DSA ne diyor?&nbsp;</h2>Avrupa Birliği'nin Kasım ayında yürürlüğe giren yeni çevrimiçi içerik gözetim kuralları Dijital Hizmetler Yasası (DSA), teknoloji devlerine platformlarındaki yasadışı içerikleri kaldırması; kamu güvenliği ve sivil söyleme yönelik risklerle mücadele etmek için önlemler alması gibi sorumluluklar getiriyor. DSA'yı ihlal etmeleri durumundaysa şirketleri, küresel cirolarının %6'sına varan para cezaları bekliyor. Hatta daha kötüsü, ihlalin boyutuna göre şirketlere AB pazarından çıkış yolu dahi gözükebilir.Olaya hukuki açıdan bakacak olduğumuzda ise avukatlar DSA'nın uygulanmasının henüz test edilmediğine dikkat çekiyor.East Anglia Üniversitesi hukuk fakültesinde profesörü olan Paul Bernal, Avrupalı yetkililerin yasadışı kabul edilen çevrimiçi içeriği denetlemek istedikleri açık olsa da, herhangi bir şeyi gerçekleştirmeye gerçekten zorlayıp zorlayamayacaklarının net olmadığını belirtiyor. Bernal, DSA'nın gerektirdiklerini "uygulayamayacakları"nın ortaya çıkması hâlinde bunun şirketlerin gücünü artıracağını; kendilerini "hiçbir şey yapamayan kağıttan kaplanlar" gibi hissedeceklerini ifade ediyor.

Hamas-İsrail çatışması, yeni çevrimiçi içerik yasasını test etmesi için AB'ye fırsat tanıyor

Dezenformasyon savaşı: Sosyal ağlar, Hamas-İsrail çatışması nedeniyle AB'nin hedefinde

Tarihin en eski edebî eserlerinden Gılgamış destanında, Uruk Kralı Gılgamış, kendisini bir ölümsüzlük arayışı içinde bulur. Kral, yolculuğun sonunda ölümsüzlüğe ulaşamasa da ölüm gerçeğini kabullenerek halkına daha iyi davranan bilge bir krala evrilir.&nbsp;Dinî metinler ve destanlar, gençlik çeşmeleri, şeytani bir portre ve meşhur 18’inci sone—ölümsüzlük, okuduğumuz ve izlediğimiz birçok şeyde bir şekilde karşımıza çıkıyor ve geçen onca zamana rağmen, insanlığın en eski sorularından biri olan ölümsüzlük arayışı devam ediyor. Tek fark, günümüzde ölümsüzlüğü bize Gılgamış destanında olduğu gibi bir bitki değil, teknoloji vadediyor.Gençliği uzatmak: Bu hedefe ulaşmaktan henüz çok uzak olsak da teknoloji ve biliminin ışığında insan ömrü oldukça uzamış bulunuyor. Tabii, burada asıl hedefin ölümsüzlüğü elde etmek değil, yaşlanmayı yavaşlatarak gençliği uzatmak olduğunu belirtmek gerekiyor.Beklenen yaşam süresindeki artışlar ve yaşlı nüfus oranındaki büyüme, yaşlanmanın aslında değiştirilebilir bir süreç olabileceğini göstermesinin yanı sıra uzun ömür araştırmalarındaki artışın arkasındaki itici güç olarak karşımıza çıkıyor. Bank of America’nın (BofA) 2019 yılında yaptığı açıklamaya göre, "ölümsüzlük" alanındaki gelişmelerin, yakında sağlıklı insan ömrünü 100 yılın çok ötesine uzatabileceği <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2019/05/08/techs-next-big-disruption-could-be-delaying-death.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">değerlendiriliyor.</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Genomik</h2>İnsan genomunun tüm yapısal ve işlevsel yönlerini inceleyen genomiğin, yakın zamanda hastalık önleme ve tedavisinde potansiyel olarak devrim niteliğinde gelişmeler vadeden yeni nesil gen düzenleme teknolojisi sunması oldukça muhtemel. Özellikle genetik mühendisliğin daha da ilerlediği bir noktada, insan genlerinin istenilen şekilde düzenlenmesi mümkün olabilir.Çoktan yapıldı: Bilim insanı He Jiankui, 2018 yılında ikizler Lulu ve Nana’nın genlerini doğumdan önce değiştirdiğini <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/science/2018/nov/26/worlds-first-gene-edited-babies-created-in-china-claims-scientist" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı</a>. Bilim dünyasında şok etkisi yaratan, etik açıdan oldukça tartışmalı bu prosedür nedeniyle Jiankui, üç yıl hapis cezasına çarptırıldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: 2020’de 3 kanser hastasında gen düzenlemesinin güvenli bir şekilde gösterildiği bir çalışma gibi, gen düzenlemesinin oldukça faydalı kullanımları da <a fr-original-style="" href="https://www.science.org/content/article/cutting-edge-crispr-gene-editing-appears-safe-three-cancer-patients" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">mevcut</a>.&nbsp;</li></ul>Araştırmaya oldukça açık bir alan olan genomik, ölümcül hastalıkların, zihinsel ve bedensel engellerin engellenebileceğini kanıtlamış durumda. Bu da yakında aynı şeyin ömür uzatma için de söylenebileceğini gösteriyor: Geçtiğimiz aylarda yayımlanan bir çalışmaya göre, araştırmacıların, yaşlanmayı kontrol eden devreyi genetik olarak yeniden düzenleyerek maya hücrelerinin ömrünü neredeyse iki katına çıkardığı <a fr-original-style="" href="https://www.medicalnewstoday.com/articles/longevity-scientists-use-genetic-wiring-to-increase-cells-lifespan" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildiriliyor</a>. Bu çalışmanın, daha karmaşık organizmalarda ve muhtemelen insanlarda bile yaşlanmanın yavaşlatılmasının önünü açabileceği değerlendiriliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nova One Advisor tarafından hazırlanan rapora göre, 2021’de 27,90 milyar dolar değere sahip olan küresel genomik pazar büyüklüğünün 2030’da yaklaşık 96,2 milyar dolar değerinde olacağı tahmin <a fr-original-style="" href="https://www.biospace.com/article/genomics-market-size-usd-96-25-billion-by-2030-at-a-cagr-of-20-9-percent-" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediliyor</a>.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Büyük veri, yapay zeka</h2>Yapay zekanın giderek büyüyen sağlık verileriyle birleşmesi, araştırmacıların patolojiyi analiz etmelerine veya hastalıkların nedenlerini ve etkilerini incelemelerine yardımcı oluyor. Yeni ilaç keşiflerini kolaylaştıran bu teknolojilerin, maliyetleri düşürüp hassas tıbbı mümkün kılacağı değerlendiriliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Utah merkezli bir biyoteknoloji şirketi olan Recursion, kısa bir süre önce yapay zeka ve süper bilgisayarları kullanarak sayısız etkili ilacın geliştirilmesini sağlayabilecek, benzeri görülmemiş sayıda yeni olası kimyasal etkileşimi tahmin edebildiğini <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yapay-zekanin-ilac-sektorundeki-tamamlayici-potansiyeli" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurmuştu</a>.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Büyük veri pazarının 2030 yılına kadar 745 milyar dolar değere ulaşması <a fr-original-style="" href="https://www.fortunebusinessinsights.com/big-data-analytics-market-106179" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">beklenirken</a> yapay zeka pazarının 2030’da 2 trilyonluk bir değere sahip olacağı <a fr-original-style="" href="https://www.statista.com/statistics/1365145/artificial-intelligence-market-size/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">değerlendiriliyor</a>.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Geleceğin gıdaları</h2>Vücudumuza karışan her şeyin bedensel işleyişi etkilediği gerçeği, ne yediğimizle ne kadar sağlıklı olduğumuz arasında direkt bir korelasyon olduğu anlamına geliyor. Öte yandan, iklim krizinin de etkisiyle tükettiğimiz gıdaların kalitesinin giderek artacağı gerçeği, gelecekte yeni gıda alternatiflerine yönelmek zorunda kalabileceğimiz gösteriyor.Bu noktada, pek çok şirket, gezegende daha sağlıklı beslenmek ve dolayısıyla sürdürülebilir insanlığın sağlaması için ürünler geliştiriyor. Buna göre, 2050 yılına kadar laboratuvar ortamında geliştirilen kültür eti, yüksek proteinli böcekler, deniz yosunu, algler ve alerjen içermeyen kuruyemişler tüketiyor olacağımız tahmin ediliyor. Temel vitamin ve mineraller açısından zengin, protein açısındansa yüksek olan bu gıdaların, insan ömrünün sağlıklı bir şekilde uzamasına katkı sağlayacağı değerlendiriliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Emergen Research’e göre 2019 yılında 220,3 milyar dolar değerinde olan küresel gıda teknolojisi pazarının 2027’ye kadar kadar 342,5 milyar dolara ulaşması <a fr-original-style="" href="https://www.techtarget.com/whatis/feature/The-future-of-the-food-industry-Food-tech-explained" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bekleniyor</a>.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Moonshot projeleri</h2>Geniş bir kitleyi etkileyen problemlerin bilim ve teknolojiyle ortadan kaldırılmasını amaçlayan projeler moonshot olarak isimlendiriliyor. Bu projeler kistik fibrozdan Parkinson ve Alzheimer’a kadar insanlığın en zorlu hastalıklarından bazılarına çare bulunmasından glikoz seviyelerini ölçek akıllı cihazlara ve bağışıklık sisteminin moleküler bir haritasının oluşturulmasına kadar çok geniş bir alanı kapsıyor.&nbsp;1999’da Ulusal Teknoloji Madalyası alan ve 2002’de Ulusal Mucitler Onur Listesi’ne dâhil edilen 75 yaşındaki bilgisayar bilimcisi ve eski Google mühendisi Ray Kurzweil, 7 yıl gibi kısa bir süre içinde ölümsüzlüğe ulaşacağını tahmin <a fr-original-style="" href="https://nypost.com/2023/03/29/immortality-is-attainable-by-2030-google-scientist/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor</a>.&nbsp;Öte yandan, çoğu bilim insanı sağlıklı beslenme, tutarlı egzersiz, sosyal etkileşim, yeterli uyku gibi yaşam tarzı uygulamalarının ötesinde insan yaşamını sağlıklı bir şekilde uzattığı kanıtlanmış pek bir şey olmadığını <a fr-original-style="" href="https://www.axios.com/2023/09/24/longevity-podcasts-huberman-rogan-science" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor</a>.&nbsp;Washington Üniversitesi’nde yaşlanma üzerine araştırmalar yapan biyolog Matt Kaeberlein, bunlar dışında "çok net" bir şey olmadığını belirtiyor. Kaeberlein, insanların hastalanmasını önlemek için yapılabilecek çok şey olduğuna da dikkat çekiyor. Aşırı uzun ömre odaklanmanın yanlış yönlendirildiğini ve şu anda mevcut olan ya da yakında mevcut olacak&nbsp;şeylerden&nbsp;dikkati dağıtabileceğini&nbsp;belirten Kaeberlein, "Yaşlanmanın biyolojisini hedef alabilir ve bir ya da iki on yıl daha sağlıklı yaşam süresi sağlayabilirsek bu çok büyük bir gelişme olacak," ifadelerini kullanıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Grand View Research'e göre, küresel uzun ömürlülük ve yaşlanma karşıtı pazarın 2028'e kadar 183 milyar dolara ulaşacağı tahmin ediliyor.</li></ul>

İnsanlığın ölümsüzlük arayışı devam ediyor.

Teknoloji, ölümsüzlüğü vaat edebilir mi?

Teknoloji sektörü Intel'in varlığını inşa ettiği 1974 yılına kadar uzanan İsrail'de girişim sahnesinin yükselişi 1990'larda gerçekleşmiş; İsrail, binlerce şirket ve önemli bir ekosistem geliştirerek Silikon Vadisi dışında dünyanın en büyük ikinci teknoloji merkezi olarak ün kazanmıştı.&nbsp;The Global Startup Ecosystem Report 2023'e göre Tel Aviv, 2023 yılında en iyi küresel teknoloji ekosistemi sıralamasında 5'inci sırada yer <a fr-original-style="" href="https://startupgenome.com/report/gser2023" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">alıyor.</a> Dünyanın en yenilikçi yüksek teknoloji ekonomilerinden biri olarak karşımıza çıkan İsrail, işgücünün %14'ünü ve genel ekonomik çıktısının yaklaşık beşte birini bu sektörden <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/war-with-hamas-threatens-funding-recovery-israels-vital-tech-industry-2023-10-10/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sağlıyor.</a> Buna göre, sektörün ekonomik etkisi 235 milyar dolar şeklinde değerlendiriliyor.Gelgelelim, yatırımcılar ve analistler, küresel yavaşlama ve hükümetin toplumsal ayrışmaya neden olan yargı reformları nedeniyle bu yıl finansmanın keskin bir şekilde düşmesinin ardından, Filistinlilerle artan çatışmanın İsrail'in teknoloji sektöründeki kırılgan toparlanmayı rayından çıkaracağını söylüyor. Şiddetin ve güvenlik endişelerinin giderek tırmandığı ülkede teknoloji endüstrisi, hisse senedi ve tahvil fiyatlarının darbe almasından çok sayıda işletmenin kapanmasına kadar kendisini hedef tahtasında buluyor ve teknoloji şirketlerinin karşılaşabileceklerine yönelik endişe giderek artıyor.İsrail'de faaliyet gösteren teknoloji şirketlerinin olası kesintilere karşı güvenliklerini güçlendirmelerinin beklendiğini belirten analist ve yatırımcılar, çatışmalar sona erdiğinde ve küresel olarak kaynak yaratma yeniden canlandığında yatırımların geri dönmesinin beklendiğini de sözlerine ekliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Savaşın İsrail'in teknoloji sektöründeki yansımaları nasıl oldu?</h2>Yüksek teknoloji, on yıllardır İsrail'in en hızlı büyüyen sektörü ve ülkenin ekonomik büyümesi için de hayati öneme sahip; ancak Filistinli grup Hamas'a bağlı silahlı güçlerin Gazze'deki çitleri aşarak 50 yıl önceki Yom Kippur savaşında Mısır ve Suriye'nin saldırılarından bu yana ülke topraklarındaki en ölümcül saldırıyı gerçekleştirmesinin ardından İsrail hisse senedi ve tahvil fiyatları sert bir düşüşle karşı karşıya kaldı. Saldırılarda hayatını kaybedenlerin sayısı 900'ü aştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çatışmadan önce, küresel ekonominin yavaşlaması, Silikon Vadisi Bankası'nın (SVB) çöküşünün önemli bir finansman kaynağını ortadan kaldırması ve önerilen bir yargı revizyonunun şirketler hukuku ve fikri mülkiyet haklarının temelini tehdit etmesi nedeniyle İsrail'in yüksek teknoloji girişimlerine yapılan yatırımlar zaten bir düşüş görmüştü. Ülkenin yavaş yavaş toparlanmaya başlayan teknoloji sektörüne bir darbe de Filistin vurmuş oldu.</li></ul>IVC Araştırma Merkezi ve LeumiTech'e göre, İsrail merkezli yüksek teknoloji firmalarına yapılan yatırımlar yılın ilk yarısında toplamada %70'lik bir düşüş yaşamış, ancak bu oran üçüncü çeyrekte ikinci çeyreğe kıyasla %14'lük bir düşüşle dengelenmişti. Buna göre, 2021 yılında 26 milyar dolarla rekor seviyeyi gören, geride bıraktığımız yılda ise 16 milyar dolar yatırım alan İsrail merkezli girişimlerin bu yıl aldığı yatırım şu ana kadar 5 milyar dolara ulaşabilmiş durumda.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ek bilgi: Söz konusu yatırımlar, büyük oranda siber güvenlik ve yapay zeka girişimlerinde yoğunlaştı. LeumiTech CEO'su Maya Eisen Zafrir ise konuya ilişkin olarak rakamların "bağış toplama miktarı ve kapsamındaki istikrarın ilk işaretleri olduğunu, verilerin bizi 2018-19 seviyelerine geri getirdiğini" değerlendirdi.</li></ul>Startup Nation Central CEO'su ve eski bir risk sermayedarı olan Avi Hasson, savaşın ortasındayken büyük anlaşmaların gerçekleştiğini hayal etmenin zor olduğunu ifade ederken Cresset Wealth Advisors'ın baş yatırım yetkilisi ve kurucu ortağı Jack Ablin, "Bu, her zamanki gibi iş için büyük bir kesinti" şeklinde açıklamada bulundu. Ablin, çatışmanın genişlemesi hâlinde kısa vadede kaynakların başka yöne aktarılabileceğini, teknoloji şirketlerindeki personelin yedek asker olarak çağrılabileceğini de sözlerine ekledi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İsrail daha önce eşi benzerine rastlanmamış bir şekilde 300 bin yedek asker çağıracağını söylemiş; Bloomberg, İsrail işgücünün %10'unu oluşturan teknoloji çalışanlarının da buna dahil olduğu bildirmişti. Dahası, bunların çoğunun ABD merkezli teknoloji operasyonlarından gelebileceği de değerlendiriliyor.</li></ul>Bununla birlikte, İsrail'in gelişen teknoloji endüstrisinin en büyük isimlerinden bazıları ofislerini savaş meydanıyla takas etmeye başlamış gibi gözüküyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">The Wall Street Journal'a verdiği demeçte,&nbsp;"Ülkemizi koruyan insanların bir parçası olmak istiyorum" ifadelerini kullanan İsrail merkezli yapay zeka girişimi CodiumAI'nin kurucu ortağı ve CEO'su <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/israeli-startup-community-at-home-and-abroad-prepares-to-fight-60cea308?" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Itamar Friedman</a>, yedek askerlik görevini yerine getirmek üzere rapor verdiğini belirterek çalışanlarına onsuz çalışmaya hazır olmalarını söylüyor. CodiumAI, bu yılın başlarında OpenAI ve diğer yatırımcılardan 11 milyon dolar toplamıştı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yönetmekte olduğu 3,2 milyar dolarlık fon ile İsrail'in en büyükleri arasında yer alan girişim sermayesi şirketi Target Global'in kurucu ortağı ve başkanı <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-09/israeli-vc-executive-deployed-to-gaza-after-hamas-attacks" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Shmuel Chafets</a> de İsrail ordusuna katılmak için gönüllü olanlardan. Gazze Şeridi'nde görev yapmakta olan Chafets, Bloomberg TV'ye verdiği demeçte, yüz binlerce insanın hayatlarını bırakıp üniforma giydiğini belirterek "İnsanlar askerlik hizmetine koşuyor." ifadelerini kullanıyor.</li></ul>Bununla birlikte, savaş, yalnızca İsrail merkezli şirketleri etkilemiyor. Küresel şirketler de İsrailli çalışan sayısında bir düşüş olduğunu bildiriyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çevrimiçi tehditler konusunda uzmanlaşmış New York ve Tel Aviv merkezli teknoloji firması ActiveFence'in İsrail doğumlu kurucusu ve CEO'su <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-tech-sector-could-face-disruptions-after-attacks-investors-2023-10-09/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Noam Schwartz</a>, İsrailli çalışanlarının bir kısmının savaşa katıldığını; kendisinin de askeri görevini yerine getirmek üzere İsrail'e döneceğini belirterek bu durum uzun bir süre böyle devam edeceği yönünde hazırlık yaptıklarını sözlerine ekliyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yakın zamanda ABD'li yatırımcılardan 23 milyon dolarlık Seri A yatırımı alan bulut güvenlik girişimi Gem Security'nin İsrail ve New York arasında bölünmüş 30 personeli bulunuyor. Gem'in kurucu ortağı ve CEO'su Arie Zilberstein, çatışma patlak verdiğinde İsrail'deki bazı personel yedek görev için rapor vermek zorunda kaldığını belirterek "İsrail'de olanlar, benim bakış açıma göre, teknoloji söz konusu olduğunda İsrail içinde kalma planlarımızda hiçbir şeyi değiştirmeyecek" ifadelerini kullanıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Merkezi San Francisco'da bulunan siber güvenlik firması Armis ise İsrailli işgücünün yaklaşık %15'ini askerlik nedeniyle kaybettiğini bildiriyor. Bloomberg'e konuşan şirketin baş teknoloji sorumlusu Nadir Izrael, beklentilerinin bu sayının artacağı yönünde olduğunu belirtiyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">MDI Health isimli girişimin büyümeden sorumlu başkan yardımcısı Ariel Efergan da Tel Aviv'deki 40 çalışanının yaklaşık beşte birinin yedek görevde olduğunu tahmin ediyor. Geri kalanlar ise artık uzaktan çalışıyor.</li></ul>İşgücündeki kayba ek olarak, çatışmaların ABD teknoloji devlerinin operasyonlarına da darbe vurması bekleniyor. İsrail'in en büyük özel işvereni ve ihracatçısı konumunda bulunan çip devi Intel'in "İsrail'deki durumu yakından izlediğini ve çalışanlarımızı korumak ve desteklemek için adımlar attığını" söyleyen şirket sözcüsü, çip üretiminin durumdan etkilenip etkilenmediği konusunda yorum yapmaktan kaçındı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir adım geriden: Başbakan Binyamin Netanyahu Haziran ayında Intel'in Gazze'den yaklaşık 42 km uzaklıktaki Kiryat Gat'ta yeni bir fabrika için 25 milyar dolar harcamayı planladığını söylemiş; 2027 yılında açılması planlanan bu fabrikanın binlerce kişiye istihdam sağlayacak ve ülkedeki çip fabrikalarına ve tasarım merkezlerine eklenecek en büyük uluslararası yatırım olarak nitelendirmişti.</li></ul>Öte yandan, yapay zeka ve bilgisayar grafikleri için kullanılan çiplerde (GPU) dünyanın en büyük çip üreticisi olan Nvidia ise 15-16 Ekim'de Tel Aviv'de yapılmasını planlanan, CEO Jensen Huang'ın açılış konuşmasını yapacağı yapay zeka zirvesini iptal ettiğini duyurdu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nvidia, etkinlik öncesinde yayımladığı blog yazısında İsrail'in 6 binden fazla girişim ve kişi başına düşen VC yatırım miktarı ile "dünyanın en canlı teknoloji merkezlerinden biri" olduğuna dikkat çekmiş, etkinliği "geliştiriciler, iş liderleri ve yapay zeka araştırmacıları için 1 numaralı konferans" olarak nitelendirmişti.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Analistlere göre hâlâ umut var</h2>Şu anda İsrail'de Intel'den IBM'e, Apple'dan Microsoft'a, Google'dan Facebook'a, İsrail merkezli girişimleri satın alarak araştırma ve geliştirme (AR-GE) merkezleri kuran 500 çok uluslu şirket faaliyet gösteriyor. Özellikle de siber güvenlik, yapay zeka ve savunma teknolojisinde faaliyet gösteren girişimlerin sayıca fazla, ürettikleri ürünler açısındansa yüksek standartta olduğu gerçeği, İsrail'i en önemli teknoloji merkezlerinden biri olarak konumlandırıyor.Analistler, savaşın sektörü bir süreliğine sekteye uğratacağını kabul etmekle birlikte bu durumun çok uzun süreceğini de değerlendirmiyor.&nbsp;Startup Nation Central CEO'su Hasson, İsrail'in teknoloji sektörünün Filistinli ve Hizbullah militanlarıyla geçmişte yaşanan çatışmalarda olduğu gibi toparlanmasını beklediğini belirtiyor. İsrail teknolojisinin çatışma sırasında işleyebilme ve çatışma sonrasında toparlanabilme açısından yatırımcıların güvenini kazandığını belirten Hasson, "Dolayısıyla yatırımcıların İsrail'e olan inançlarını bu kadar çabuk kaybettiklerini düşünmüyorum." ifadelerini kullanıyor.Kuzey Carolina'da bulunan LPL Financial'ın baş küresel stratejisti Quincy Krosby ise bazı teknoloji harcamalarının orduya bağlı olması nedeniyle İsrail'de yerleşik şirketlerin fiziksel tesislerini saldırılardan korumak için muhtemelen "muazzam bir çaba" olacağını ifade ediyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uzun vadede, İsrail'in lider olduğu teknoloji ve yapay zeka sektörlerinin askeri harcamalarla yakın ilişkisi nedeniyle artan yatırımlar görebileceğini düşünen Krosby, "Bir ülke tam anlamıyla hazırlıksız yakalandığında ilk baktığı şey - istihbaratla ilgili bariz sorunların yanı sıra - güvenlik sistemlerinde neyin gözden kaçırıldığıdır." ifadelerini kullanarak yapay zekaya yapılan yatırımın muhtemelen artırılacağını da sözlerine ekliyor.</li></ul>Girişim pazarlama danışmanı Hillel Fuld da küresel risk sermayesi topluluğundan gelen destek dalgasına ve dünya görüşünün İsrail'in lehine değiştiğine işaret ederek sektör hakkında iyimser bir yaklaşım sergiliyor. Durumun İsrail'i olumsuz bir şekilde etkilemediğini düşündüğünü belirten Fuld, "Bu değişim, (İsrail'e yatırım yapmakta) isteksiz olabilecek yatırımcıları itmeye bile yardımcı olabilir" şeklinde kaydediyor.

Ülkenin yavaş yavaş toparlanmaya başlayan teknoloji sektörüne bir darbe de Filistin vurdu

Savaşın İsrail teknoloji sahnesindeki yansımaları

Binlerce şirket ve önemli bir ekosistem geliştirerek Silikon Vadisi dışında dünyanın en büyük ikinci teknoloji merkezi olarak ün kazanan İsrail'in teknoloji sektörüne bir darbe de Filistin ile arasındaki çatışma vurdu.&nbsp;The Global Startup Ecosystem Report 2023'e göre Tel Aviv, 2023 yılında en iyi küresel teknoloji ekosistemi sıralamasında 5'inci sırada yer <a fr-original-style="" href="https://startupgenome.com/report/gser2023" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">alıyor.</a> Dünyanın en yenilikçi yüksek teknoloji ekonomilerinden biri olarak karşımıza çıkan İsrail, işgücünün %14'ünü ve genel ekonomik çıktısının yaklaşık beşte birini bu sektörden <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/war-with-hamas-threatens-funding-recovery-israels-vital-tech-industry-2023-10-10/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sağlıyor.</a> Sektörün ekonomik etkisinin ise 235 milyar dolar seviyesinde olduğu değerlendiriliyor.Yatırımcılar ve analistler; küresel yavaşlama ve hükümetin ayrıştırıcı yargı reformları nedeniyle bu yıl finansmanın keskin bir şekilde düşmesinin ardından, Filistin ile artan çatışmaların İsrail'in teknoloji sektöründeki kırılgan toparlanmayı rayından çıkaracağını söylüyor.&nbsp;Şiddetin ve güvenlik endişelerinin giderek tırmandığı ülkede teknoloji endüstrisi, hisse senedi ve tahvil fiyatlarının darbe almasından çok sayıda işletmenin kapanmasına kadar kendisini hedef tahtasında buluyor ve teknoloji şirketlerinin karşılaşabileceklerine yönelik endişe giderek artıyor.İsrail'de faaliyet gösteren teknoloji şirketlerinin olası kesintilere karşı güvenliklerini güçlendirmelerinin beklendiğini belirten analist ve yatırımcılar, çatışmalar sona erdiğinde ve küresel olarak kaynak yaratma yeniden canlandığında yatırımların geri dönmesinin beklendiğini de sözlerine ekledi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Operasyonel krizler</h2>IVC Araştırma Merkezi ve LeumiTech'e göre, İsrail merkezli yüksek teknoloji firmalarına yapılan yatırımlar yılın ilk yarısında toplamada %70'lik bir düşüş yaşamıştı. Buna göre, 2021 yılında 26 milyar dolarla rekor seviyeyi gören, geride bıraktığımız yılda ise 16 milyar dolar yatırım alan İsrail merkezli girişimlerin bu yıl aldığı ve büyük oranda siber güvenlik ve yapay zeka girişimlerine yoğunlaşan yatırımlar şu ana kadar 5 milyar dolara ulaşabilmiş durumda.Bloomberg'e göre İsrail işgücünün %10'unu oluşturan teknoloji çalışanlarının büyük çoğunluğunun da 300 bin yedek askerin çağrıldığı seferberlik emrinden etkilenmesi bekleniyor.&nbsp;Bununla birlikte, savaş, yalnızca İsrail merkezli şirketleri etkilemiyor. Küresel şirketlerin de İsrailli çalışan sayısında bir düşüş olduğu ve bir kısmının askerlik görevini yerine getirmek üzere İsrail'e döneceği bildiriliyor.Çatışmaların ABD teknoloji devlerinin operasyonlarına da darbe vurması bekleniyor. Başbakan Binyamin Netanyahu Haziran ayında İsrail'in en büyük özel işvereni ve ihracatçısı konumunda bulunan çip devi Intel'in Gazze'ye 42 km mesafede yeni bir fabrika için 25 milyar dolar harcamayı planladığını söylemişti.Öte yandan, dünyanın en büyük yapay zeka ve GPU çip üreticisi Nvidia ise 15-16 Ekim'de Tel Aviv'de yapılmasını planlanan ve "geliştiriciler, iş liderleri ve yapay zeka araştırmacıları için 1 numaralı konferans" olarak nitelendirdiği yapay zeka zirvesini iptal ettiğini duyurdu.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Toparlanma ihtimali</h2>Şu anda İsrail'de Intel'den IBM'e, Apple'dan Microsoft'a, Google'dan Facebook'a, İsrail merkezli girişimleri satın alarak AR-GE merkezleri kuran 500 çok uluslu şirket faaliyet gösteriyor. Özellikle de siber güvenlik, yapay zeka ve savunma teknolojisinde faaliyet gösteren girişimlerin sayıca fazla, ürettikleri ürünler açısındansa yüksek standartta olduğu gerçeği, İsrail'i en önemli teknoloji merkezlerinden biri olarak konumlandırıyor.Analistler, savaşın sektörü bir süreliğine sekteye uğratacağını kabul etmekle birlikte bu durumun çok uzun süreceğini ise değerlendirmiyor.&nbsp;Startup Nation Central CEO'su Hasson, İsrail teknolojisinin çatışma sırasında işleyebilme ve çatışma sonrasında toparlanabilme açısından yatırımcıların güvenini kazandığını belirtirken; Kuzey Carolina'da bulunan LPL Financial'ın baş küresel stratejisti Quincy Krosby ise bazı teknoloji harcamalarının orduya bağlı olması nedeniyle İsrail'de yerleşik şirketlerin fiziksel tesislerini saldırılardan korumak için muhtemelen "muazzam bir çaba" gösterileceğini ifade ediyor.

Ülkenin yavaş yavaş toparlanmaya başlayan teknoloji sektörüne bir darbe de Filistin vurdu. 

Savaş, İsrail'in teknoloji sektörünü nasıl etkiledi?

İsveçli tarihçi Kenne Fant'in yazdığı biyografiye göre, dinamiti icat ettiğinde bunun iyiliğe hizmet edeceğini; bu yıkıcı gücün savaşların patlak vermesinin önünde barikat görevi göreceğini düşünen Alfred Nobel, varlığının büyük bir kısmının her yıl fizik, kimya, tıp, edebiyat ve barış alanlarında ödüller verilmesi için kullanılmasını vasiyet etmişti.&nbsp;Gelgelelim, Fant'in anlatılarını hiçbir kaynağa dayandırmamış olmasına ek olarak, Alfred Nobel'ın Nobel Ödülleri için 20 yıllık arkadaşı Bertha von Suttner’dan ilham aldığını gösteren işaretler bulunuyor.&nbsp;Nobel, Bertha'nın teşvikiyle katıldığı bir barış kongresinden sonra Nobel Ödülleri fikrini oluşturmaya başlamış gibi gözüküyor. Bertha’ya yazdığı bir mektupta "Barış Kongresi'nin çalışmalarını bir adım da olsa ileriye taşımaya yardımcı olabilirsem çok mutlu olurum" ifadelerine yer veren Nobel, 1893’de gönderdiği bir mektupta ise "barışın teşviki için verilecek büyük bir ödül" fikrinden bahsediyor.Nobel Ödülleri, 1901'den bu yana 122 yıldır sahiplerini buluyor. Edebiyat, fizik, kimya, tıp, ekonomi ve barış dallarında dağıtılan ödüller ile her yıl insanlığa katkı sağlayan araştırma, eser ve icatlar kutlanıyor ve kazananlar, 11 milyon kron (yaklaşık 1 milyon dolar) ile ödüllendiriliyor.Dün açıklanan son isim ile Nobel Ödülleri'nde bu yıl da sona gelindi. Peki, bu yıl kazananları kimler oldu, hangi çalışmalar ödüle layık görüldü?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tıp Ödülü: Katalin Kariko ve Drew Weissman</h2><img src="https://images.aposto.com/2023/9/1/1696877154077.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.28" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">2023 yılının Fizyoloji ya da Tıp Ödülü kazananları, Covid-19 ile mücadelede milyonlarca insanın hayatını kurtaran mRNA aşılarına giden yolu açan çalışmaları nedeniyle moleküler biyolog olan Katalin Kariko ve immünolog olan Drew Weissman oldu.&nbsp;Pennsylvania Üniversitesi'nde bir fotokopi makinesinde tesadüfen karşılaşmaları üstüne mRNA'nın nasıl etkili ilaçlar veya aşılar üretebileceğini keşfetmek için çalışmalarını birleştirebileceklerini fark eden ikili, 1990'ların sonunda başladıkları araştırmanın bulgularını 2005 yılında yayımladı. Ödülü veren Karolinska Enstitüsü'ne göre bu araştırma, Pfizer ve Moderna tarafından Covid-19 aşılarının geliştirilmesini sağladı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Fizik Ödülü: Pierre Agostini, Ferenc Krausz ve Anne L'Huillier</h2><img src="https://images.aposto.com/2023/9/1/1696877239643.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.29" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu yılın Nobel Fizik Ödülü kazananları, “zamanın en küçük birimi (yani saniyenin bir kentilyonda biri) olan attosaniye ışık darbeleri üreten deneysel yöntemler” keşfeden ABD'li fizikçi Pierre Agostini, Macar fizikçi Ferenc Krausz ve Fransız fizikçi Anne L'Huillier oldu. Saniyenin milyarda birinin milyarda biri olarak ölçülebilecek kadar kısa ışık darbelerinin üretilmesinin mümkün kılan çalışmanın, elektronların (tüm atomlarda bulunan negatif yüklü atom altı parçacıklar) dünyasına giden kapıyı aralayabileceği belirtildi.Ödülü Agostini, Krausz ve L'Huillier'in kazanmasının nedenlerinden birinin, çalışmanın yepyeni çalışma alanları açması olduğu değerlendiriliyor. Buna göre, "daha önce hiç keşfedilemeyen olay ve zaman ölçeklerine" bakmamızı sağlayan çalışmanın, elektron davranışını anlamaya yardımcı olmanın yanında erken evre kanser teşhisi, yeni ilaçların keşfi, süper iletkenler ve ışıktan enerji elde etmek (fotovoltaik) için yürütülen çalışmalara katkı sağlayacağı ifade ediliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kimya Ödülü: Louis E. Brus, Alexei I. Ekimov ve Moungi Gabriel Bawendi</h2><img src="https://images.aposto.com/2023/9/1/1696877327016.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.20" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Nobel Kimya Ödülü, yalnızca birkaç nanometre boyutundaki yarı iletken parçacıklar olan kuantum noktalarını geliştiren Louis E. Brus ve Alexei I. Ekimov ile bu parçacıkların üretimini kökten değiştiren Moungi Gabriel Bawendi'ye verildi. Bu parçacıklarının yaratılabileceğine ve pratik kullanıma sunulabileceğini inananların sayısı daha önce oldukça azdı; ancak Brus, Ekimov ve Bawendi, suyun akışını tersine çevirdi.Günümüzde kuantum noktaları artık kitlesel olarak üretiliyor, ışığın daha verimli olmasını sağlayarak elektronik cihazlarda daha hassas renkler üretilmesini sağlıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Edebiyat Ödülü: Jon Fosse</h2> <h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;"><img src="https://images.aposto.com/2023/9/1/1696877343473.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.20" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></h2> Norveçli yazar Jon Fosse, "söylenemez olana ses veren yenilikçi oyunları ve düzyazıları için" bu yılın Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görülen ismi oldu. 40'a yakın oyuna ek olarak romanlar, kısa öyküler, çocuk kitapları, denemeler ve şiirler kaleme alan; eserleri yaklaşık 50 dile çevrilen Fosse'nin dilsel ve coğrafi bağlarını Samuel Beckett, Thomas Bernhard ve Georg Trakl gibi yazarların öncülük ettiği modernist tekniklerle birleştirdiği ifade edildi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Barış Ödülü: Narges Mohammadi</h2> <h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;"><img src="https://images.aposto.com/2023/9/1/1696877375242.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.19" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></h2> Bu yılın Nobel Barış Ödülü, İran'daki kadın hakları hareketine destek olarak, hapiste olan İranlı aktivist Narges Mohammadi'ye verildi. 51 yaşındaki Mohammadi, uzun süredir İranlı kadınlara yönelik baskılara karşı verdiği mücadele ile tanınıyor.Ödülün sahibini İran'daki kadın hareketiyle özdeşleşen&nbsp;"Kadın, yaşam, özgürlük" sloganı eşliğinde açıklayan Norveç Nobel Komitesi Başkanı Berit Reiss-Andersen, "Ödülün etkisi Nobel komitesinin karar vereceği bir konu değil. Bunun, bu hareketin uygun bulduğu biçimde çalışmalarını sürdürmesi için bir teşvik olmasını umuyoruz." ifadelerini kullanırken ABD Başkanı Joe Biden da ödünün "insan hakları ve temel insan onuru için mücadele eden her yerdeki insanlar için bir ilham kaynağı" olduğunu söyledi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ekonomi Ödülü: Claudia Goldin</h2> <h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;"><img src="https://images.aposto.com/2023/9/1/1696877398657.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.20" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></h2> Nobel Ekonomi Ödülü'nin sahibi, kadın ve erkekler arasındaki ücret eşitsizliğine yönelik çalışması nedeniyle ABD'li ekonomi tarihçisi Claudia Goldin oldu. Kadınların kazançları ve işgücü piyasasına katılımlarına ilişkin ilk kapsamlı açıklamayı yaptığı belirtilen Goldin'in araştırmasının, değişimin nedenlerinin yanı sıra cinsiyet uçurumunun ana kaynaklarını ortaya koyduğu ifade edildi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">1990'da yayımlanan "Cinsiyet Uçurumunu Anlamak: Amerikalı Kadınların Ekonomik Tarihi" isimli kitabında ücret eşitsizliğinin kökenlerini detaylıca inceleyen Goldin, Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazanan üçüncü kadın oldu.</li></ul>

İrem Denli

Öne çıkanlarıyla: CES 2024