Kitaplarla otoriter yönetimleri anlamak (3): Global Burning

Bu yaz yine büyük yangınlarla mücadele ettik ve hâlâ da ediyoruz. Bir yangın sönmeden diğeri başlıyor, başlayan yangınlar hızla yayılıyor, hem insanlar hem hayvanlar hayatlarını ve yaşam alanlarını kaybediyor, eşsiz ekosistemler gözümüzün önünde yok oluyor. 

Sadece Türkiye’de değil, tüm dünyada ama en çok da Güney Avrupa’da adeta bir yangın fırtınası var. Geçen haftaki sıcak hava dalgasının sonucunda sadece 24 saatte Yunanistan, İtalya, Fransa, İspanya ve Portekiz’de 152 yeni yangın başladı ve bunlardan bazıları henüz söndürülebilmiş değil. Daha önce böyle bir şeyin yaşandığını hatırlıyor musunuz? Hayır mı? İşte buna iklim değişikliği diyoruz.

İklim değişikliği bir kundakçı değil, yangınları kendi çıkarmıyor. Ancak artan küresel sıcaklıklar yazların uzamasına, kuraklığın artmasına, sıcak hava dalgalarının güçlenmesine ve böylece her şeyin, özellikle de orman altı bitkilerin herhangi bir nedenle—ihmal veya doğal nedenlerle—kolayca tutuşabilmesine sebep oluyor. Bir kez büyümeye başlayan bir yangının söndürülebilmesi ise neredeyse mümkün değil. Ne kadar uğraşırsanız uğraşın, yangını asıl bitiren yanacak bir şeyin kalmaması oluyor. İklimin dengesizleşmesi sadece yangınları değil, artan ve güçlenen selleri, fırtınaları, hortumları ve diğer felaketleri de tetikliyor. 

• Örneğin, birkaç gün önce Pakistan’ın Kuzeyinde seller 314 kişinin ölümüne yol açtı ve sayının artması bekleniyor. Batı’da bir ülkede olmadığı için çok haber yapılmadı.

Tam da böyle bir zamanda dünyanın dört bir köşesinde otoriter liderlerin başa gelmesi veya güçlenmesi bir tesadüf mü? Prof. Eve Darian-Smith’e göre değil. 

California Irvine Üniversitesi’nde Küresel ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı olan Eve Darian-Smith, Global Burning: Rising Antidemocracy and the Climate Crisis (Küresel Yangın: Yükselen Antidemokrasi ve İklim Krizi) adlı kitabında otoriter yönetimlerle her gün bir başkasını yaşadığımız iklime bağlı felaketler arasında güçlü bir bağlantı olduğunu iddia ediyor. 

Gelin "Kitaplarla otoriter yönetimleri anlamak" serisinin bu üçüncü ve son yazısında bu kitabı inceleyelim.

Eve Darian-Smith’le tanışmamı sağlayan, Auckland Üniversitesi’nde bu kitabı üzerine verdiği bir seminer oldu. Daha önce adını duymamıştım ancak anladığım kadarıyla buralarda sözü geçen biri çünkü koca salon neredeyse tamamen doluydu. Sunumu oldukça iyiydi, kitap içinse aynı şeyi söyleyemeyeceğim. Ancak yine de verdiği genel mesajın doğru olduğunu düşünüyorum. 

Öncelikle belirtmem gerekir ki bana kitapta konu bütünlüğü tam olarak sağlanamamış gibi geldi. Konudan konuya atlanılmış ve bağlantılar iyi kurulamamış. Üstelik yazar, nedense iklim değişikliğinin sonucu olarak sadece yangınlara odaklandığı için zorlama alegorilere sığınmış ve mesajının gücünü zayıflatmış. Ayrıca kitabın planında da gelgitler mevcut. Bu nedenle bu plana sadık kalmayacağım, Darian-Smith’in verdiği ana mesaja odaklanacağım. 

Tarihî gerçekler

Yazar, benim de katıldığım şekilde, bugün içinden geçtiğimiz krizin kaynağını Avrupalıların dünyanın geri kalanını kolonileştirdiği zamanlarda bulmakta. Avrupalı beyaz erkeklerin gemilere atlayıp Güney ve Kuzey Amerika’ya, Asya’ya, Afrika’ya ve Ortadoğu’ya gidip, bin yıllardır orada yaşayan insanlar sanki yokmuş gibi oraları “keşfetmelerinin” ve buraları “sahipsiz toprak” ilan etmelerinin Katolik Kilisesi tarafından da desteklenen ırkçı bir politika olduğunu söyleyen Darian-Smith, bunun daha sonra doğanın ve insanın sömürüsü üzerine kurulu kapitalist mantığın temellerini attığını iddia ediyor. 

Bugün bu sömürü elbette farklı bir görünüm kazandı. Artık insanlar zorla köylerinden alınıp, gemilere doldurulup Amerika’daki plantasyonlarda köle olarak çalıştırılmıyor. Ancak Avrupalı beyaz erkeğin kurduğu ekonomik düzen nedeniyle ortaya çıkan sera gazları 250 yıl boyunca atmosferde birikti ve şimdi bundan kaynaklanan iklim değişikliği yine en fazla ırksal, etnik, politik ve ekonomik olarak marjinalize edilmiş kesimleri etkiliyor. Çünkü yazara göre çevresel ırkçılık, sistemik ırksal şiddetin şimdiye kadar önemsenmeyen bir boyutunu teşkil etmekte.

Kaz kaz nereye kadar?

Yazarın kitabında dikkat çektiği konulardan biri kazıp almacılık (extractivism). Kapitalist sistemin özünün insan ve insan-dışı kaynakların sömürüsü ve metalaştırılması olduğunu hatırlatan Darian-Smith, yüzyıllar boyunca kazıp almacılıkla kapitalizmin birbirinin içine geçen bir ilişki içinde olduğunun, 1970’lerden bu yanaysa, sonsuz kaynaklar ve büyümeye dayanan neoliberal ekonomik teori çerçevesinde baskın hâle geldiğinin altını çiziyor. Bu çerçevede, Dünya Bankası ve IMF gibi kuruluşlar tarafından döşenen küresel kalkınma altyapısının, Batılı devletler tarafından desteklenen uluslararası şirketlerin ucuz insan ve doğa kaynağını hiç durmadan çıkarıp almasını sağladığını belirtiyor. 

Eskiden ordularla işgal edilen Afrika, Asya, Orta ve Güney Amerika ve Ortadoğu ülkeleri, bu sefer şirketler eliyle yeniden kolonize edildi. Yazar, bunun sonucunda "Küresel Güney" olarak adlandırılan bu toplumların ve doğal çevrenin çok önemli bir yıkıma maruz bırakıldığını, fakirleştirildiğini, bu nedenle bu ülkelerin nesiller boyunca kendilerine gelemeyeceğini ifade etmekte. Üstelik yine aynı ülkeler, onları sömürenlerin neden olduğu iklim değişikliğinin bedelini de ödüyor. Yıllardır planlı bir politikayla fakir bırakıldıkları için ne sıcak hava dalgalarına ne yangınlara ne de sellere karşı önlem alma kapasiteleri bulunmuyor.

Bir grup açgözlünün bize ettiği

Bugünkü iklim değişikliğinin kendiliğinden meydana gelen doğal bir olay olmadığını, yüzyıllardan beri dünyanın kaynaklarını ele geçirip sömüren bir grup—çoğunlukla Avro-Amerikalı beyaz erkek—insanın açgözlülüğünün sonucu olduğunu vurgulayan Darian-Smith, bu grubun hayvanlarla paylaştığımız ve kendi yaşamımızın da kaynağı olan hassas ekolojik sistemi kısa erimli parasal ve siyasal çıkarları uğruna bile isteye yok ettiğinin altını çiziyor. 

Bu noktada yazar, kanımca mantıklı şekilde, neoliberalizm, iklim değişikliği ve yükselen anti-demokrasi arasında bir bağlantı kuruyor. Darian-Smith’e göre günümüzde iktidar, 21. yüzyılın baskın ekonomik modeli hâline gelen geç kapitalizmin neoliberal mantığı nedeniyle hükümetlerden bankacılık ve finans sektörlerine kaymış durumda. Artık kararları demokratik olarak seçilmiş olanlar değil, şirketler alıyor. 

Bir başka deyişle, hükümetlerin toplumun çıkarlarını gözeterek ekonomiyi kontrol ve idare ettiği liberal demokrasilerden uzaklaştık; bunun yerine, şirketlerin ulusal liderlere iktidarda kalmaları için ne yapmaları ve nasıl yönetmeleri gerektiğini dikte ettikleri bir sisteme geçtik. Yazar bu durumu, “ekonomik sistemin siyasal sistemi kaçırması” olarak tanımlıyor. 

Yangınların otoriterlikle ne ilişkisi var?

Eve Darian-Smith, politikanın sermayeyle bu şekilde iç içe geçmesi sonucunda, sıradan insanların çevresel bozulmaya ve bununla bağlantılı adaletsizliklere karşı ses çıkarma ve hükümetlerden—yangınlar gibi—felaket boyutundaki hava olaylarının azaltılmasını isteme kapasitesinin hızla azaldığına dikkat çekiyor. Devasa yangınların ve genel olarak iklim değişikliğinin artmasıyla antidemokratik yönetimlerin küresel çapta yükselişte olmasının rastlantı olmadığını iddia eden yazar, bu duruma “serbest pazar otoriterliği” adını veriyor. 

Darian-Smith’e göre neoliberal kapitalizmle, eğitim ve sağlık harcamalarını kısmak, özgür basını sansürlemek, polisi silahlandırmak, oy hakkını kısıtlamak ve yargı bağımsızlığını engellemek gibi anti-demokratik uygulamalar birbiriyle bağlantılı. Batılı gelişmiş demokrasilerde bile bazı liderlerin (ve çevresindeki elit bir grubun) iktidarı kendilerinde toplamaya çalıştığını ve demokrasi ve özgürlük retoriğini devam ettirerek eşitlik karşıtı ve ayrımcı politikalarını gizlediğini iddia eden yazar, bu liderlerin ekonomik gelişme ve madencilik gibi sanayilerin güçlenmesi uğruna hayvanların, insanların ve eşsiz ekolojik sistemlerin yanmasını görmezden geldiğini, inkar ettiğini ve hatta bazı hâllerde teşvik ettiğini belirtiyor. 

Bunun da çok açık bir nedeni var yazara göre: Bu otoriter liderlerin hepsi, siyasal kampanyalarını finanse eden ve onların iktidara gelmesini ve iktidarda kalmasını sağlayan şirketlere göbekten bağlılar. Çıkar ve güç peşinde giderek artan bu işbirliğinin bir sonucu olarak çevre karşıtı politikalar (buna, iklim bilimine karşı şüphecilik ve çevresel korumaların kaldırılması da dahil) önemli siyasal araçlar hâline gelmiş durumda.

Tünelin sonundaki ışık

Eve Darian-Smith, iklim değişikliğine ve yükselen anti-demokratik iktidarlara karşı umut ışığı olarak Küresel Güney’den bir direniş hareketinin yükseldiğini belirtiyor. Küçük çiftçilerden ve Yerli Halklar’dan esinlenen bu hareket kapitalist mantığı ve insan-doğa ayrımını reddediyor ve insan ve insan olmayanların biyolojik yaşamdaki çoğulculuğuna dayanan bir geleceği hedefliyor.

Bu çevresel adalet hareketi içinde mücadele edenlerin hayvanlara, ormanlara ve denizlere nasıl davrandığımızın diğer insanlara nasıl davrandığımızla yakından bağlantılı olduğuna inandığını ifade eden yazar, insanlarla doğa arasında bir sahip-köle ilişkisi değil, biraradalık ve karşılıklı birbirine muhtaç olma hâlinin olduğunu söylüyor. 

Bugünkü otoriter liderlerin ortak özellikleri olan aşırı milliyetçilik, uluslararası tecritçilik (orijinali isolationism) ve çevre karşıtlığına karşı dünyanın her bir köşesinde ortaya çıkan bu karşı hareketin çağrısı, modern zamanların bireyciliği ve bencil milliyetçiliğine karşı yeni bir küresel bilinç yaratılması ve insanlığın bu gezegendeki geleceğini insanlarla doğanın geri kalanını bütüncül olarak düşünen bir dünya görüşünün şekillendirmesi. 

Bu dünya görüşü aslında yeni bir şey değil; atalarımızın sahip olduğu ve binlerce yıl sürdürülebilir hayatlar yaşamalarını sağlayan, ancak modernizmin ve kapitalizmin unutturduğu bir görüş. Tek yapmamız gereken, onu yeniden hatırlamak ve günümüz koşullarına uyarlamak.