Ufukta Yeni Bir El Niño

Prof. Dr. Levent Kurnaz

Dünya iklim sistemi çoğu zaman yavaş ve öngörülebilir bir şekilde değişiyormuş gibi görünür. Ancak zaman zaman ortaya çıkan bazı doğal salınımlar bu düzeni kısa süreliğine ciddi biçimde etkiler. Bunların en önemlilerinden biri El Niño–Güney Salınımı (ENSO) olarak bilinen Pasifik kökenli iklim olayıdır. El Niño, tropikal Pasifik Okyanusu’nda yüzey sularının normalden daha sıcak hale gelmesiyle ortaya çıkar ve bir ya da birkaç yıl boyunca dünya genelinde sıcaklık, yağış ve fırtına düzenlerini değiştirebilir. Bu nedenle El Niño yalnızca okyanus biliminin konusu değil, küresel iklimin gidişatını etkileyen önemli bir mekanizmadır.

Son haftalarda bilim insanlarının dikkatle izlediği konu, 2026 yılı içinde yeni bir El Niño’nun ortaya çıkma ihtimalinin giderek artmasıdır. Son aylarda Ekvatoral Pasifik’te gözlenen bazı gelişmeler geçmişte şiddetli El Niño olaylarından önce görülen koşullara oldukça benzemekte. Özellikle batı rüzgârı patlamaları ve okyanus yüzeyinin altında biriken sıcak su kütleleri, Tropikal Pasifik’teki ısının doğuya doğru taşınmasına zemin hazırlayan önemli işaretler. Bu mekanizma çalışmaya başladığında, Pasifik’in doğu kesiminde deniz yüzeyi sıcaklıkları hızla yükselir ve El Niño koşulları oluşur.

İklim modellerinin önemli bir bölümü yaz sonuna doğru en azından orta kuvvette bir El Niño’nun gelişme olasılığının oldukça yüksek olduğunu göstermekte. Hatta bazı tahminler güçlü bir olayın ortaya çıkma ihtimalinin de kayda değer olduğunu ortaya koyuyor. Bu nedenle birçok klimatolog 2026 sonbaharı ve kışında El Niño koşullarının belirginleşmesini beklemekte. Bu noktada asıl soru; El Niño’nun oluşup oluşmayacağından çok, ne kadar güçlü olacağı.

Her El Niño aynı büyüklükte gerçekleşmez. Çoğu olay orta kuvvette olurken, bazıları çok daha güçlü gelişir ve “süper El Niño” olarak adlandırılır. Bu tür olaylarda Tropikal Pasifik’teki deniz yüzeyi sıcaklık anomalileri iki derecenin üzerine çıkabilir. Modern gözlem döneminde yalnızca birkaç tane gerçekten çok güçlü El Niño kaydedilmiştir. Bunların en dikkat çekici olanları 1982–1983 ve 1997–1998 olaylarıdır. Daha yakın dönemde ise 2015–2016 El Niño’su benzer ölçekte güçlü bir olay olarak kayıtlara geçmiştir.

1997–1998 El Niño’su iklim biliminde adeta bir dönüm noktası olarak kabul edilir. O dönemde Pasifik’teki sıcaklık anomalileri olağanüstü seviyelere ulaşmış ve bu olay küresel iklim üzerinde çok güçlü etkiler yaratmıştır. 1998 yılı o döneme kadar ölçülen en sıcak yıl olarak kayıtlara geçmiştir. Benzer şekilde 2015–2016 El Niño’su da küresel sıcaklıkların yeniden rekor seviyelere çıkmasına önemli katkı yapmıştır. Bu olay sırasında Pasifik Okyanusu’nda depolanan büyük miktardaki ısı atmosfere aktarılmış ve küresel ortalama sıcaklıkların belirgin şekilde yükselmesine neden olmuştur.

Bugün içinde bulunduğumuz durumun farklı bir yönü vardır. Gezegen artık sanayi öncesi döneme kıyasla önemli ölçüde ısınmış durumdadır ve 2024 yılı son 125 bin yılın muhtemelen en sıcak yılıdır. Bu nedenle güçlü bir El Niño’nun ortaya çıkması durumunda doğal iklim salınımının yarattığı ısınma etkisi, insan kaynaklı küresel ısınmanın üzerine eklenecektir. Bu da küresel sıcaklıkların kısa süre içinde yeni rekor seviyelere ulaşmasına yol açabilir.

İşte bu nedenle, birçok bilim insanı 2027 yılının küresel sıcaklık açısından son derece kritik bir yıl olabileceğini düşünmekte. Eğer 2026 sonbaharında güçlü bir El Niño gelişirse, bu olayın etkileri 2027 boyunca hissedilecektir. Geçmişteki örnekler, güçlü El Niño’ların küresel sıcaklık ortalamasını belirgin şekilde yukarı çektiğini göstermektedir. 1998 ve 2016 yıllarında yaşanan sıcaklık rekorlarının arkasında da büyük ölçüde bu mekanizma bulunuyordu.

Bununla birlikte, El Niño tahminlerinde her zaman belirli bir belirsizlik payı olduğunu da unutmamak gerekir. İklim biliminde “bahar tahmin bariyeri” olarak bilinen bir durum nedeniyle ENSO tahminlerinin doğruluğu özellikle ilkbahar aylarında düşer. Bu nedenle bugün görülen işaretler güçlü bir El Niño olasılığını artırsa da, kesin sonuçlara ulaşmak için birkaç ay daha gözlem yapmak ve beklemek gerekir.

Yine de mevcut göstergeler önümüzdeki iki yılın iklim açısından oldukça hareketli geçebileceğine işaret etmektedir. Olası senaryoya göre El Niño 2026 yaz sonuna doğru gelişmeye başlayabilir, sonbahar ve kış aylarında güçlenebilir ve etkileri 2027 boyunca devam edebilir. Böyle bir durumda yalnızca sıcaklık rekorlarının değil, aynı zamanda dünyanın farklı bölgelerinde kuraklıkların, aşırı yağışların, orman yangınlarının ve tarımsal üretim üzerinde ciddi etkilerin görülmesi de mümkündür. Şimdilik yaz sonunda bir El Niño'nun başlaması olasılığının %95, bu olayın kuvvetli olması olasılığının %80 ve bir Süper El Niño oluşması olasılığının ise %22 olduğu hesaplanmaktadır.

Kısacası, dünya iklim sistemi yeni bir dönemin eşiğinde olabilir. Önümüzdeki aylarda Pasifik Okyanusu’ndaki gelişmeleri yakından izlemek gerekecek. Çünkü küresel iklimin yönü bazen beklenmedik şekilde, okyanusun ortasında başlayan birkaç derecelik bir sıcaklık artışıyla değişebilir.