Kitaplarla otoriter yönetimleri anlamak (1): 'Vicdan Zorbalığa Karşı'

Dünya genelinde otoriter dalganın yükselişi, çok tartışılan ve neredeyse herkesin üzerinde uzlaştığı bir olgu. Çin ve Rusya gibi demokratik olmayan ülkelerin ABD'ye karşı bir denge unsuruna dönüşmesinden ABD'de hukukun üstünlüğünü, kişi hak ve özgürlüklerini pek de önemsemeyen Trump gibi bir başkanın seçilmesine, Brezilya'dan Macaristan, Hindistan ve Türkiye'ye popülist aşırı sağ partilerin ve otoriter liderlerin güç kazandığını görüyoruz.

Peki nasıl oldu da insan hakları bilincinin toplumsal tabana yayıldığı, herkesin bilgiye erişiminin sağlandığı, göreceli de olsa yaşam kalitesinin küresel olarak yükseldiği bir dönemde otoriter yönetimler geri geldi? Nasıl oluyor da hakları, özgürlükleri ve modern demokrasiyi geriye götürmeyi vadeden kişiler halkta bir karşılık buluyor veya iktidarlarını koruyabiliyor? 

Bu sorulara üç kitap üzerinden cevap vermeye çalışacağım. Bu yazı da üç kitaplık bu serinin ilki olacak.

Bir fikrin diğerlerini bastırması

Otoriter yönetimleri anlamak için bakmayı önerdiğim ilk kitap, Stefan Zweig’ın ilginç ve beklenmedik şekilde bugünlerde Türkiye’nin de gündemine giren bir kitabı. Belki kaçıranlar olmuştur, MHP Genel Başkan Yardımcısı Feti Yıldız, X’te paylaştığı fotoğrafta masasının üzerindeki kitapları da ifşa etti. 

• Masada Öcalan’ın kitabının olması daha çok konuşuldu ancak Zweig’ın Protestan din adamı ve lider Calvin’in 16. yüzyılda Cenevre’de kurduğu acımasız iktidarını anlattığı Vicdan Zorbalığa Karşı ya da Castellio Calvin’e adlı kitabının da orada olması benim daha çok ilgimi çekti.

Bu kitapta Zweig, bugünlere de ışık tutan bazı gözlemler yapar. Örneğin, “Şu ya da bu, fark etmez–hangi fikir, farklı kanaatleri tek kalıba döküp düzene sokmak üzere şiddete başvurursa o andan itibaren artık bir ideal değil, vahşettir” diyen ünlü yazar, terörün, yani halk arasında yaratılan büyük korkunun kaynağının devlet de olabileceğine işaret eder: 

“Sistemli bir biçimde düşünülüp tasarlanmış, despotça uygulanan devlet terörü, bireyin iradesini etkisiz hâle getirir; her toplumu çözer, altını oyar. Bitiren bir hastalık gibi ruhları kemirir ve—bu onun son sırrıdır—çok geçmeden toplumsal korkaklık onun yardımcısı ve yardakçısı olur (…)”

Dolayısıyla yazar, diğerleri arasında bir fikir olarak ortaya çıkan ve daha sonra iktidar olan bir hareketin, zamanla diğer fikirleri bastırmaya ve yok etmeye başlayabileceğini, herkesi kendi gibi düşünmeye zorlayabileceğini ifade eder. Bu durumu bir “vahşet” olarak tanımlayan Zweig, devleti yönetenler kendi vatandaşları üzerinde "terör" estirdiğinde herkesin korku içinde kendi düşüncesini saklamaya başlayabileceğini söyler. Bu terörü durdurabilecek şeylerden biri ise muhaliflerin iradelerine sahip çıkmasıdır.

Suçun belirsizleşmesi

Ceza hukukunun en önemli ilkelerinden biri nulla poena sine lege'dir. Türkçeye genelde “Kanunsuz suç olmaz” şeklinde çevrilir. Bu ilke uyarınca bir kişinin belli bir eylemi, eylemin yapıldığı tarihte bir kanunda suç olarak belirlenmişse o kişi yargılanabilir ve ceza alabilir. Ancak o sırada böyle bir kanun yoksa kişi ne gözaltına alınabilir ne tutuklanabilir ne de ceza alabilir. 

• Örneğin, bugün Türkiye’de sokakta zıplamak suç değil. Diyelim ki sokakta canım istedi, zıpladım. Kimse beni gözaltına alamaz ve hapse atamaz. Daha sonraki bir tarihte “Sokakta zıplamak suçtur” diye bir kanun çıksa dahi bu kanun geriye yürütülemez ve kanundan önce zıplayanlar suçlanamaz. Bu ilke çerçevesinde vatandaşlar neyin suç olup neyin olmadığını bilir ve hayatlarını ona göre düzenler. 

Zweig, Calvin’in despotik yönetimini kurabilmek için bilerek bu ilkeye aykırı bir şekilde bir belirsizlik ortamı yarattığını söyler ve sıradan insanların sıradan davranışlarının dahi suç hâline getirildiğini aktarır. "Çünkü," der Zweig: 

“Bir devlette her yurttaş sorgulanmaya, araştırılmaya, yargılanmaya karşı sürekli tetikte olursa her davranışının, her kelimesinin görünmez gözcülerin bakışlarına maruz olduğunu, kapısını gece gündüz ansızın, hiç beklenmedik ‘ziyaretçilere’ açmak zorunda kalabileceğini bilirse sinirleri giderek gevşer, kitlesel bir korku oluşur ve en yürekli olanlar bile yavaş yavaş bu salgına yenik düşerler.” 

Örneğin, bir gazeteciyi güncel bir konuyla ilgili tarihten bir örnek verdiği için kanunlarda yazmayan bir suç icat edip tutuklarsanız artık diğer gazetecilerin yanı sıra toplumun geri kalanı da neyin suç kabul edilip edilemeyeceğini bilemeyeceği için otosansür uygulamaya ve en sonunda hiçbir şey için ağzını açmamaya başlar.

Saygı mı, korku mu?

Zweig, kitabında Cenevre halkı tarafından binbir dil dökülerek şehre çağrılan Calvin’in kendisine gösterilen bu hürmeti, dinî dogmalarını yaymak ve kabul ettirmek için kullandığını anlatır. Ancak bir yerden sonra öyle bir noktaya varır ki kendi gibi düşünmeyen herkes dinden çıkmıştır ve kazıklara bağlanıp yakılmaya layıktır.

^{John Calvin (1509-1564)}

Cenevre halkı, ona karşı baştaki saygısını kaybeder ancak iş işten çoktan geçmiştir. Artık kimse sesini çıkaramaz hâle gelmiştir. Bu durumla ilgili Zweig şöyle yazar: 

“Bir diktatöre saygı göstermek asla onu sevmek demek değildir; teröre görünürde boyun eğenler, haklılığını kabul etmekten epey uzaktır.” 

Bu durumun bir yansıması olarak, kitlelerin geniş desteğiyle iktidara gelen otoriter liderlerin belli bir noktadan sonra eskisi gibi halkla biraraya gelmediği ve kendi çevrelerindeki küçük bir grupla iletişimi yeterli gördüğü gözlenmektedir. 

Zweig, otoriter yönetimlerin en büyük şansını muhalefetin dağınıklığı olarak tespit eder. Nitekim Calvin’e karşı direniş gittikçe büyür ancak biraraya gelemez ve bir yere odaklanamaz: 

“Bu durum daima, geçici de olsa, diktatörlerin lehine işler, sayıca çoktandır azınlığa düşmüş olsalar bile bu, onların egemenliklerinin güvencesidir (…) Halkın büyük bir kısmının, hatta çoğunluğun içtenlikle diktatörlüğe karşı çıkmasının, tek bir plan, bütüncül bir yapı içinde birlikte hareket etmedikleri sürece bir yararı olmaz.” 

Bir başka deyişle, otoriter bir yönetimin en çok korkması gereken şey muhalefetin bir lider etrafında birleşmesi ve ortak hareket etmesidir. Ancak Calvin’e karşı muhalefet en başlarda birlik sağlayamaz: 

“Hoşnutsuzlukları güçsüz bir homurtu olarak kalır (…) (Çünkü) biraraya gelmiş bir küme militarize olmuş bir orduyla, örgütlenmemiş bir memnuniyetsizlik örgütlü bir terörle asla baş edemez.”

Önderi yaratan zulüm

Zweig’ın yazdıkları, otoriter yönetimlerin iktidarlarını nasıl kurduklarını ve devam ettirdiklerini göstermekle birlikte, aslında tersten bir okumayla, onlara direnme yollarına da işaret eder. Örneğin Zweig, “Diktatörlük, sınırları içinde bir tek bağımsız kişi bile başını dik tutsa varlığını sorunsuzca sürdüremez” derken, bu tür yönetimlerin güçlü görünmelerine rağmen aslında ne kadar da hassas ve kırılgan olduğunu da ortaya koyar. 

Böylece, ifade özgürlüğü konusunda bireysel bir direnişin dahi bu tür yönetimlerde çok önemli olduğuna işaret eder. Çünkü bu bireysel direniş, bir sivil itaatsizlik hareketi başlatıp cesareti kitlelere yayabilir. 

Nitekim Calvin’in dogmalarına karşı çıkan Serveto’nun yakılmayı göze alarak fikrinden dönmemesi, bu diktatörlüğün sonunun başlangıcı olur. “Bir halk üzerinde, önderinin şahsi cesaretinden daha etkili olan bir şey yoktur” diyen Zweig, bu önderin nasıl ortaya çıktığını da çarpıcı şekilde aktarır:

“Sürgün, hapis, aforoz büyük bir dünya devrimcisi için asla engel oluşturmaz, tersine, her zaman için sadece popüler olmanın gereklerinden sayılır; kitleler tarafından ilahlaştırılmak için geçmişte mağduriyete uğramış olmak gerekir. Bir halk liderinin nefret edilen bir sistem tarafından zulüm görmüş olması, sonraki dönemlerde büyük kitlesel başarılarının ön koşulu sayılır çünkü kahramanlığıyla verdiği her gözle görülür sınav, müstakbel öndere halkın nezdinde mistik bir paye kazandırır.” 

Yazar, sözlerini şu şekilde devam ettirir: 

“Büyük bir politikacı için arada bir arka planda kalmaktan daha elzem bir şey olamaz; zira ortalıkta görünmez olmakla efsaneleşir; rivayetler, etrafında bir bulut gibi uçuşarak ismini parlatır, yüceltir; geri döndüğünde hiçbir katkısı olmaksızın, bir atmosfer olayı misali, yüz kat artmış bir beklentiyle karşılanır.”

Feti Yıldız’ın masasında duran Stefan Zweig’ın bu önemli eserini okuyup okumadığını bilmiyorum. Ancak eğer okuduysa Orta Çağ’la 2. Dünya Savaşı ve sonra da günümüzle köprü kuran bu kitapta yazılanlarla ilgili ne düşündüğünü gerçekten çok merak ediyorum. Keşke biri sorsa da dinlesek...