Yılbaşına doğru: Sahte içkiden ölümlerde suçlu ÖTV mi?

Sahte içki kaynaklı ölümlerin giderek arttığı Türkiye'de, bu sefer de 2022'de yaşamını yitiren oyuncu Billur Kalkavan’ın kardeşi iş insanı Rıza Kalkavan sahte içki nedeniyle hayatını kaybetti. 

İddiaya göre, Ortaköy’deki bir işletmeden satın aldığı 30 litre sahte votkanın bir kısmını tükettikten sonra fenalaşan Kalkavan, görme kaybı yaşadı ve ardından bilinci kapandı. Kalkavan, acil olarak hastaneye kaldırıldı. Yoğun bakım ünitesinde tedavi altına alınan 59 yaşındaki iş insanı, müdahalelere rağmen kurtarılamadı. Kesin ölüm nedeni yapılacak otopsinin ardından belli olacak Kalkavan’ın, son dönemde ekonomik sıkıntılar yaşadığı ve bu nedenle sahte içkiye yöneldiği iddia edildi.

• Perspektif: İstanbul Valiliği, sahte alkol nedeniyle 1 Kasım’dan 15 Aralık’a kadar bir buçuk ayda 73 kişinin zehirlendiğini, bu kişilerden 37’sinin yaşamını yitirdiğini açıkladı. Son bir yıldaki denetimlerde ise yaklaşık 288 bin litre alkollü sıvı ile 14 binin üzerinde dolu alkollü içki şişesi ele geçirildiği belirtildi. Valilik, denetimler kapsamında 32 işletmeye toplam 2,6 milyon lira idari ceza uygulandığını duyurdu.

İçkiye çifte ÖTV zammı

Resmî Gazete'de yayımlanan karara göre, yüksek alkollü içkilerin Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) tutarları %13 oranında artırıldı. Alkol oranı %22 ve fazla olan içkilerde litre başına maktu ÖTV 1.428 liraya yükseltildi. Bu miktar 3 Temmuz 2024'ten beri 1.269 lira olarak uygulanıyordu.

Konuya ilişkin sosyal medya hesabından açıklama yapan Vergi Uzmanı Ozan Bingöl, "Rakı ve bira hariç diğer alkol ürünlerinin (cin, votka, viski) maktu ÖTV tutarlarında %12,5 oranında bir artışa gidilmiştir. Litrede 1.269,72 TL olan ÖTV 1.428,44 TL olmuştur. Ayrıca tekrar 3 Ocak tarihinde yapılacak olan otomatik ÖTV artışı ile ilgili bir konuya değinilmemiştir. Yani o tarihte ayrıca bir artış daha yapılabilir" dedi.

Sahte içki probleminin kaynağı ÖTV mi?

İçkilerden toplanan ÖTV, 2000 yılında vergi gelirlerinin binde 5,3'üne denk geliyordu. AK Parti’nin iktidara geldiği 2002 yılının Aralık ayında, yeni yılı karşılamaya hazırlanan Türkiye için 70'lik bir şişe rakının fiyatı 8 lira 25 kuruştu. Ancak aynı 70'lik rakının fiyatı güncel olarak 925 liraya ulaştı.

• Perspektif: Aralık 2002'de asgari ücretle 22 şişe rakı alınabiliyorken, bugün 18 şişe alınabiliyor.

ÖTV'deki fahiş artışlar nedeniyle "merdiven altı" ve kaçak alkollü içki üretiminde de artış yaşandı. Her yıl yaklaşık 12-13 milyon litre hazır alkolden merdiven altı içki üretimi yapıldığı tahmin ediliyor. 

Alkollü içeceklere uygulanan vergi zamları, bu ürünlerden elde edilen ÖTV miktarını da zirveye taşıdı. 2006’da tahsil edilen her 100 liralık ÖTV’nin 5 lirası alkollü içeceklerden elde edilmişken, 2019’da her 100 liralık ÖTV’nin 10 lirası alkollü içeceklerden tahsil edildi. Alkollü içkilerin vergi geliri içerisindeki payı %3,5 seviyesine yükseldi.

ÖTV'de yaşanan artışın gelirde yaşanmıyor olmasıyla birlikte içki içen birçok kişi bu artıştan yoğun şekilde etkileniyor. Bunun da etkisiyle birçok kişi ya evinde alkol üretmeye ya da üreten kişilerden alarak maliyetini düşürmeye çalışıyor. 

Gazete Duvar'dan Ogün Akkaya'nın haberine göre sahte içki kaynaklı ölümlere karşı uyarı yapan uzmanlar, ölümleri durdurmak için içkiler üzerindeki yüksek vergilendirmelerin ve zamların geri alınması gerektiğini belirtiyor. 

Akkaya'ya konuşan TMMOB Kimya Mühendisleri Odası Genel Başkanı Engin Çörüşlü yüksek vergilerin insanların içkiye erişmesini engellediğini belirterek "Normal içkiler üzerinde çok yüksek vergiler var. İnsanlar içki içmekten vazgeçmiyorlar çünkü doğal bir şey. Sosyal içicilik diye bir şey var. Bir taraftan hükümette içki karşıtlığı var bir taraftan da inanılmaz vergiler yoluyla para kazanmaya çalışıyorlar. Bakanlık denetimi halk sağlığı için değil de vergi için yapıyor" diyor.

Sahte içki nasıl öldürüyor?

Endüstride kullanılan ve insan tüketimi için uygun olmayan bir alkol türü olan metil alkol (metanol), genellikle antifriz, boya çözücü ve temizlik ürünlerinde kullanılıyor. 

Sahte içki üretiminde maliyeti düşürmek amacıyla kullanılan metil alkol, insan vücudunda toksik bileşiklere dönüşerek ciddi sağlık sorunlarına yol açıyor. Vücuda alındığında formaldehit ile formik asit gibi maddelere dönüşen metanol, özellikle merkezî sinir sistemi üzerinde yıkıcı etkiler yaratırken, körlüğe, organ yetmezliğine ve ölüme neden oluyor.