Trump’ın Türkiye’ye hediyesi: CAATSA yaptırımlarının kalkması ne anlama geliyor?

Ankara’da Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ev sahipliğinde düzenlenen NATO 36. Liderler Zirvesi için Türkiye’ye gelen ABD Başkanı Donald Trump iki ülke arasındaki ilişkiler açısından kritik açıklamalarda bulundu. 

NATO Zirvesi, hem yapıldığı dönem açısından hem de yoğun gündemi nedeniyle “tarihî bir zirve" olarak değerlendiriliyor. Türkiye, NATO Zirvesi'ni uluslararası statüsünü güçlendirerek devam ettirme açısından değerli bir fırsat olarak görüyor. Nitekim, Trump’ın uçağı Ankara’ya iner inmez ayağının tozuyla Cumhurbaşkanı Erdoğan ile yaptığı basın toplantısı önemli mesajlar içeriyordu. Trump, Türkiye'ye yönelik CAATSA yaptırımlarının kaldırılacağını söylemesi epey önemliydi.

• Trump, önceki hafta Beyaz Saray'da gazetecilerin “Türkiye’ye büyük bir hediye paketiyle mi gidiyorsunuz?" sorusuna verdiği yanıt da beklentiyi artıran bir etken olmuştu. Trump soruya, "Sanırım öyle. Türkiye bir NATO üyesi. Bazı insanlar öyle görmüyor ama aslında öyle. NATO'nun güçlü bir üyesi. Evet, muhtemelen onları çok mutlu edecek bir şey yapacağım" yanıtını vermişti.

“Amerika'nın Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Etme Yasası"nın İngilizce kısaltması olan CAATSA yaptırımları Aralık 2020'den bu yana resmen Türkiye'ye yönelik olarak uygulanıyor. ABD Kongresi, Türkiye'nin Rusya'dan S-400 satın almasının CAATSA'nın 231. maddesini ihlal ettiğini savunuyor. 

CAATSA yaptırımlarına sadece ABD’nin kendi iç hukuku olarak bakmak fotoğrafı biraz eksik bırakabilir zira CAATSA, ABD’nin dış politika ve yaptırım aracı olarak kullandığı, diğer ülkeleri de etkileyebilen bir yaptırım yasası niteliği taşıyor.

Diğer yandan CAATSA yaptırımlarının kalkması, Türkiye’nin ABD ve uluslararası finans kuruluşlarıyla olan ilişkilerini düzeltmesi, savunma sanayisi üzerindeki tedarik engellerinin kalkması (F-35 programı gibi) ve yabancı yatırımların ülkeye dönüşüyle finansal piyasalarda belirgin bir rahatlama sağlaması gibi olumlu geri dönüşler almasına yol açabilir. 

Trump-Erdoğan görüşmesinden birkaç gün önce Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, CNN Türk’e verdiği demeçte CAATSA yaptırımlarının kalkıp kalkmayacağıyla ilgili bir soru üzerine, “Bunun belli adımları var. Bu yönde yürüyen çalışmalar var. Bunlar hayata geçtikçe kamuoyumuz da bunu görecek zaten" demişti. 

Trump, basın toplantısında ayrıca Türkiye'ye F-35 savaş uçakları satılmasının değerlendirileceğini de vurguladı. ABD, Ankara'nın 2019'da Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi satın almasının ardından Türkiye'ye yaptırım uygulamış; Türkiye bu çerçevede parçası olduğu F-35 yeni nesil savaş jeti programından çıkartılmıştı. Trump, "Bu vereceğimiz bir karar. Harika bir uçak, açık ara en iyi uçak ve bu da kesinlikle değerlendireceğimiz bir şey" ifadelerini kullandı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, "F35 bizim için yeni bir konu değil, 5 uçağın da sözünü aldık ve Trump'ın bize bu konuda ayrıca sözü var. Trump, her zaman sözünün arkasındadır. Hayırlı bir karar çıkacağına inanıyorum" değerlendirmesi yaptı. Erdoğan, KAAN ve motorları ile ilgili konuyu tekrar görüşeceklerini söylerken “Trump, bununla ilgili bize verdiği müjdeyi tekrar edecektir, biz de teşekkür edeceğiz" dedi.

CAATSA yaptırımları nedir?

2 Ağustos 2017’de yürürlüğe giren ABD’nin Hasımlarına Yaptırımlar Yoluyla Karşılık Verme Yasası (CAATSA), ABD’nin ulusal güvenliğine tehdit olarak nitelendirdiği ülkelere yaptırımlar öngörüyor. ABD, bu kapsamda ilk dolaylı yaptırımını Eylül 2018’de Çin Merkezî Askerî Komisyonu’nun Cihaz Geliştirme Departmanı’na karşı uyguladı.

İran, Kuzey Kore, Rusya ve Türkiye'ye yaptırımlar uygulayan bu federal yasa, tasarı hâlindeyken Meclis’te 419-3 oy oranıyla geçtikten sonra 27 Temmuz 2017'de Senato’da 98–2 oy oranıyla kabul edildi. 2 Ağustos 2017'de Trump, yasanın "ciddi şekilde kusurlu" olduğuna inandığını belirterek imzaladı.

Yasanın 231. maddesi, “Rusya Federasyonu’nun savunma ya da istihbarat sektörleri ile ya da bunlar adına çalışan kişi ve kurumlar ile önemli düzeyde alışverişte bulunan kişi ve kurumlara yaptırım uygulanmasını” öngörüyor. Türkiye’ye de Rusya’dan alınan S-400 savunma sistemi nedeniyle yaptırım uygulanmasının gerekçesi bu madde olmuştu.

Öte yandan, yaptırımların 235. maddesi gereğince, ABD Başkanı'nın ilgili kişi ve kuruluşlara getireceği yaptırımlar 12 maddede sıralanıyor. Başkan, 12 yaptırım kaleminden en az 5’ini seçiyor. Yasada belirtilen 12 madde şöyle sıralanıyor:

• ABD İhracat-İthalat Bankası’nın desteğinin kesilmesi: ABD Başkanı, yaptırım uygulanan kişilere yönelik olarak ABD İhracat-İthalat Bankası’na, bu kişilerin mal ve hizmet ihracatı ile ilgili hiçbir garanti, sigorta, kredi artırma, kredi artırıma katılım taleplerine onay vermemesi yönünde talimat verebilir.
• İhracat yaptırımı: ABD Başkanı, yaptırım uygulanan kişinin herhangi bir mal veya teknoloji ihracatına yönelik olarak, ABD Hükümeti’nin öncül incelemesinin ve onayının zorunlu olduğu hâllerde, ABD Hükümeti’ne, söz konusu kişinin ihracat faaliyetlerine ilişkin herhangi bir lisans, izin veya yetki vermemesi yönünde talimat verebilir. Bu talimat, İhracat Yönetim Kanunu (Export Administration Act of 1979), Silah İhracatı Denetim Kanunu (Arms Export Control Act) ve Atomik Enerji Kanunu (Atomic Energy Act of 1954) kapsamındaki ABD Hükümeti’nin lisans, izin veya yetki sağlama kararlarına da uygulanabilmektedir.
• ABD finansal kurumlarından alınan kredilerin engellenmesi: İnsani yardım faaliyetleriyle iştigal eden kişiler ve bu faaliyetler için sağlanan kredi ve borçlar hariç olmak üzere, ABD finansal kurumlarının yaptırım uygulanan kişilere 12 aylık periyotlar için toplam 10 milyon dolardan fazla kredi veya borç vermesi engellenebilir.
• Uluslararası finans kuruluşlarından alınan kredilerin engellenmesi: ABD Başkanı, uluslararası finans kuruluşlarında söz ve oy hakkına sahip ABD temsilcilerinin (veya yöneticilerinin) yaptırım kapsamındaki kişiler tarafından bu kuruluşlardan talep edilen finansal imkanlara ilişkin olumsuz oy vermesi yönünde talimat verebilir.
• Finans kuruluşlarına yönelik yasakların öngörülmesi: Yaptırım uygulanan kişinin bir finans kuruluşu olması durumunda, bu kuruluşun ABD piyasalarındaki işlemlerine çeşitli kısıtlamalar getirilebilir veya bu kuruluşların ABD’nin devlet tahvilleri üzerinden işlem yapması engellenebilir.
• İhale yaptırımı: ABD Hükümeti’nin yaptırım uygulanan kişi ile bu kişinin sağladığı mal ve hizmetlere ilişkin herhangi bir sözleşmesel ilişki içerisine girmesi ve bu kişilerden kamu alımı yapmasının önüne geçilebilir.
• Yabancı para birimine ilişkin yaptırımlar: ABD yargı yetkisine tabi olan işlemler bakımından, yaptırım uygulanan kişinin menfaati dahilinde bulunan yabancı para birimi ile işlem yapılması engellenebilir.
• Bankacılık işlemlerine ilişkin kısıtlamalar: ABD yargı yetkisine tabi olmak koşuluyla, yaptırıma konu kişinin yararına olan finansal kuruluşlar arasında veya bu kuruluşlar aracılığıyla ya da bu kuruluşlara yapılacak ödeme veya kredi aktarımı işlemleri yasaklanabilir.
• Mülkiyete ilişkin kısıtlamalar: ABD yargı yetkisine tabi olması şartıyla yaptırım uygulanan kişinin mülke ilişkin tüm işlemleri kısıtlanabilir. Bu kişinin halihazırda elinde bulunan mülkleri üzerindeki mülkiyet haklarının kullanımı engellenebilir.
• Yaptırıma konu kişilere yönelik yatırımların ve diğer borçlanma araçlarının engellenmesi: Amerikalı gerçek veya tüzel kişilerin yaptırıma tabi kişilere yatırım yapmaları, bu kişilerden kayda değer miktarda hisse veya herhangi bir borçlanma aracı satın almaları yasaklanabilir.
• Yaptırıma konu tüzel kişilerde görev yapan çalışanlara yönelik kısıtlamalar: Yaptırıma konu tüzel kişilerin çalışanlarının veya yöneticilerinin yahut kontrol sahibi hissedarlarının ABD vize başvurularının reddedilmesi sağlanabilir ve bu kişilere ABD’ye giriş yasağı getirilebilir.
• Yaptırıma konu tüzel kişilerin yöneticilerine karşı kısıtlamalar: Yaptırıma konu tüzel kişilerin yöneticilerine ya da çalışanlarına veyahut sahip oldukları benzer yetkilerle bu kişilere benzer görev ifa eden kişilere de CAATSA’nın 235. maddesinde öngörülen yaptırımlardan herhangi birinin veya birkaçının uygulanmasına karar verilebilir.

CAATSA kapsamında kimlere yaptırım uygulandı?

Türkiye'nin S-400 sistemlerini almasının ardından ABD Hazine Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı'nı (SSB) yaptırım listesine ekledi. Savunma Sanayii Başkanlığı’nın ABD’den ihracat lisansı alması yasaklanmış; kurumun ABD finans kuruluşlarından kredi ve borç alması kısıtlanmıştı. 

• Ayrıca, kurumun üst düzey yetkilileri SSB Başkanı İsmail Demir, SSB Başkan Yardımcısı Faruk Yiğit, Hava Savunma ve Uzay Daire Başkanı Serhat Gençoğlu, SSB Hava Savunma ve Uzay Daire Başkanlığı Grup Müdürü Mustafa Alper Deniz’e yönelik yaptırımlar uygulanmıştı. 

Yaptırım kapsamında SSB’nin ABD’den ekipman ve teknoloji ihracat lisansı alması ve uluslararası finans kuruluşlarının kredilerinden faydalanması engellenmiş; ABD’ye giriş yasağı getirilmiş; ABD'den gayrimenkul edinmeleri ve döviz üzerinden işlem yapmaları engellenmişti. Yaptırımlara konu olan kişi ya da kurumlarla ABD'nin ihale ya da sözleşme yapması da engellenmişti. 

S-400 satın alımının Türkiye’ye etkisi ne oldu?

S-400 alımı ve CAATSA yaptırımları, ABD ve Türkiye arasında güven krizine yol açtı. Güven sorununun en temel sebebi, Türkiye’nin Rusya'dan aldığı S-400 sistemlerinin NATO ve ABD ile ciddi bir güvenlik krizine yol açması olarak gösterildi. Sistemin NATO altyapısına entegre edilememesi ve radar verilerinin Rusya'ya sızarak başta F-35 savaş uçakları olmak üzere gizli NATO teknolojilerini tehlikeye atacağı endişesi temel sorunu oluşturdu.

• S-400'ün radarları ve komuta kontrol sistemleri, NATO ağlarına bağlandığında İttifak'ın operasyonel taktiklerini ve F-35 gibi hayalet uçakların hassas verilerini Rusya'ya aktarabilirdi, o nedenle ABD, Türkiye'yi F-35 programından çıkardı.

F-35 programından çıkarılan Türkiye, filosunu modernize etmek adına 2021'de F-16 jetleri ve modernizasyon kitleri alma talebinde bulundu. Yıllarca bekletilen bu talep, Ankara'nın 2024'te İsveç'in NATO üyeliğine yeşil ışık yakmasının ardından ABD Kongresi'nden geçti. ABD, Türkiye'ye 40 F-16 savaş jeti ve 79 modernizasyon kiti satılmasına onay verdi.

Trump yönetimi, Haziran'da Türkiye'ye 700 milyon dolarlık (yaklaşık 32 milyar TL) F-110 savaş jeti motoru satma niyetini beyan etti. Kongre'nin itiraz etmemesi hâlinde bu motorlar, Türkiye'ye satılabilecek. Motorların, Türkiye'nin millî muharip uçağı KAAN'lar için kullanılması planlanıyor.

Yaptırımların uygulanmasıyla birlikte, Türkiye ile ABD arasındaki savunma ilişkilerinde yeni bir dönem başladı. İki ülke arasında savunma sanayii alanındaki bazı ortak projeler yavaşladı; teknoloji transferi süreçleri zorlaştı ve güven sorunu daha görünür hâle geldi. Bununla birlikte Türkiye, savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmalarını hızlandırdı; motor, elektronik sistemler, füze teknolojileri ve hava savunma alanlarında yerli üretim projelerine daha fazla yatırım yapılacağını açıkladı. 

Savunma sanayiinde dışa bağımlılığın azaltılması, yaptırımlar sonrasında Türkiye'nin stratejik öncelikleri arasında daha belirgin bir yer edindi.

KAAN projesi ve F110 motorları

Türkiye'nin 5. nesil millî muharip uçağı KAAN projesi, CAATSA sonrasında savunma sanayiinde yürütülen en önemli projelerden biri olarak öne çıktı. Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından geliştirilen KAAN'ın ilk prototipi 2024 yılında ilk uçuşunu yaptı; proje Türkiye'nin uzun vadeli hava kuvvetleri modernizasyon planının temel unsurlarından biri hâline geldi.

KAAN'ın ilk üretim bloklarında ABD üretimi General Electric F110 motorlarının kullanılması planlanıyor. Bu nedenle motor tedariki, Türkiye ile ABD arasındaki savunma ilişkilerinin önemli başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. 

Bu yıl ABD yönetiminin Türkiye'ye yaklaşık 700 milyon dolar değerinde F110 savaş uçağı motoru ve ilgili ekipmanların satışına yönelik niyet bildiriminde bulunması, iki ülke arasındaki savunma işbirliğinde yeni bir dönemin başlayabileceğine ilişkin değerlendirmeleri beraberinde getirdi. Kongre'nin belirli süre içerisinde itiraz etmemesi hâlinde söz konusu satışın yapılabileceği ifade edildi.

CAATSA'nın kaldırılmasına ilişkin hukuki süreç nasıl işliyor?

CAATSA, Başkanlık kararnamesiyle yürürlüğe konulan bir yaptırım programı değil, ABD Kongresi tarafından kabul edilmiş federal bir yasa niteliği taşıyor. Bu nedenle yaptırımların kaldırılması veya kapsamının değiştirilmesi, diğer bazı yaptırım programlarına kıyasla daha karmaşık bir hukuki süreç gerektiriyor.

Yasa kapsamında ABD Başkanı belirli durumlarda bazı yaptırımları erteleyebilmek veya muafiyet uygulayabilmekle birlikte, yaptırımların tamamen kaldırılması için Kongre'nin de sürece dahil olması gerekiyor. Özellikle Rusya'ya yönelik yaptırımların kaldırılması veya önemli ölçüde hafifletilmesi konusunda ABD Başkanı'nın tek başına hareket etme yetkisi sınırlandırılmış durumda. 

Bu nedenle Türkiye'ye yönelik CAATSA yaptırımlarının kaldırılması yalnızca ikili ilişkilerde yaşanacak olumlu gelişmelere değil, aynı zamanda ABD iç siyasetindeki dengelere, Kongre'nin yaklaşımına ve Rusya ile ilgili genel yaptırım politikasına da bağlı bulunuyor.