Yeniden nükleer anlaşma

İran nükleer anlaşmasıyla ilgili görüşmelerin devam ettiği süreçte, İran'ın farklı bölgelerde askerî etki ve görünürlüğünün arttığı gözlemleniyor. Bu yazıda, nükleer anlaşma sürecindeki yeni gündem maddelerini ve bu sürece paralel olarak gelişen Çin- Rusya- İran askerî tatbikatıyla Yemen'deki İran destekli olduğu ileri sürülen Husilerin düzenlediği hava saldırılarını inceleyeceğim.

• Bir adım geriden: İran nükleer anlaşması, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin beş daimî üyesi (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa ve Almanya) ve İran arasında 2015 yılı boyunca süren müzakereler sonucu Ocak 2016'da imzalanmıştı. İran’ın nükleer faaliyetlerinin barışçıl olduğunu kontrol etmek amacına yönelik anlaşmaya göre İran zenginleştirilmiş uranyum üretimi ve saklama kapasitesine sınır getirecek, nükleer tesislerinin denetlenmesine izin verecek ve tavsiyeler üzerine tesislerini modifiye edecek ya da tamamen kapatacaktı. Bunun karşılığında uzun süredir ülke ekonomisini zor durumda bırakan yaptırımlar kaldırılacaktı.

ABD etkisi 

Mayıs 2018'de ABD Başkanı Donald Trump, Barack Obama döneminde yapılan ve imzalanan anlaşmayı zayıf bulmuş ve diğer üyelerin itirazlarına rağmen ülkesini anlaşmadan çekmişti. Kaldırılan yaptırımların tekrar uygulanmasından dolayı İran da anlaşmanın gerekliliklerinden uzaklaşmaktaydı. Başkan Biden'ın en önemli gündem maddelerinden biri olan yeni nükleer anlaşma için Viyana’da aralık ayından itibaren İran ve batılı devletlerin müzakereleri yeniden başladı.

2021'den gelişmeler 

Ekim ayında Roma'da düzenlenen G-20 zirvesinin ardından beraber açıklama yapan ABD, İngiltere, Almanya ve Fransa devlet başkanları İran’ın nükleer aktivitesi konusunda "yoğun ve artan" endişelerini belirtmişti. Dörtlü, kısa bir zamanda tekrar açık iletişime ve nihayetinde anlaşmaya varılabileceğine inandıklarını açıklarken İran Devlet Başkanı İbrahim Reisi’yi de "durumun tehlikeli bir şekilde tırmanmasına izin vermemesi" konusunda uyarmışlardı. Ağustos ayında göreve gelen Reisi, müzakereleri tekrar başlatma kararı aldı. Kasım ayında İran Dışişleri Bakan Yardımcısı, 29 Kasım'da müzakerelerin tekrar başlayacağını bildirdi. ABD Dışişleri Sözcüsü Ned Price, "nükleer anlaşma için yeni müzakereleri olumlu karşıladığını fakat İran’ın provokasyon ve tansiyon tırmandıran aksiyonlarının bu süreçte ülkenin pozisyonunu kuvvetlendirmeyeceğini" belirtti. 2021 boyunca İran ile görüşmelerde bulunan AB delegesi Enrique Mora, 29 Kasım’daki toplantıya da başkanlık etti.

Hürmüz Boğazı’nda tatbikat 

Nükleer anlaşma süreci devam ederken, İran uluslararası medyada askerî varlığıyla da görünürlük kazandı. Yine Kasım ayında yıllık askerî tatbikatını gerçekleştiren İran, bütün petrol taşıyıcılığının büyük kısmının yapıldığı Hürmüz Boğazı'nda 1 milyon kilometrekareden daha fazla bir alanı kaplayarak deniz, hava ve kara kuvvetleriyle tatbikat gerçekleştirdi.

İran, Çin ve Rusya'nın "Deniz Güvenliği Kemeri" 

Ocak ayının sonunda Hint Okyanusu ve Umman Denizi gündeminde, "Barış ve Güvenlik için Beraber" sloganıyla gerçekleştirilen üçüncü Çin-Rusya-İran ortak askerî tatbikatı vardı. 17 bin kilometrekare alanı kaplayan tatbikat uluslararası medyada geniş yer kapladı. Batılı kaynaklar gündemi İran nükleer anlaşma müzakereleri ışığında değerlendirirken Çin merkezli Global Times tatbikatı "Çin, Rusya ve İran arasında ittifak kurmaktansa karşılıklı çıkar ilişkisine dayalı olumlu bir gelişme" olarak kaydetti. Son dönemde Pekin ve Moskova ile özellikle güvenlik konusundaki görüşmelerle gündeme gelen Tahran, bu yakınlığıya nükleer müzakerelerde batılı devletlere karşı pozisyonunu kuvvetlendirmeye çalıştığı yorumu yapılabilir.

Bölgesel çatışmalarda İran 

Stratejik olarak çeşitli çatışma bölgelerindeki etkisini dönemsel olarak artıran İran’ın 2004'ten beri mali ve askerî olarak desteklediği Yemenli Zeydi grup Husiler, ocakta Birleşik Arap Emirlikleri’nin başkenti Abu Dabi’de SİHA saldırıları düzenlendi. Havalimanı ve iki yakıt deposunu vuran saldırılar Husiler tarafından üstlenildi. SİHA'ların da İran tarafından tedarik edildiği düşünülüyor.

"Müzakerelerde son aşama" 

İran'ın provokatif aksiyonları ve çekişmeli bir sürecin ardından, 28 Ocak'ta AB delegesi Enrique Mora'nın ifadesine göre müzakerelerde son aşamaya gelindi. Artık siyasi kararların alınması gerektiğinden, delegasyonlar başkentlerine gidecek ve sonuç için Viyana’ya dönecekler.