Sosyal devlet ve pandemi

Toplumun refahını iyileştirmek için devletlere piyasayı regüle etme, kaynakları toplama ve dağıtma süreçlerinde roller biçilir. Spektrumun iki ucunda, devletin piyasaya müdahalesinin her koşulda felaket getireceğini öngören ve serbest piyasaya inanan klasik liberallerle devlet dışı aktörlerin ekonomideki rolünü reddeden ve devletin ekonomiyi domine ederek eşitlik sağlaması gerektiğini savunan sosyalistler bulunur. Modern dünyada gerçeklik ikisinin arasındadır. Anayasaların çoğu devletlere iki tanımın arasında bir noktada görev tanımlar. En basit şekilde devletin toplumsal refah ve adalet için sosyal güvenlik kurumları oluşturması ve sosyal harcamalarda bulunması, vergi, istihdam ve ücret politikalarını düzenlemesi olarak tanımlanabilecek sosyal devletin dünyanın farklı coğrafyalarında farklı modelleri olduğu gibi bu kavramın tanımı ve kapsamı zamanın ruhuna, tarihsel şartlara göre şekillenir.

• Tarihçe: 19'uncu yüzyılın ortaları, Karl Polanyi tarafından “makineleşme sayesinde sermaye sahiplerinin yaşam koşullarının iyileştiği, üretimi bizzat gerçekleştiren emekçilerin sefalete mahkûm olduğu, köleci toplum düzenine dönüşün zeminin hazırlandığı” bir dönem olarak tanımlandı. Sanayi Devrimi ve etkileri sonucu politik ekonomi düzenine dair yeni arayışlar, 19'uncu yüzyılın sonunda Avrupa’da iş kazası ve sağlık sigortaları, emeklilik maaşı, sosyal sigorta programı gibi sosyal devlete doğru ilk adımların atılmasına sebep oldu. İki dünya savaşı arası dönemde yaşanan 1929 Buhranı ile ortaya çıkan ve devletin piyasaya müdahalesini meşrulaştıran, Sovyetler Birliği’nden yayılan sosyalizm dalgasının önünün kesilmesi amacı taşıdığı yorumları da yapılan Keynesyen iktisat teorisi de sosyal devletin temel prensipleriyle örtüşüyordu. William Beveridge'in çalışanlardan katkı payı toplanması ve kaynağın işsizlere, hastalara, emeklilere ve dul kadınlara aktarılmasını öngören teorisi, modern sosyal devletin temelini oluşturdu. Dönemin ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in “İşsizlere devlet yardımı, hayırseverliğin ötesinde, bir sosyal görev olarak yapılmalıdır” sözüyle somutlaştırılan anlayışın batı ülkelerinde kabul görmesiyle devletlerin sosyal harcamaları arttı. 1970’li yıllara dek süren bu sürecin sonunda devletin sosyal harcamaların altında ezildiğini, işlevini yitirdiğini, verimliliğin azaldığını, enflasyonun arttığını savunan, “devlet sosyalizminin İngiliz karakterine yabancı olduğunu” söyleyen Birleşik Krallık Başbakanı Margaret Thatcher’ın dünyada önderliğini yaptığı neo-liberal akım güç kazandı, devletler sosyal harcamalarda kısıntıya giderek, vergi indirimleri sağlayarak ve özelleştirmeler yaparak serbest piyasanın önünü açtı.
  
  
• Pandemi öncesi tartışmalar: 2008 krizinde borç yükü altındaki vatandaşlara destekten çok bankalara devlet yardımı sağlayarak finansal sistemi kurtarmaya yönelik izlenen politika, ABD başta olmak üzere pek çok ülkede finansal sisteme yönelik itirazlara sebep olmuştu. Occupy Wall Street hareketiyle yöneticilere ve sermaye gruplarına karşı gözle görülür hâle gelen öfke, “müesses nizamı” sarsan demokratik sosyalist aday Bernie Sanders’ın 2016 ve 2020’deki ön seçim süreçlerinde yakaladığı rüzgârla politik bir harekete evrilmiş, sosyal devletin tanımının genişlemesini isteyen akım güçlenmişti. Otomasyon sürecinin işsiz yığınlar yaratacağı beklentisi evrensel temel gelir uygulaması gibi konuları ana akım tartışmalar hâline getirmişti. ABD merkezli bir güven endeksi Edelman Trust Barometer, 2019’da insanların sadece 5’te 1’inin sistemden memnun olduğunu, yarısının sisteme inanmadığını ve %70’inin “değişim” konusunda istekli olduğunu ortaya koyuyordu.
  
  
• Pandemi etkisi: Covid-19’la mücadele gerekçesiyle alınan kısıtlama kararlarının ekonomiyi yavaşlatan, özellikle hizmet sektörünü devre dışı bırakan boyutu, devletlerin piyasaya müdahale etmesi ve vatandaşlarına destek sağlaması konusundaki beklentileri artırdı. Bu beklentiler pek çok ülkede karşılıksız kalmadı. Örneğin ABD’de eski Başkan Donald Trump’a kıyasla sosyal harcamaları artırmak vaadinde bulunarak göreve gelen Joe Biden, doğrudan ekonomik yardımlar ve büyük yatırımlar içeren 1,9 trilyon dolarlık dev bir yardım paketini imzaladı.
  
  
• Ne olacak? Otomasyon ve dijitalleşmenin hızlanması, iklim krizinin gezegenin varlığını tehdit eder hâle gelmesi, negatif faiz ve Covid-19’un etkileri gibi faktörlerin oluşturduğu tehdide karşı ekonominin sürdürülebilir şekilde yeniden inşasını öngören “Büyük Sıfırlama”, 2020 yılında Dünya Ekonomik Forumu tarafından tanıtılmıştı. Forum direktörü Klaus Schwab, temel amacın sistem değişikliği değil, kapitalizmin sorumlu/paydaş bir modele dönüştürülmesi olduğunu açıklamıştı. Tüm bu gelişmelerin önümüzdeki günlerde kapitalizmin restorasyonunu gündemde tutacağını, devletlerin rolünün artacağını ve siyasetin merkezinin ekonomik konularda sola meyledebileceğini gösterdiği söylenebilir.