Youtube'dan TikTok'a: Haberinizi nereden alırsınız?

Gelişen teknolojiler, son 20 yılda haber alma kaynaklarını önemli oranda değiştirdi. Özellikle 2006 yılında Twitter ve Facebook’un kullanıma sunulması, sosyal ağları yaygın birer haber kaynağı hâline getirdi. İki platform da kullanıcıların anlık olarak haber almasına ve olaylara reaksiyon gösterebilmesine olanak tanıyarak geleneksel medya araçlarını, haber alma pratiği açısından demodeleştirdi. 

Geniş açı: Fakat video formatının yükselişi, YouTube ve TikTok gibi video platformlarının kullanım oranlarını artırarak haberi verme biçimini de değiştirdi. Aralarında Instagram’ın da bulunduğu bazı sosyal ağlar, Reels gibi araçlar üzerinden furyaya katılarak haber alma kaynakları arasına girmeyi başardı. 

• 2022 yılında Twitter’ın Elon Musk’a satılması da bu alandaki dönüşümde kritik bir köşe taşı oldu. 
• Twitter’ı 44 milyar dolarlık bir anlaşmayla satın alan Musk, platformun adını X olarak değiştirdi ve platforma pek çok yeni özellik ekledi. 
• İlk yıllarında 1 numaralı haber alma kaynağı olan X’in video formatını benimseme yarışında geride kalması ve Musk’ın politik duruşu da platforma yönelik algının bozulmasına yol açarak X’i alandaki rekabette geriye düşürdü. 

Önemli ayrıntı: Yakın dönemde ABD başkanlık seçimlerinde Donald Trump’a verdiği desteği açıkça ifade eden Musk, X üzerinden birkaç kez Trump’ın rakibi Kamala Harris’in aleyhine paylaşımlarda bulundu. X’in manipülasyon karşıtı platform politikaları ise bu paylaşımların önüne geçmek için yeterli olmadı. 

• Örneğin Musk, yakın zamanda X hesabında Harris’in deepfake teknolojisiyle oluşturulmuş sahte bir videosunu paylaştı. Video, Harris’in seçim kampanyasının bir parodisini ve kendi ağzından çıkmayan ifadeleri içeriyordu. 

• Fakat X, platform politikalarında kullanıcıları yanlış yönlendirebilecek ve kafa karıştırabilecek zararlı, sahte veya manipüle edilmiş içeriklerin paylaşılmasını yasaklamış olmasına rağmen söz konusu paylaşımı kaldırmadı. 

Neden önemli? Musk yönetimindeki X’in bu tutumu, platformun birincil haber alma kaynağı olma yönündeki imajını da ciddi biçimde zedeledi. 

• 2018 yılında ortaya çıkan Cambridge Analytica skandalı da bir zamanlar en çok kullanılan haber alma kaynaklarından biri olan Facebook’un bu işlevini yitirmesine yol açtı. 

• The Guardian ve The New York Times tarafından yayımlanan haber, siyasi danışmanlık firması Cambridge Analytica’nın 50 milyon Facebook kullanıcısının 2014 yılından beri topladığı kişisel verilerini seçmenlerin fikirlerini etkilemek için kullandığını ortaya çıkarmıştı. 

• İhlalin ardından Facebook, kamuoyundan özür diledi. Fakat yaşanan skandal, sosyal medya platformlarına yönelik etik tartışmaların başlamasına yol açarak Facebook’un imajında da X’e benzer bir zedelenme yaşanmasına neden oldu. 

Video platformları, yeni haber alma kaynakları hâline geliyor 

Sosyal medya platformlarının siyasi figürlerle etkileşiminin yanı sıra kısa video formatının popülarite kazanması da kullanıcıların haberi alma biçimini değiştirdi. Yakın tarihli araştırmalara göre video platformları, en az X ve Facebook kadar haber almak için tercih edilmeye başlandı. 

Ayrıntılar: Pew Research Center’ın 15 Temmuz-4 Ağustos tarihleri arasında 10 bin 650 katılımcıyla yaptığı yeni bir anket çalışması, TikTok'un ABD’li vatandaşlar arasında çok daha popüler bir haber alma kaynağı hâline geldiğini ortaya koydu. Katılımcıların %17’si, düzenli olarak TikTok’tan haber aldığını ifade etti. Pew Research Center, bu oranın 2020 yılındaki orana göre 5 katlık bir artış anlamına geldiğini belirtti. 

• Anket ayrıca, TikTok’u en çok 18-29 yaş arasındaki kullanıcıların haber almak için kullandığına işaret etti. Bu yaş grubundaki kişilerin %39’u, TikTok’tan düzenli olarak haber aldığını dile getirdi. 1 yıl önce ise bu oran %32 seviyesindeydi. 

• Aynı yaş grubundaki katılımcıların %50’si ise TikTok’u siyasi gelişmeleri takip etmek için kullandığını belirtti. 

Bununla birlikte: Reuters’ın bu yılki Dijital Haber Raporu da benzer bir eğilimi ortaya koydu. Rapora göre YouTube, Instagram ve TikTok’un haber kaynağı olarak kullanımı son 10 yılda önemli bir artış gösterirken Facebook’ta ters yönlü bir ivme gözlemlendi. YouTube kullanıcılarının %31’i platformu haber amaçlı kullandığını ifade ederken WhatsApp’ta bu oran, %21 seviyesindeydi. Ayrıca bu yıl TikTok, ilk kez haber alma kaynağı olarak tercih edilme oranında X’i geçti. 

• TikTok kullanıcılarının %13’ü, platformu haber amaçlı kullandığını söylerken X kullanıcılarında bu oran, bu yıl %10’a geriledi. 

• Z kuşağı üyesi katılımcıların yarısından fazlası 1 numaralı arama motoru olarak Google yerine TikTok'u tercih ettiğini dile getirdi. 

• Katılımcıların yalnızca beşte biri, haber siteleri ve haber uygulamalarını çevrimiçi haber aldıkları ana kaynak olarak nitelendirdi. Bu oranın 2018’e göre %10’luk bir düşüşe karşılık geldiği belirtildi. 

Kısa video: Reuters raporu ayrıca, video formatının özellikle genç gruplar arasında çevrimiçi bir haber kaynağı olarak ön plana çıktığına işaret etti. 18-24 yaş arasındaki kullanıcıların %23’ü, TikTok’u haber almak için kullandığını dile getirirken bu oran 25-34 yaş arasında %17, 35-44 yaş arasında %14, 45-54 yaş arasında %12, 55 yaş ve üzerinde ise %7 seviyesindeydi. 

• Katılımcıların %66’sı, kısa haber videolarının dikkatlerini çektiğini belirtti. Daha uzun haber videosu formatlarının ise %51’lik bir kesime hitap ettiği görüldü. 

• Bununla birlikte rapor, haber videolarına ağırlıklı olarak yayıncıların internet sitesi yerine sosyal medya platformlarından erişildiğini ortaya koydu. Bu videoları yayıncıların internet sitesinden izlediğini belirten katılımcıların oranı %22’yken çevrimiçi platformlardan haber videolarına eriştiğini belirten katılımcıların oranı %72 seviyesindeydi. 

Türkiye'de de benzer bir eğilim var

Reuters’ın raporuna göre Türkiye, Güney Avrupa bölgesinde haber almak için en çok kısa haber videolarını tercih eden ülke oldu. Türkiye’deki kullanıcıların %81’i, haber almak için kısa video formatlarını tercih ettiğini dile getirdi. Bölgede Türkiye’yi sırasıyla Yunanistan, Hırvatistan, Portekiz ve İspanya takip etti. 

Bununla birlikte: Türkiye’deki kullanıcıların %38’i haber almak için YouTube’u tercih ettiklerine işaret etti. Bu oran, YouTube’u bu amaç için Türkiye'de en çok tercih edilen çevrimiçi platform hâline getirdi. Listede YouTube’u sırasıyla Instagram, WhatsApp, Facebook, X ve TikTok izledi. 

• Facebook ve X’i haber almak için kullandığını belirten Türk katılımcıların oranı, bir önceki yıla göre sırasıyla %6 ve %4 azaldı. 

Öte yandan: Yapay zeka teknolojilerinin hızlı gelişimi, son yıllarda sosyal medya platformlarında pek çok deepfake videosunun yayılmasına neden oldu. Bu durum, haber alma kaynağı olarak görülmeye başlanan video platformlarının kullanıcılarını dezenformasyon riskiyle de karşı karşıya bıraktı. Bu platformları bir haber kaynağı olarak gören kullanıcıların birçoğu, gerçeği yansıtmayan video içerikleriyle karşılaşmaya başladı. 

• Sayısı büyük bir hızla artan ve oldukça gerçekçi gözüken bu sahte videolar, asılsız bilgilerin de çok büyük bir hızda yayılmasına neden oluyor. 

• Europol raporuna göre uzmanlar, 2026’ya kadar çevrimiçi platformlardaki içeriklerin %90'ının sentetik olarak üretilir hâle geleceğini tahmin ediyor. 

Çözüm önerisi: Deepfake teknolojisi oldukça gelişmiş durumda olsa da uzmanlara göre bu teknolojiyle üretilmiş videolar, bazı ayrıntılara dikkat edilerek anlaşılabiliyor. Uzmanlar, kullanıcıları video formatının giderek daha yaygın bir haber kaynağı hâline geldiği bu çağda içerik tüketimi konusunda çok daha dikkatli olmaya çağırıyor.

• Videodaki kişinin göz kırpma sayısı, içeriğin yapay zeka üretimi olup olmadığına yönelik önemli bir ipucu olabiliyor. İnsanlar, dakikada ortalama 10 kez göz kırpıyor. Deepfake videolarda ise bu sayı, 10’un çok daha fazla üstüne çıkabiliyor ya da altına inebiliyor. 

• Birçok deepfake videoda yalnızca yüz değiştirme çalışması yapılıyor. Bu yüzden yüz ifadeleriyle beden dili arasındaki uyumsuzluk, videonun deepfake olduğunu ele verebiliyor. 

• Videoda konuşan kişinin ağzının etrafındaki bulanıklıklar veya telaffuz edilen kelimelerle ağız hareketleri arasındaki uyumsuzluklar da videonun yapay zeka üretimi olduğunun anlaşılabilmesi için önemli bir ipucu olabiliyor.

• Deepfake teknolojisi, yüzdeki ayrıntıları mükemmelleştirme eğiliminde oluyor. Fakat normal bir insan yüzü, genellikle o kadar kusursuz olmuyor. Bu nedenle kullanıcılar, kusursuz deri dokusu veya parlak gözbebeklerinden videonun deepfake olduğunu anlayabiliyor. 

• Deepfake, konuşmaları ve sesleri de kimi zaman kusursuz hâle getiremiyor. Bu yüzden ses, tonlama ve vurgudaki doğal olmayan öğeler, sahte videoları ele verebiliyor. 

• Donuk, ifadesiz ve yapay bakışlar da videonun yapay zeka üretimi olup olmadığının anlaşılmasını sağlayabiliyor. Benzer şekilde gözlerdeki ışık yansımaları ve anormal gözbebeği boyutları da videonun deepfake olduğunun anlaşılmasına olanak tanıyor. 

• Yapay zeka üretimi videolarda ayrıca, doğal ışık ve gölgeler olmuyor. Bu nedenle doğallıktan uzak yansımalar, deepfake teknolojisini ortaya çıkarabiliyor. 

Ek olarak: Uzmanlar, daha ayrıntılı bir analiz gerekirse kullanıcılara videodaki kişinin diğer görüntü ve videolarını incelemesini tavsiye ediyor. Kişinin kendine özgü konuşması, vurguları, jest ve mimikleri ya da fiziksel özellikleri, bu tip bir analizden sonra deepfake videoları ele verebiliyor. 

• Daha kapsamlı bir doğrulama için ise deepfake tespit yazılımları kullanılması öneriliyor. Bu platformlar, yüklenen veya bağlantısı verilen görüntü ya da videonun deepfake olup olmadığını anlık olarak tespit edebiliyor. 

Öte yandan: Elbette yapay zeka teknolojisi geliştikçe üretilen deepfake videolar da çok daha kusursuz hâle geliyor ve videoların sahte olduğunun anlaşılması zorlaşabiliyor. Bu nedenle uzmanlar, kullanıcılara her zaman ilk etapta çevrimiçi platformlarda gördükleri bir içeriğin sahte olduğunu varsaymalarını ve haberi alternatif platformlara da göz atarak doğrulamalarını tavsiye ediyor.