Şanghay İşbirliği Örgütü ve BM: Erdoğan’ın ziyaretleri

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 15-16 Eylül’de Özbekistan’ın Semerkant kentinde düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü’nün toplantısına ilk kez Türkiye'yi temsilen "diyalog ortağı" olarak katıldı. Toplantıda üye ülkeler Rusya, Çin, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Pakistan, Hindistan, gözlemci ülkeler Belarus, Moğolistan, İran ve Türkiye dışındaki diğer davetli ülkeler Azerbaycan ve Türkmenistan devlet başkanları düzeyinde temsil edildi.

Erdoğan toplantıdaki konuşmasında "Güvenlikten ekonomiye, enerjiden ulaşıma, tarımdan turizme kadar her alanda işbirliğine hazırız" mesajını verdi.

Bir adım geriden

Rusya, Çin, Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan tarafından ilk aşamada güvenlik işbirliğinin geliştirilmesi amacıyla 1996'da "Şanghay Beşlisi" adıyla kurulan ve "tek kutuplu dünyaya alternatif yaratma" hedefi nedeniyle NATO'nun rakibi olarak görülen örgüt, zaman içinde genişlemiş ve ekonomik işbirliğine de aracı olmuştu. Cumhurbaşkanı Erdoğan da 2012'de AB üyelik müzakerelerinin çıkmaza girmesinin ardından Putin’e "Bizi Şanghay Beşlisi’ne alın, biz de AB’yi gözden geçirelim" cümlelerini kurmuştu. Türkiye'nin örgütle 2013'te imzaladığı diyalog anlaşması, 2017'de TBMM'de onaylanarak yürürlüğe girmişti.

Rusya ile yapılan anlaşmalar

Liderlerle ikili görüşmelerde de bulunan Erdoğan'ın Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile kol kola yürüdüğü görüntüler ilgi çekti. Putin, "Türkiye'nin Rusya'dan gaz tedariki için en güvenilir rotalardan biri hâline geldiğini" söyledi. Türkiye'nin Rusya'dan alınan doğal gaz için ödemelerin %25'ini ruble ile yapmasında anlaşma sağlandığı duyuruldu. Ayrıca Putin, Rusya tarafının temmuz ayında iptal ettiği Akkuyu Nükleer Santrali’nde Türkiye'den IC İçtaş şirketiyle mühendislik, satın alma ve inşaat alanlarında çalışılması anlaşmasını imzaladı.

Türkiye'nin hedefinin örgüte üye olmak olduğunu duyuran Erdoğan, Putin ile "tahıl koridorunun gelişmekte olan ülkelerden ziyade az gelişmiş ülkelere yönelik çalıştırılması konusunu" görüştüklerini ifade etti.

En çok beklenen görüşme ve ortak deklarasyon 

Uluslararası kamuoyu ise en çok Putin ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasındaki görüşmeyi merak ediyordu. İki ülke Rusya'dan Çin'e yılda 50 milyar metreküp doğal gaz taşıması planlanan Sibirya-2 boru hattı konusunda anlaştı. Putin "tek Çin" politikasını destekledi, "ABD ve uydularının Tayvan Boğazı’ndaki kışkırtmalarını kınıyoruz" ifadelerini kullandı.

Cinping "değişimle düzensizliğin hakim olduğu dünyaya istikrar kazandırmada önder bir rol oynamak için Rusya ile birlikte çalışacaklarını" söyledi. Ayrıca "sıfır Covid-19" politikası sebebiyle toplu etkinliklere ve gezilere katılmamasına rağmen sadece Putin ile maskesiz fotoğraf çektirdi.

Zirveden yayımlanan ortak deklarasyonda "örgütün varlığının diğer ülkelere ve uluslararası kuruluşların aleyhine olmadığı, karşılıklı çıkar ile bölgesel ve küresel sorunların çözümüne yönelik yaklaşımların kesişim noktası olduğu" ifade edildi. Dünya Ticaret Örgütü’nde reform çağrısı yapıldı, örgütün üyeleri arasında "Barış Misyonu" adıyla güvenlik alanında işbirliğinin derinleştirileceği vurgulandı.

Yorum

Dünya gazetesi yazarı Zeynep Gürcanlı, Şanghay İşbirliği Örgütü üyelerinin çoğunlukla ülke liderine sınırsız yetkiler veren sistemlerle yönetildiğini ve örgütün dünyada anti-demokratik uygulamalarla, insan hakları ihlalleri ile anıldığını hatırlattı. Gürcanlı yazısında "Çin'in Tayvan konusunda bir saldırı olmadıkça, Rusya-batı restleşmesinde kenarda durup ekonomik kalkınma hamlesini sürdürmeye kararlı olduğunu", Çin’in kısa vadede Erdoğan'a seçim konusunda fayda sağlayacak yatırımlara yanaşmadığını, "Erdoğan’ın toplantıya katılmasının hem bir tercih hem de ekonomik krizle boğuşan AK Parti açısından bir zorunluluk olduğunu" öne sürdü.

ABD’den tartışmalı hamle 

Toplantının sona ermesinden bir gün sonra ise ABD, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'ne yönelik uygulanan 1987 tarihli silah ambargosunun 2023 mali yılı için kaldırıldığını açıkladı. Türkiye ve KKTC "kabul edilemez" olarak nitelediği kararı kınarken ABD yasağı "Rusya’nın bölgedeki etkinliğini azaltma" gerekçesiyle kaldırdığını duyurdu. Yunanistan medyasında ise haber, Türkiye’ye karşı silahlanmanın önünün açıldığı şeklinde yorumlandı.

Erdoğan’ın Şanghay İşbirliği Örgütü toplantısına katılmasının yanı sıra batı basınında çıkan Türkiye’nin Rusya’ya uygulanan ekonomik ambargoların delinmesine aracı olduğu yönündeki haberler ve Türkiye’ye bu konuda daha fazla baskı yapılacağına dair iddiaları da göz önüne alınca, ABD’nin aldığı GKRY ambargosunu kaldırma kararının arkasında Türkiye’ye verilen bir mesaj olabileceği yorumları da yapıldı.

Erdoğan ABD’de

Öte yandan Cumhurbaşkanı Erdoğan, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na katılmak üzere ABD’nin New York kentine gitti. Yarın Genel Kurul’a hitap edecek olan Erdoğan’ın ABD’de yapacağı ikili görüşmelerden de önemli sonuçlar çıkması oldukça olası görülüyor.