Ortodoks ya da Heterodoks yaklaşım ne anlama geliyor?

Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati, 29 Eylül Perşembe günü düzenlenen Ekonomik Dönüşüm ve Yeni Paradigmalar Zirvesi’ndeki konuşmasında; "Neo klasik ekonomi düşüncesinden, epistemolojik bir kopuşu temsil eden heteredoks yaklaşım, günümüzde giderek ön plana çıkan; davranışsal ekonomi ve nöroekonomiyle daha fazla önem kazanmaktadır" dedi.Nebati’nin konuşmasının ardından "neo klasik ekonomi", "heterodoks yaklaşım" gibi kavramların ne anlama geldiği sosyal medyada tartışıldı. 

Biz de neo klasik yaklaşım, heterodoks yaklaşım gibi kavramların ne anlama geldiğini, hangi ekonomi politikalarını temsil ettiklerini, Türkiye'nin bu politikaların hangisini, neye göre temel aldığını inceledik. 

Ortodoks ya da Neo Klasik yaklaşım

Neo Klasik (diğer adıyla ortodoks) yaklaşım, ekonomide "ana akım" yaklaşımı temsil eder. Temelini Adam Smith’in meşhur "Milletlerin Zenginliği" eserinden alan yaklaşım, insanların rasyonel olduğunu varsayıp, kendileri için en iyi kararları vereceklerini öngörerek, serbest ve rekabetçi bir ekonomi modelini savunur.

Yüz yıla yakın bir süredir "ana akım" anlayış olarak değerlendirilen Neo Klasik iktisat yaklaşımı, liberal bir anlayışla piyasanın serbestleştirilmesini savunur. Piyasanın dışarıdan bir etki olmaksızın serbestleştirilmesi sonucunda fiyatlar, arz-talep dengesi uyarınca herkes için en optimum noktada dengeye gelecektir. Ekonomik aktörler rasyoneldir ve kendi faydasını maksimize etmek adına çabalar. Hiçbir üretici düşük fiyattan ürün üretmek istemeyeceği gibi, hiçbir tüketici de yüksek fiyattan ürün satın almak istemeyecektir. Böylece fiyatlar, üretici ve tüketicinin ortak olarak kabul edebileceği bir noktada dengelenir. Bu noktaya "piyasa dengesi" adı verilir. Bu noktada tüm ekonomik aktörlerin faydaları maksimize olmaktadır.

Neo klasik yaklaşımın dışında, ana akım iktisatta faiz-enflasyon dengesi ise Phillips Eğrisi yaklaşımı ile düzenlenir. LSE'den (London School of Economics) William Phillips tarafından ortaya atılan eğri, enflasyon ile işsizlik arasında ters yönlü bir bağlantı olduğunu savunur. Phillips, işsizlik oranının düşük olduğu ekonomilerde, yüksek işgücü ücretlerinin olacağını, bunun da enflasyonist etkiler oluşturacağını söyler. İşsizlik oranının yüksek olması durumunda ise düşük işgücü ücretleri nedeniyle düşük enflasyon kaydedilecektir.

Teoriye göre ekonomide bir para arzı genişlemesine gidilmesi durumunda yatırımlar ve üretim artacak, işsizlik oranları düşüşe geçecektir. Fakat piyasada para bollaşması nedeniyle kısa vadede talep artacak, dolayısıyla fiyatlar tırmanışa geçecektir. Fiyatların yükselmesi nedeniyle işgücü zam talep edecek, bu da işten çıkarmalara yol açacaktır. En nihayetinde uzun vadede fiyatlar yükselmiş olacak fakat işsizlik oranları aynı kalacaktır. 

Heterodoks ekonomi

Heterodoks ekonomik yaklaşım ise alışılmışın dışında ve ana akımdan uzak ekonomik yaklaşımları temsil eder. Post-Keynesyen, Avusturyan, sosyalist, marksist yaklaşım gibi ekonomi yaklaşımları bu çerçevede değerlendirilebilir.

Örneğin marksist yaklaşım, üretim ilişkilerinin merkezden planlanması gerektiğini savunarak ortodoks anlayışın oldukça dışında bir görüş benimsemektedir. Avusturyan yaklaşım ise hukuk ve güvenlik de dâhil tüm alanların özel sektöre devredilmesi gerektiğini savunur. Bu görüşler yapıları itibarıyla ortodoks iktisat anlayışıyla oldukça zıt görüşlerdir.

Ortodoks iktisat görüşü belirli zamanlarda heterodoks görüşlerden faydalanarak kendini güncellese de, genel olarak "serbest piyasa" temelini korumaktadır.

Türkiye Ekonomi Modeli

Türkiye'nin Eylül 2021'den bu yana uygulamakta olduğu "Türkiye Ekonomi Modeli" ortodoks iktisattan uzak bir heterodoks model olarak değerlendirilebilir. Modelde para arzı artırılarak ve borçlanma maliyetleri düşürülerek, yüksek büyüme ve işsizlik oranında azalma amaçlanmaktadır. 

Modelde büyüme konusunda başarıya ulaşılmış gibi görünmektedir. Yeni modelin uygulanmaya başlandığı Eylül 2021'den bu yana Türkiye ekonomisi üç çeyrek üst üste sırasıyla %9,6, %7,5 ve %7,6 büyümeyi başarmıştır. İşsizlik oranı ise aynı dönemde %1,2 azalış göstererek %10,3 seviyesine gerilemiştir. Fakat bu modelin bir yan etkisi olduğu gözlemlenmiştir: Enflasyon.

Para arzında yaşanan artışla birlikte Türk Lirasında yaşanan değer kaybı ve yükselen maliyetler nedeniyle TÜFE (tüketici fiyat endeksi) Ağustos 2022 yılında yıllık bazda %80,2 seviyesine ulaşmış durumdadır. Üretici fiyat endeksi (ÜFE) ise %143,7 seviyesine kadar yükselmiştir.

Doğrusunu söylemek gerekirse; Türkiye’de yürütülmekte olan ekonomik modelin Beklentilerle Genişletilmiş Phillips Eğrisi modeliyle takibi tam anlamıyla mümkündür. Ülkede para arzının artırılması ile birlikte işsizlikte bir düşüş kaydedilmiş fakat bunun sonucunda enflasyonda yükseliş kaydedilmiştir. Modelin uzun vade çıktılarının gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini görmek için ise modelin bir süre gözlemlenmesi gerekmektedir.