Orta Doğu ekonomilerinde petrolün ötesi

Pandemi döneminde küresel çapta petrol talebinin ve fiyatların büyük ölçüde düşmesi, ulusal gelirlerinin önemli bir kısmını ham ve işlenmiş petrol ürünlerinden elde eden ülkelerin ekonomik geleceğini bir kez daha sorgulamasına yol açtı. Bununla birlikte yeşil enerjiye geçiş planlarının gündemde giderek artan yeri, ekonomisi petrole bağımlı ülkeleri aslında uzun bir süredir yeni sektörlere, faaliyetlere ve kalkınma modeli arayışlarına itiyor.

• Petrolün yarını: Enerji politikaları üzerine çalışan kurumlar, küresel petrol talebinin bu yüzyıl içerisinde zirveye ulaşıp oradan düşüşe geçeceğini öngörüyor. Örneğin, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), geçtiğimiz kasım ayında yayımladığı 2019 Dünya Enerji Görünümü raporunda talepteki büyümenin 2025'ten sonra yavaşlayacağını ve 2030'lardan itibaren plato yapacağını tahmin etmişti. Pandemi süreci ise bu öngörüleri önemli ölçüde değiştirmiş olabilir. Bazı analistler, petrol talebinde zirve noktayı beklenenden de yakında görebileceğimizi, hatta bu noktada olabileceğimizi düşünüyor.
   
• Ekonomik bağımlılık: Dünya Bankası'nın son verilerine göre petrol üzerinden elde edilen net kârın gayrisafi yurt içi hasılada en çok paya sahip olduğu ülkeler Irak, Libya ve Kongo Cumhuriyeti olarak sıralanıyor. Büyük üreticilerden Kuveyt ve Suudi Arabistan da listede ilk üçü yakından takip ediyor. Yukarıda bahsettiğimiz koşullar altında ekonomilerini çeşitlendirmek, özellikle bu ülkeler için birincil önem arz ediyor.
   
• Orta Doğu: Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman, 2016'da açıkladığı "2030 Vizyonu" kapsamında ülkenin varlık fonu olan Public Investment Fund (PIF) üzerinden Suudi Arabistan için yeni bir yol çizmeye çalışıyor. PIF programının önemli ayaklarından biri de yeni sektörlere erişim sağlamak. Bu program dâhilinde PIF'in ABD sermaye piyasaları kurumuna (SEC) yaptığı son bildirimde gördüğümüz üzere fon, Bank of America, Boeing, Cisco, The Walt Disney Co. ve Facebook gibi farklı sektörlerden birçok şirkete önemli yatırımlar yapıyor. Diğer yandan, Orta Doğu'da PIF'ten daha büyük varlık fonlarının da son dönemde önemli hamleler yaptığı görülüyor. Düşen varlık fiyatları, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt ve Katar gibi ülkelerin varlık fonları için yeni yatırım olanakları sunuyor. Özellikle Kuveyt, Suudi Arabistan'a benzer şekilde "2035 Vizyonu" programı dâhilinde "yeşil" yatırımlara odaklanarak ülkenin gelecek sorunlarına şimdiden çözümler hazırlamak istiyor.
   
• Neler yapılabilir? Dünya Hükümet Zirvesi (World Government Summit) ve uluslararası danışmanlık şirketi McKinsey iş birliğiyle 2017'de çıkarılan bir raporda Norveç örneği üzerinden ekonomisi petrole bağımlı ülkelerin neler yapabileceği tartışılıyor. Buna göre, nitelikli insan kaynağı oluşturmak ve katılımın yüksek olduğu bir iş gücü piyasasına sahip olmak önemli bir sosyoekonomik politika adımı olarak ön plana çıkıyor. Bunun yanında ekonomik bağlamda petrol dışı sektörlerde doğru maaş politikaları ve altyapı yatırımları ile rekabeti sağlamak, mali tarafta ise petrol gelirlerinden yapılan harcamaların limitlenmesi öneriliyor.