Suriyelilerin geri dönüşü: Güvenli dönüş mümkün mü?

Suriye’de 2011’de başlayan iç savaşın ardından milyonlarca Suriyeli ülkesini terk etti. Yıllardır Türkiye'de yaşayan Suriyeliler ise, 61 yıllık Baas yönetiminin yıkılmasını büyük bir coşkuyla karşıladı. İstanbul'dan Diyarbakır’a Türkiye'nin dört bir yanında sokaklara çıkan Suriyeliler kutlama yaptı. Pek çok insan ise Suriyelilerin ülkesine geri döneceği beklentisi içinde.

Peki Suriyelilerin yakın zamanda ülkelerine dönmesi ne kadar gerçekçi, güvenli geri dönüş nasıl sağlanmalı ve dönüşlerin başlaması için ne kadar zaman gerekli?

Aposto’ya konuşan İltica ve Göç Merkezi (İGAM) Başkanı Metin Çorabatır’a göre, Suriyelilerin yakın zamanda ülkelerine dönme ihtimali çok düşük. Hem siyasi istikrar hem de güvenlik problemleri açısından sivillerin dönüşünün hemen olamayacağını belirten Çorabatır, bunun nedenini şu sözlerle açıklıyor:

“Kısa zamanda hızlı bir dönüşün olacağına ihtimal vermiyoruz çünkü şu anda Suriye istikrara kavuşmuş değil. Bunu BM de teyit ediyor, onlar da geri dönüşü teşvik etmiyor. Bir yandan İsrail bombardımanı başladı. YPG’nin kontrolündeki bölgelerde de çatışmalar sürüyor. Bazı yerlerde YPG kontrolü var, oralardan Türkiye’ye gelen Arap asıllı mülteciler geri dönemiyorlar. Ayrıca HTŞ’nin de pek çok unsuru var, onlar arasındaki birliğin ne kadar devam edeceği belli değil.”

Türkiye’de Suriyeli sayısı: Türkiye'deki Suriyeliler "geçici koruma" statüsüne sahipler. Göç İdaresi Başkanlığı'na göre, Türkiye’de 2,9 milyon kayıtlı Suriyeli bulunuyor. Bunu BM ve uluslararası kurumlar da veri olarak kabul ediyor.

• Ancak kayıt yaptıramayan Suriyeliler de var. Kayıtsız Suriyeli sayısının da yaklaşık 150-200 bin kişi olduğu tahmin ediliyor. Bu sayı Suriye'deki iç savaş boyunca en çok 3,7 milyon olarak kaydedildi. Çorabatır, Suriyelilerin sayısının gerçekte 10 milyonu bulduğu gibi iddialar dile getirilse de bu iddiaların doğru olmadığını söylüyor.

Suriyelilerin güvenli geri dönüşü: Suriye’nin son 16 yıldır çöküntü içinde olduğunu söyleyen Çorabatır, “Halep’te günde 2 kez elektrik veriliyor. 1 ya da 2 kez su veriliyor” dedi.

• Çorabatır’a göre, güvenli geri dönüşün sağlanması için öncelikle Suriye’de hükümetin kurulması şart. Adalet sisteminin yeniden inşa edilmesi gerektiğini söyleyen Çorabatır, “Yeni düzenin kurulmasında en önemli şey adalet sisteminin oluşturulması. Dolayısıyla bu çok zor ve uzun sürebilecek bir süreç. Ancak adalet olmadan da normalleşme olmaz. Eğer şu an iktidarı eline alan gruplar kendi aralarında çatışmazlarsa ve verdikleri sözleri tutarlarsa en az 1 yıl içinde toparlanma işaretleri başlayabilir. Yani bir sene daha beklemek lazım ama insanlar bekler mi, bilinmez” diyor.

Suriyeliler ne diyor? Çorabatır, Suriyelilere geri dönüşleriyle ilgili sorular sorduklarında, endişelerini dile getirdiklerini söylüyor. 

“Bunu Suriyelilere sorduğumuzda kaygı duyduklarını söylüyorlar. Ancak Suriye’deki belirsizliklere karşılık istikrarın yaratılacağına dair işaretler de var. HTŞ, kendini uluslararası toplumlara kabul ettirme girişiminde. Yeni bir imaj çizme yolundalar. Bu imaj gerçekçi mi değil mi bekleyip göreceğiz. HTŞ, Suriye’nin sesi olmak zorunda, geri dönüşü yok.”

Suriye’de son durum: Çorabatır kendisine gelen son bilgilere göre, Suriye’de fırınların tekrar açıldığını söyledi. Çorabatır, “Fırınlar çok uzun süredir kapalıydı ama yeniden açıldılar. Böyle gelişmeler de yaşanıyor” dedi.

Geri dönmek isteyenler çoğunlukta mı?

Çorabatır, bazı Suriyelilerin hükümet politikaları ve nefret söylemleri yüzünden bir an önce Türkiye’yi terk etme isteği içinde olduğunu söylüyor. Ancak Çorabatır’a göre, bunlar çoğunlukta olmayacak:

“Orta direk dediğimiz Suriyeli mülteciler biraz daha bekleyip gördükten sonra gidip gitmemeye karar verecekler. Bazılarının çocuklarının okulu devam ediyor. Okulu bitirip gitme gibi planları olabilir. İş kuranlar var. Birçok faktör var ve dolayısıyla anlamlı bir geri dönüşün normal koşullarda 2 yılı bulmasını bekliyoruz. Ancak hâlâ büyük bir belirsizlik var.”

Çorabatır, Hatay’daki Suriyelilerin geri dönüşleriyle ilgili ise önemli bir noktaya işaret ediyor:

“Hatay’dan çıkan Suriyelilerin ne amaçla gittiklerine bakmamız lazım. Bir kısmı sadece evlerinin durumlarını görme amacıyla gitti. Bu nedenle ilk kuyrukları oluşturanlar tahminimce Suriye’deki durumu tespit etme amacıyla gittiler. Kritik ve bilemediğimiz nokta da geri dönerlerse Türkiye’ye tekrar alınacaklar mı? Sınırdan geçenlerin geçici koruma kimliği iptal edilecek mi? Çünkü iptal edilme olasılığı var ama olmaması lazım. Bu insanlar ön keşif için gidiyorlar. Bu ön keşiften sonra kesin dönüş yapmaya karar verenler ülkesine geri dönecek.”

Yeni bir iç karışıklık endişesi

Esad'ın yenilmesiyle muhalif grupların kendi aralarında çatışma ihtimali geri dönüşlerin önünde en büyük engel olarak görülüyor. ABD merkezli düşünce kuruluşu Atlantic Council'dan güvenlik uzmanı Thomas Warrick "Muhalif gruplar içinde üstünlük mücadelesi olacaktır" diyor.

Batılı devletler tarafından tanınmak isteyen HTŞ ise ABD destekli Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile temas hâlinde. Suriye'nin kuzey ve doğusunu kontrol eden Kürtlerden de "ortak bir gelecek inşası için" HTŞ ile diyaloğa hazır oldukları açıklaması gelmişti.

HTŞ'nin uzlaşması gereken bir diğer önemli grup da Türkiye destekli Suriye Millî Ordusu (SMO). Geçmişte HTŞ ile sert alan kavgaları veren SMO, Halep saldırısıyla başlayan yeni süreçte bu örgüte kısmen destek sağladı.

Süreci hafta sonu Türkiye, Rusya ve İran dışişleri bakanlarının biraraya geldiği Katar'ın başkenti Doha'dan takip eden Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezinden Will Todman da "Esad devrildiğine göre şimdi muhalifler arasındaki bölünmeler gün yüzüne çıkacaktır" dedi.

Öte yandan: SMO kaynakları ise gazetecilere verdikleri demeçlerde kendilerini "radikal buldukları" HTŞ'den ayrıştırıyor.