Venezuela'da bitmeyen kriz

Son yıllarda ekonomik ve siyasi krizlerle boğuşan Venezuela’da pazar günü gerçekleştirilen seçimlerde Devlet Başkanı Nicolás Maduro’nun genel başkanlığını yaptığı Venezuela Birleşik Sosyalist Partisi’nin (PSUV) önderliğindeki Büyük Vatansever Cephe (GPP) ittifakı, kullanılan 5,2 milyon oyun yaklaşık %68’ini alarak Ulusal Meclis’te çoğunluğu elde etti. Böylece Maduro destekçileri, 2015 seçimlerinden bu yana muhalefetin kontrolünde olan meclisi geri alarak ülkedeki tüm siyasi kurumlarda yetkiyi tekeline almış oldu. GPP, net bir galibiyet elde etmiş olsa da muhalefetin seçimleri boykot etmesiyle katılım oranının sadece %31’de kalması sonuçların meşruiyetine dair soru işaretleri yaratıyor. Peki, Venezuela bugüne nasıl geldi?

• Arka plan: Venezuela, 300 milyar varili aşkın kanıtlanmış rezervle dünyanın en zengin petrol yataklarına sahip ülkesi konumunda bulunuyor. 20'nci yüzyılın başında endüstriyel üretime geçen ülke, ihraç ettiği petrolle kısa sürede Latin Amerika’nın en varlıklı ülkesi konumuna gelse de ekonomik gelişim sağlıklı ilerlemedi ve Venezuela ekonomisi büyük ölçüde petrole bağımlı hâle geldi. Yıllar boyunca gelip geçen farklı hükümetlerin ihraç kalemlerini çeşitlendirme ve ekonominin diğer sektörlerine yatırım yapma planlarına rağmen ülkenin ana gelir kaynağı hep petrol olarak kaldı. Bu nedenle de küresel petrol fiyatlarında yaşanan iniş ve çıkışlar, Venezuela ekonomisini doğrudan etkiledi. Örneğin, 1970’lerin başında petrol fiyatlarının artmasıyla hükümetin gelirleri katlanırken takvimler 1985’i gösterdiğinde fiyatların sert düşmesi, ülkeyi krize sürükledi. Gelirlerin iyi olduğu zamanlarda ekonomik politikaların sürdürülebilir kalkınmaya yönelik tasarlanmaması, kriz zamanlarında Venezuela’yı dış çözümler aramak zorunda bıraktı. Nitekim 1989’da dönemin hükümeti Uluslararası Para Fonu’yla (IMF) bir yapısal reform anlaşması yaptı. Ardından ülkede geniş çaplı protestolar başladı ve Hugo Chávez siyaset sahnesine giriş yaptı.

• Chávez dönemi: 1998’de devlet başkanı seçilen ve 1999’da göreve başlayan Hugo Chávez’in 14 yıl süren döneminde ülkenin sosyal ve ekonomik sorunlarını çözecek net hamleler yapılmadı. Chávez’in otoriter yönetimi, dış siyasette Venezuela’nın özellikle ABD’yi karşısına almasına neden olurken iç siyasette de kutuplaştırıcı bir etken oldu. Bu dönemde petrol endüstrisinin kamulaştırılmasının sürdürülerek gelirlerin sağlık, eğitim ve gıda gibi kalemleri sübvanse etmek için kullanılması, vatandaşların refahını ve hâliyle Chávez’in popülaritesini destekledi; ancak diğer yandan ülkenin kamu harcamalarının kontrolden çıkmasına yol açtı. Chávez’in 2010’ların başında kötüleşen sağlığı, 2012’de tekrar başkan seçilmesine engel olmadı; ancak Chávez 2013’te hayatını kaybetti. Kendisinin halefi olarak görülen Nicolás Maduro, Chávez’in ölümünün ardından düzenlenen erken seçimlerde rakibi Henrique Capriles’i %1,5’lik bir oy farkıyla geçerek başkanlık makamına geldi.
   
• Maduro dönemi: Maduro, kronik enflasyonla boğuşan ve birçok temel ihtiyaç maddesine erişimin kısıtlı olduğu bir ülkeyi devraldı. Bu karışık sosyoekonomik tabloya karşı 2014 başlarında muhalefet liderlerinden Leopoldo López, Maduro’nun görevden alınması için bir kampanya başlattı. Kısa sürede binlerce vatandaşın sokağa döküldüğü protestolar başladı ve çıkan çatışmalarda 43 kişi hayatını kaybetti. Diğer yandan yine 2014’te ülkenin merkez bankası büyüme, enflasyon ve kamu harcamaları gibi resmî ekonomik verileri yayımlamayı bırakacağını belirtti ve Venezuela’nın resesyona girdiğini açıkladı. Ertesi yıl gerçekleşen meclis seçimlerinde muhalefet, Ulusal Meclis’te üçte ikilik çoğunluğu elde etti. Ekonomi kötüye gitmeye devam ederken 2016 başında Maduro, “ekonomik olağanüstü hâl” ilan etti. 2017 yazında Maduro’nun girişimiyle düzenlenen seçimlerde Ulusal Meclis’e paralel bir “kurucu meclis” oluşturuldu. Latin Amerika’daki birçok ülke ve ABD, yeni yapının otoritesini tanımadığını açıkladı. Mayıs 2018’de düzenlenen başkanlık seçimlerinde Maduro tekrar seçildi; ancak seçimler uluslararası kamuoyu tarafından şaibeli olarak görüldü. Geçtiğimiz yılın başında Maduro’nun yeni dönemine başlamasıyla protestolar tekrar alevlendi. Muhalefet lideri Juan Guaidó, seçimlerin geçersiz olduğunu iddia ederek yeni seçimler yapılana kadar kendini geçici devlet başkanı ilan etti. ABD başta olmak 60’tan fazla ülke Guaidó’nun başkanlığını tanırken Rusya, Çin, Küba, İran ve Türkiye Maduro’nun arkasında durmaya devam ediyor.
   
• Güncel durum: Guaidó önderliğindeki muhalif blok, seçimlere meşruiyet katmamak için boykot kararı almıştı. Boykota katılan partilerden bazıları Yüksek Mahkeme’nin baskısı sonucu sonradan karar değiştirerek seçime girdi. Amerikan Devletleri Örgütü (OAS), ABD ve Avrupa Birliği; pazar günü düzenlenen seçimlerin demokratik standartlarla uyuşmadığını belirterek sonucu meşru kabul etmeyeceklerini söyledi. Guaidó, önümüzdeki günlerde yeni bir seçim çağrısında bulunabilir. Yine de Maduro, seçimler sonucunda gücünü konsolide ederek ülke üzerindeki kontrolünü artırabilir. Hükümetin önde gelen isimlerinden Diosdado Cabello, 6 Aralık seçimlerinden sonra meclisten çıkacak ilk yasanın “hainleri cezalandırma” amacı taşıyabileceğini söylemişti. Venezuela’nın içinde bulunduğu çok boyutlu kriz, yakın zamanda çözüme kavuşacak gibi görünmüyor.