Trump’ın tarifeleri: Gümrük vergileri Grönland’ın kilidini nasıl açtı?

Beyaz Saray'da ikinci kez başkanlık koltuğuna oturan ABD Başkanı Donald Trump, 20 Ocak itibarıyla görevdeki ilk yılını tamamladı. America First (Önce Amerika) sloganıyla ikinci kez yola çıkan Trump, geçen bir yılda çok kritik bazı kararlara imza attı. İç politikada göçmenlik konusunda sert bir yaklaşım sergileyerek 600 binden fazla kişiyi sınır dışı ederken tarifeler ve vergi düzenlemeleriyle ABD ekonomisini canlandırmayı, istihdamı artırmayı ve hayat pahalılığını düşürmeyi vadetti.

Dış politikada diplomatik teamülleri sürdürmek yerine müdahaleci bir yaklaşım benimseyen ABD; Irak, Somali, İran, Yemen, Suriye, Nijerya ve son olarak Venezuela’ya saldırdı. Özellikle Venezuela'ya müdahalesi küresel anlamda bir dönüm noktası oldu. Ülkeye giren ABD ordusu, Venezuela Başkanı Nicolás Maduro'yu kaçırarak New York'ta hapsetti. Trump’ın Grönland'ı ele geçirmeye yönelik hamleleri ise küresel dünyanın başka bir tartışma gündemi olmayı sürdürüyor.

Trump’ın diplomatik müzakereler yerine askerî müdahaleye başvurması, yeni bir küresel dünya düzeninin ortaya çıktığını gösteriyor. Trump, ikinci döneminin ilk yılında korumacı ticaret politikaları, vergi düzenlemeleri ve temel makroekonomik göstergeler ABD ekonomisine ilişkin karışık bir görünüme işaret ediyor. 

Gümrük tarifelerini silah gibi kullanmaya çalışan Trump, Avrupa dahil dünyanın geri kalanını kendi aralarında yeni ittifaklar kurmaya iterken ABD'yi giderek yalnızlaştırıyor. Diğer yandan, Trump'ın politikalarıyla küresel finans kapital arasındaki çatışma artık saklanamıyor. Ancak, yoğun bir diplomasi trafiğinin ardından Grönland ve Arktik Bölgesi için yeni bir anlaşma çerçevesinin oluşturulması ve 1 Şubat’ta yürürlüğe girmesi planlanan tarifelerin askıya alınması küresel gerilimde ve jeopolitik risklerde kısa vadeli bir rahatlama sinyali olarak değerlendiriliyor. 

Bu yıl İsviçre’nin Davos kentinde 56’ıncısı düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu’na da Trump politikalarının damga vurduğunu söyleyebiliriz. Bu yılki zirvede Fed Başkanı Jerome Powell’dan Grönland’i alma hayallerine kadar “herkesi nemalandırdığı” konuşmasında Trump, ABD’nin gümrük tarifeleri yoluyla ülkeleri “yok etmeyi” hedeflemediğini ifade etti, “Ancak biz olmazsak burada temsil edilen ülkelerin hiçbiri bugünkü hâliyle var olamaz” demekten de geri durmadı.

Ev sahibi ülke İsviçre ile ilişkilerine ilişkin Trump, “İsviçre’ye yüzde 30 gümrük vergisi tarifesi koyduk, ortalık karıştı” diyerek bu tarifeyi düşürdüğünü, çünkü İsviçre’ye zarar vermek istemediğini belirtti. 

AB-ABD ticaret anlaşmasının onay süreci askıya alındı

Trump’ın konuşmasının ardından açıklamalar artarda geldi. Avrupa Parlamentosu, Trump'ın Davos’ta yaptığı konuşmada Grönland ile ilgili tutumu nedeniyle bazı Avrupa ülkelerine tarife uygulanacağını duyurmasının ardından, Avrupa Birliği ile ABD arasında Temmuz 2025'te varılan ticaret anlaşmasının onay sürecini durdurdu.

AP Uluslararası Ticaret Komitesi Başkanı Bernd Lange, Avrupa Parlamentosu’nun AB-ABD ticaret anlaşmasını resmî olarak süresiz şekilde askıya aldığını belirterek Uluslararası Ticaret Komitesi’nin AB-ABD anlaşmasına yönelik çalışmalarını dondurma kararı aldığını kaydetti. Lange şu ifadeleri kullandı: 

“Egemenliğimiz ve toprak bütünlüğümüz tehlikede. İşleri her zamanki gibi yapmaya devam etmek imkansız. Grönland ve Danimarka ile Avrupa'daki müttefiklere yönelik devam eden ve artan tehditler, özellikle de gümrük vergisi tehditleri göz önüne alındığında, anlaşma üzerindeki çalışmaları askıya almaktan başka seçeneğimiz kalmadı.”

Trump, Grönland’la ilgili tarifeleri uygulamayacağını açıkladı

Bu açıklamanın ardından Trump’tan başka bir hamle daha geldi. Trump, Truth Social’da yaptığı paylaşımda, Grönland konusunda NATO ile anlaşma çerçevesine ulaşıldığını belirterek 1 Şubat'ta yürürlüğe girmesi planlanan tarifeleri uygulamayacağını açıkladı. Trump, Davos’ta NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile yaptığı görüşmenin ardından şunları söyledi: 

“1 Şubat'ta yürürlüğe girmesi planlanan tarifeleri uygulamayacağım. Bu görüşme sonucunda, Grönland ve tüm Arktik Bölgesi ile ilgili gelecekte yapılacak bir anlaşmanın çerçevesini oluşturduk. Bu çözüm, hayata geçerse, ABD ve tüm NATO ülkeleri için harika bir çözüm olacak.”

• Her ne kadar ayrıntılar net olmasa da ham bir model olarak, Trump’ın açıkladığı Grönland "çerçeve anlaşması", NATO ile yapılan görüşmeler sonucu oluştu. ABD, Grönland üzerinde stratejik kontrolü artırmayı hedefliyor, karşılığında 1 Şubat'ta başlayacak Avrupa ülkelerine tarifeler ertelendi. Tam anlaşma gelecekte müzakere edilecek.

Trump’ın Avrupa ile sürdürdüğü ticaret savaşı şimdilik sona ermiş görünüyor. Son varılan anlaşma, bir anlamda tarifelerin pazarlık gücüne dönüştürülmüş bir koz olarak kullanıldığını da gösteriyor. Davos’ta yaptığı konuşmada, “Muazzam boyuttaki buz parçasını ancak ve ancak ABD koruyabilir. Güvenliği biz sağlayabiliriz. Bu nedenle Grönland’ı ABD’nin satın alması konusunda müzakere yapılması gerektiğini söylüyorum” diyen Trump, gümrük vergileri tehdidiyle kapısında beklediği Grönland’in kilidini açmış görünüyor. 

Bir adım geriden: Trump, daha önceki açıklamalarında Grönland ile ilgili tartışmalarda dünya barışının tehlikede olduğunu savunarak, ABD'nin Grönland'ı almasına karşı çıktıkları gerekçesiyle Danimarka, Norveç, İsveç, Fransa, Almanya, İngiltere, Hollanda ve Finlandiya'ya gümrük vergileri getireceğini açıklamıştı. Grönland'a giden söz konusu sekiz Avrupa ülkesi için 1 Şubat 2026'dan itibaren yüzde 10 gümrük vergisi uygulanacağını, 1 Haziran 2026'dan sonra vergi oranının yüzde 25'e çıkarılacağını belirtmiş, Grönland'ın tamamen satın alınmasına ilişkin bir anlaşmaya varılana kadar oranın böyle kalacağını dile getirmişti. 

• Peki, Trump’ın her türlü diplomasi, müzakere ve dış politika teamüllerini yerle bir eden politik kararlarını uzmanlar nasıl değerlendiriyor?

Buna bakarken bir yandan da, Trump’ın tek taraflı olarak gümrük vergileri uygulama yetkisine sahip olup olmadığı konusunda ABD’de de başka bir tartışmanın devam ettiğini de hatırlatalım. 

ABD, tarifelerden ne kadar gelir elde etti?

Birkaç gün önce ABD Yüksek Mahkemesi, Trump tarafından önerilen yeni tarifeler hakkında bir karar vermekten kaçınarak kararını ertelemişti. Alt mahkemelerin yasa dışı olarak uygulandığına karar verdiği Trump’ın gümrük vergilerinin yasallığı tartışıladursun, ABD yönetiminin Yüksek Mahkeme’den çıkabilecek olası bir iptal kararına rağmen küresel gümrük vergisi politikasını sürdürmek için alternatif yasal senaryoları hazır beklettiği değerlendiriliyor.

• Söz konusu vergiler, Trump’ın Ocak 2025’te yeniden göreve gelmesinin ardından 1977 tarihli Uluslararası Acil Ekonomik Güçler Yasası’na (IEEPA) dayanılarak hayata geçirilmişti. Hukuki süreç, Trump’ın acil durum yetkilerinin sınırlarının Yüksek Mahkeme tarafından test edildiği kritik dosyalardan biri olarak görülüyor.

Trump'ın ikinci dönemdeki en büyük hamlelerinden biri ABD'nin ticaret partnerlerine yönelik gümrük vergilerini uygulamaya koymak oldu. Ülkelere yönelik tarifelere ek olarak Trump yönetimi, çelik, alüminyum, otomobil, bakır, kereste, bazı döşemeli ahşap ürünleri, mutfak ve banyo dolapları ile ilaç gibi birçok sektöre özel gümrük vergilerini de devreye aldı. Trump, Temmuz 2025'te yasalaşan One Big Beautiful Bill Act (Bir Büyük Güzel Yasa) ile kapsamlı vergi düzenlemelerini hayata geçirdi.

Trump’ın büyük küresel ekonomilere karşı yüzde 10-50 arasında değişen tarifeleri, hükümet verilerine göre 2025’te yaklaşık 288,5 milyar dolar brüt federal gelir getirdi. Bu rakam, 2024’te görülen 98,3 milyar dolardan önemli ölçüde daha yüksekti. Trump, tarifelerini büyük ölçüde federal açığı azaltmanın bir yolu olarak övüyor. Ancak 2025 yılında elde edilen gelir, yıllık 1,78 trilyon dolarlık açığın sadece küçük bir kısmını oluşturdu.

Bununla birlikte, Trump’ın tarifeleri, yerel ithalatçılar tarafından karşılandığı ve muhtemelen maliyetlerin tüketicilere yansıtıldığı göz önüne alındığında, Amerikalılara yönelik bir vergi olma potansiyeli nedeniyle eleştirildi. Trump ise ticaret tarifelerinden elde edilen gelire dayanarak Kongre onayı olmadan ABD vatandaşlarına 2 bin dolar ödeme yapma hayalini tekrar ediyor.

Tarifeler aslında ABD ekonomisine zarar veriyor

Yapılan araştırmalar, Trump'ın uyguladığı tarifelerin maliyetinin büyük ölçüde ABD’liler tarafından karşılandığını, tarife yükünün yüzde 96'sının ABD'deki ithalatçılar ve tüketicilere yansıdığını gösteriyor.

Almanya merkezli Kiel Enstitüsü, “Amerika'nın Kendi Kalesine Attığı Gol: Tarifeleri Kim Ödüyor?” başlıklı bir rapor yayımladı. Toplam değeri 4 trilyon dolar olan 25 milyondan fazla sevkiyat kaydının analiz edildiği raporda, Trump'ın tarifelerinin bedelinin neredeyse tamamını Amerikalıların ödediği ortaya konuldu. Raporda, ABD hükümetinin söylemlerinin aksine tarifelerin maliyetinin yabancı ihracatçılar tarafından karşılanmadığı, tarife yükünün doğrudan ABD ekonomisini etkilediği kaydedildi.

ABD'nin gümrük vergilerinden elde ettiği gelirin 2025'te yaklaşık 200 milyar dolar arttığına işaret edilen raporda, yabancı ihracatçıların tarife yükünün yalnızca yaklaşık yüzde 4'ünü üstlendiği, yükün yüzde 96'sının ABD'deki ithalatçılar ve tüketicilere yansıdığı belirtildi. Raporda, ABD yönetiminin tarifelerle yabancı şirketleri hedeflediği belirtilse de bu politikanın aslında iç ekonomiye zarar verdiği vurgulandı.

Tarifelerin ithal ürünler üzerinde bir tür tüketim vergisi gibi işlediği ifade edilen raporda, bunun piyasadaki ürün çeşitliliği ve miktarında azalmaya yol açtığına dikkat çekildi. Raporda, bu bulguların uzun vadede ABD'li şirketlerin kâr marjlarının daralacağı, tüketicilerin ise daha yüksek fiyatlarla karşı karşıya kalacağı anlamına geldiği, ABD'ye ihracat yapan ülkelerin de daha az satış yapacağı ve yeni pazarlar bulma baskısı altında kalacağı ifade edildi.

Bu araştırmadaki tespitleri destekleyen başka görüşler de mevcut. Vergilendirme, kamu borcu, göç ve ulusal güvenlik konularının ekonomik etkileri üzerine araştırmalar yapan University of London, City St George’s'tan ekonomi profesörü Michael Ben-Gad, şu değerlendirmede bulunuyor: 

“Bazen altta yatan neden olan ve ulusal tasarruf oranını düşüren mali açıklar yerine, ABD ticaret açığına odaklanılıyor. Gümrük vergileri ve ABD dolarını zayıflatma çabaları açığı azalttı, ancak bu, ABD ekonomisini daha az verimli ve giderek daha izole hâle getirecek. Ticaret ortakları birbirleriyle daha yakın bağlar kuracak ve ABD'ye bağımlılıklarını azaltacaklar. Her durumda ortak payda aynı: Etkinlik veya kalıcılık pahasına, maksimum gösteriş için seçilen olumlu kısa vadeli sonuçların peşinde koşmak.”

City St George's Political Economy Research Centre’dan profesör Steve Schifferes ise Trump’ın göreve geldiği ilk yılda son 80 yıldır hüküm süren uluslararası ekonomik düzeni alt üst ettiğini belirterek ABD’nin ekonomik, siyasi ve askerî hedeflerine uygun olarak gümrük vergilerini bir silah olarak kullandığına dikkat çekiyor. Schifferes şöyle diyor: 

"Göreve geldiğinde gümrük vergilerini en sevdiği kelime olarak nitelendirdi ve Nisan ayında dünyanın geri kalanının ABD’ye satın aldığından daha fazla mal göndererek Amerika'yı 'soyduğunu' açıkladı; bu da ABD ile ticaret fazlası olan tüm ülkelere, en yoksul ülkeler de dahil olmak üzere, uygulanan gümrük vergilerini önemli ölçüde artırdı. 

Ancak Trump'ın pazarlıkçı yaklaşımı, fentanil ithalatını durdurmaktan ülkeleri ilaç fiyatlarını artırmaya ve Amerika'ya daha fazla yatırım yapmaya zorlamaya, Danimarka'dan Grönland'ı ABD'ye devretmesini istemeye kadar birçok farklı amaç için yüksek gümrük vergisi tehdidini kullanmasına yol açtı. Düzensiz gümrük vergisi politikası, küresel tedarik zincirlerinde aksamalara neden olurken asıl hedefi olan Amerikan üretimini canlandırmak konusunda pek bir şey yapmadı.”