Modern çağın soğuk savaş malzemesi: Yapay zeka çipleri

Çin merkezli şirketler, Donald Trump’ın başkanlık döneminde getirilen ve bu yıl kapsamı genişletilen ambargolar nedeniyle ABD’de üretilen birçok teknolojik ürün ve hizmete uzun yıllardır erişemiyor. Bu durum, Çin’deki şirketleri özellikle son yıllarda büyük bir ivme kazanan yapay zeka alanındaki rekabette geriye düşmemek için kendi donanım ürünlerini geliştirmeye zorluyor. Hâl böyle olunca yapay zeka çipleri, adeta bir soğuk savaş malzemesine dönüşüyor. 

Ayrıntılar: Eski ABD Başkanı Donald Trump, kendi döneminde bir dizi Çin merkezli teknoloji şirketini kara listeye alarak bu şirketlere ambargo uygulamaya başladı. Hükümetin ulusal güvenliğe yönelik endişeleri, uygulanan ambargolara gerekçe gösterildi. 

• Joe Biden yönetimi de bu yıl yine ulusal güvenliğe yönelik endişeleri gerekçe göstererek ambargoların kapsamını genişletti.

• Ticaret Bakanlığı tarafından denetlenecek olan kısıtlamalar kapsamında ABD’de üretilen yapay zeka çipleri ve temel çip bileşenlerinin Çin merkezli şirketlere ihracatı yasaklandı.  

• Bu nedenle Çin merkezli teknoloji şirketleri, NVIDIA gibi öncü şirketler tarafından üretilen en gelişmiş yapay zeka çiplerine erişememeye başladı. 

Huawei, bu ambargoların ilk mağdurlarından biriydi. Donald Trump döneminde uygulanan ambargolar, şirketi dizüstü bilgisayar ve akıllı telefon gibi tüketici elektroniği ürünlerinde kendi işlemcilerini kullanmak zorunda bırakmıştı. Şirket ayrıca cihazlarında Android işletim sistemi desteğini de kaybettiği için kendi işletim sistemini geliştirmek durumunda kalmıştı. 

• ABD yaptırımlarına antrenmanlı olan Huawei, yapay zeka çiplerine ilişkin kısıtlamalarda da benzer bir yaklaşım sergiledi. Şirket, bu kapsamda “Ascend” serisi yapay zeka çiplerini geliştirdi ve Çin merkezli teknoloji şirketlerinin kullanımına sundu.

Dahası: Şirketin bulut bilişim birimi Huawei Cloud’un CEO’su Zhang Ping’an, Temmuz ayında ABD yaptırımlarının Çin’de yapay zeka geliştirmeye devam etmeleri için engel teşkil etmediğini açıkladı. “Ascend” serisi yapay zeka çiplerini geliştirmeye ve üretmeye devam ettiklerini vurgulayan şirket yetkilisi, ambargolar sayesinde Baidu ve Tencent gibi Çin merkezli teknoloji devlerinin yerli teknolojiye güveninin arttığının da altını çizdi. 

• Huawei’in Ascend 910B’nin yerini alacak yeni nesil yapay zeka çipi Ascend 910C’yi bu yılın Ekim ayında piyasaya sürmesi bekleniyor. 

• Çin’deki internet ve telekomünikasyon şirketleri tarafından test edilen çipin, NVIDIA’nın yapay zeka çipleriyle rekabet edebilecek performansta olduğu belirtiliyor. 

• Çin’de Cambricon Technologies ve Biren Technology gibi daha küçük ölçekli şirketler de yapay zeka çipleri üretiyor. 

Rekabet, üretimle sınırlı değil 

Yapılan araştırmalar, Çin ile ABD arasındaki çip rekabetinin üretimle sınırlı olmadığını gösteriyor. Yakın tarihli bir The New York Times haberine göre Çin’de aktif bir biçimde NVIDIA’nın yapay zeka çiplerinin ticareti yapılıyor ve bu çipler, ağırlıklı olarak askerî çalışmalar için kullanılıyor. 

Ayrıntılar: The New York Times’ın araştırmasına göre Çin’deki aracı platformlar, ABD tarafından uygulanan ihracat kısıtlamalarını atlatmanın bir yolunu buldu. Araştırma kapsamında 85’ten fazla eski ve mevcut ABD yetkilisi, yönetici ve sektör analistiyle görüşen gazete, Pekin, Kunshan ve Shenzhen'deki bazı şirketleri ziyaret etti ve şirket kayıtlarını inceledi. 

• Araştırma ekibi ayrıca, Çin’de yasaklı NVIDIA çipleri sattığı veya ülkeye getirdiği tespit edilen 11 şirketin temsilcileriyle görüştü ve bu çipleri çevrimiçi platformlarda satan düzinelerce şirket olduğunu ortaya çıkardı. 

Rakamlar: Shenzen’deki birkaç satıcı, binlerce çipin satışını içeren anlaşmalar yaptıklarını açıkladı. Bunlar arasında 103 milyon dolarlık devasa bir anlaşma da yer alıyordu. 

• Araştırma ayrıca, Çin’de bir düzineden fazla devlete bağlı kuruluşun ABD’den ihracatı yasaklı çipleri satın aldığını gösteren tedarik belgelerine ulaştı. 
• ABD merkezli çip üreticileri, konuya ilişkin açıklamalarında ülkedeki ambargolarla uyumlu bir biçimde faaliyet gösterdiklerini, fakat dağıtım ağlarındaki her faaliyeti kontrol edemediklerini dile getirdi. 
• The New York Times, Çin’de ticareti yapılan yasaklı NVIDIA çiplerin doğrudan NVIDIA tarafından ülkeye getirildiğine dair herhangi bir kanıt bulamadığının altını çizdi. 

Öte yandan: Daha önce bazı Çin merkezli şirketler, ABD’de yeni bir şirket kurarak ya da kayıtlı adreslerini değiştirerek de ihracat kısıtlamalarını atlatabildi. ABD’li yetkililer, yıllardır bu paravan şirketlerin bazılarını tespit edemediklerini dile getirdi. 

• The New York Times, ulaştığı bir örnekte Çinli bir yöneticinin yeni bir şirket kurarak ABD yaptırımlarını atlattığını ve bu şirketin şu anda Çin’in en büyük yapay zeka hizmet sağlayıcılarından biri hâline geldiğini tespit etti. 

• Çin ordusuna bilgi-işlem hizmetleri sunan Sugon isimli bir şirket, kara listeye alındıktan 6 ay sonra şirket yöneticileri, Nettrix adında yeni bir şirket kurarak yaptırımların etrafından dolaştı. 

• Nettrix’e hizmet sağlayan şirketler arasında NVIDIA, Intel ve Microsoft da yer alıyor. 

Üstelik: Araştırmaya göre daha önce ABD merkezli üreticiler tarafından geliştirilen çipler, Çin’deki süper bilgisayarlarda da kullanıldı ve ülkedeki araştırmacılar, bu süper bilgisayarlarla nükleer silahlar da tasarladı ve hayalet uçakların radar imzalarını analiz etti. 

• Pek çok ABD merkezli şirket gibi NVIDIA, elbette hâlâ askerî bağlantıları da bulunan Çin merkezli şirketlere yasal yollarla daha düşük performanslı çipler tedarik ediyor. 

• NVIDIA’nın şirket ortağı olarak listelediği 136 Çin merkezli şirketin en az 24’ünün Çin ordusuyla tedarik anlaşmaları bulunuyor ya da sahipleri arasında ülkenin savunma sanayinde faaliyet gösteren şirketler yer alıyor. 

Ek olarak: Araştırmalar, Çin’in popüler e-ticaret platformları Taobao ve Xiaohongshu’da da NVIDIA’nın H100 yapay zeka çipinin ticaretinin bol miktarda yapıldığını gösteriyor. Çipin fiyatı, satıcıya göre 23 bin ve 30 bin dolar arasında değişiklik gösteriyor. 

Alternatif yollar da mevcut

Çin merkezli şirketler, gelişmiş yapay zeka çipleri ve modellerine Amazon Web Services (AWS) ve Azure gibi bulut bilişim hizmetleri üzerinden de erişim sağlayabiliyor. Üstelik bu tip bir erişim, herhangi bir donanım ihracatı içermediği için hiçbir kısıtlamayı ihlal etmiyor. Reuters tarafından yapılan bir inceleme, Çin’de en az 11 kurumun ABD’de geliştirilen yapay zeka teknolojilerine bulut hizmetleri üzerinden erişim sağladığını gösteriyor. 

Ayrıntılar: Bu kurumlar arasında Shenzhen Üniversitesi, Zhejiang Lab, Sichuan Üniversitesi ile Çin Bilim ve Teknoloji Üniversitesi de yer alıyor. İncelenen dokümanlar, bu kurumların özellikle NVIDIA’nın yapay zeka çipleri A100 ve H100 ile çalışan bulut sunucularına erişmek için on binlerce dolarlık ödemeler yaptığını gösteriyor. Dokümanlara göre bu sunucular, aracı firmalar üzerinden kiralanıyor. 

Bununla birlikte: Bulut tabanlı hizmetler, Çin merkezli şirketlerin doğrudan normal şartlarda erişemedikleri Claude ve ChatGPT gibi yapay zeka modellerine erişmesine de olanak tanıyor. Geliştiriciler, bu hizmetler aracılığıyla mevcut yapay zeka modellerini kendi ihtiyaçlarına göre özelleştirebiliyor ve uygulamalarına entegre edebiliyor. 

• ABD’de Ticaret Bakanlığı, bu yılın Ocak ayında bu erişim aktivitesini hedef alan bir yasa tasarısı hazırlamıştı. 

• Önerilen yasa, ABD’deki bulut bilişim platformlarını kendi hizmetleri üzerinden gelişmiş yapay zeka modellerine erişim sağlayan kullanıcıların kimliklerini doğrulamaya zorluyor. 

Perspektif: ABD’nin yaptırımları giderek daha da sıkılaşırken ve Çin artan kısıtlamalara kendi yanıtlarını üretirken yapay zeka çipleri, adeta modern çağın soğuk savaş materyali hâline geliyor. Her iki ülke de kendi ticaret politikaları üzerinden sektörde var olma ve alandaki rekabeti önde götürme mücadelesi veriyor. Savaşın sona ermesi için ise çok büyük olasılıkla iki ülkeden birinin alanda devrim niteliğinde bir gelişmeye imza atması gerekiyor. 

• ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş’a noktayı koyan devrim niteliğindeki gelişme, insanlığı ilk kez Ay’a götüren Apollo 11 olmuştu. Zira birçok tarihçiye göre ABD için Sovyetler Birliği’ni Ay’a ulaşma mücadelesinde yenmek, uzay yarışının sonuydu. 

• Soğuk Savaş’ın sona ermesi, ABD hükümetinin NASA’ya ayırdığı bütçeyi büyük oranda kısmasına ve dünyanın en büyük uzay ajansının Ay ile ilgili tutkusunu 2000’li yıllara kadar kaybetmesine yol açmıştı. 

Beklentiler: Yine de pek çok analiste göre ABD ile Çin arasındaki rekabetin sonunu getirecek olası bir gelişme, Apollo 11’in aksine günlük hayata hızla entegre olan yapay zekaya duyulan tutkunun azalmasına yol açmayacak. Fakat iki ülke arasındaki rekabet, muhtemelen sektörün gelişimine yön veren en önemli dinamiklerden biri olacak. 

• Editörün önerisi | Yapay zeka arenasında çip savaşı kızışıyor