Zafer Günü'nden Avrupa Günü'ne: 9 Mayıs'ın mirası nasıl değişiyor?

Baltık ülkesi Letonya’da hükümet, 2022 yılında 79 metrelik İkinci Dünya Savaşı anıtını yıkmaya karar verdi. Başkent Riga’da bulunan Kurtarıcılar Anıtı, Nazilere karşı kazanılan zaferin anısını yaşatıyordu. Şehrin belediye başkanı bu yıkım anını ülkesi için "tarihî bir an" ifadeleriyle kutladı. Fakat bir sene öncesine kadar bu anıt, faşizme karşı savaşanlar için yapılan 9 Mayıs Zafer Günü anmalarına ev sahipliği yapıyordu.

Özellikle Ukrayna Savaşı’nın ardından Doğu Avrupa’da Sovyet mirası sıkça tartışılan bir konu hâline geldi. Artık Kızıl Ordu’nun Berlin’e girdikten sonra resmen Nazi Almanyası'nı mağlup ettiği tarihte yapılan Zafer Günü anmalarının ya içeriği değiştiriliyor ya da yasaklanıyor.

• Mesele sadece Letonya ya da Ukrayna gibi Rusça konuşan nüfusa ev sahipliği yapan ülkelere has "kimlikle" ilgili bir hikayeden ibaret değil. Almanya’daki anmalarda Sovyet sembollerinin yasaklanması ya da Çekya’daki komünist partilerin kapatılma kararları bu ülkelerdeki tartışmanın etnik değil siyasi içeriğine işaret ediyor.

^{Riga’da bulunan Kurtarıcılar Anıtı}

Letonya’da yıkılan anıttan kısa bir süre önce Avrupa Komisyonu, "Nazilerle Sovyetlerin eşit derecede kötü olduğu ve her ikisinin de mirasının silinmesi gerektiği" yönünde bir karara imza atmıştı. Bugün Avrupalı yöneticilerden Zafer Günü'ne dair benzer sözlerle muhalefet geliyor. Hatta aynı gün "Avrupa Günü" gibi isimlerle yeniden paketlenmeye çalışılıyor. 

Peki Doğu Avrupa’da bu geçmişle mücadele ne ifade ediyor? Sovyet mirasına yönelik değişiklik ihtiyacı nereden geliyor? Kimlerin hangi iradesi temsil ediliyor? Anti-faşist mücadele neden çatışma alanına dönüşüyor?

Zaferi kim nasıl kazandı?

Zafer Günü üzerinden bu sorulara yanıt vermeden önce savaşın kendisini hatırlamakta fayda var. Nazilerin Haziran 1941’de Sovyetler Birliği’ne saldırmasıyla birlikte İkinci Dünya Savaşı’nın en büyük kayıp verilen cephesi açıldı. Almanlar kısa süre içerisinde Moskova yakınlarına kadar geldi. Ancak Stalingrad ve Kursk gibi önemli muharebeleri kazanan Sovyetler, 1943’te karşı taarruza geçti.

• Kızıl Ordu askerlerinin Berlin’e girdiği tarihe kadar devam eden savaş ardında Sovyetler için korkunç bir yıkım bıraktı: On milyonu sivil olmak üzere 27 milyon civarında insanını kaybetti. Bu, o günkü Sovyet nüfusunun yaklaşık yüzde 15’ine denk geliyordu.

^{Polonya'nın Krakow kentindeki Rakowice Mezarlığı'nda, İkinci Dünya Savaşı sırasında Krakow'un kurtarılması için verilen savaşta hayatını kaybeden Sovyet Ordusu askerlerinin mezarları.}

Genele baktığımızda da Doğu Cephesi'nde, savaşın diğer cephelerine kıyasla çok daha fazla kayıp verildiğini söyleyebiliyoruz. Sovyetler yaklaşık 11 milyon askerini Doğu Cephesi’nde kaybederken İngiltere ve ABD gibi diğer müttefikler sadece 900 bin askeri kayıp vermişti. Sovyetler sadece insanlarını kaybetmedi, aynı zamanda ülke sanayisinin lokomotifi sayılabilecek Batı bölgeleri de harabeye döndü; sayısız yerleşim yerle bir oldu.

Savaşın bugüne yansımaları

Tüm bu yıkım, Doğu Cephesi’ne dahil bölgelerde İkinci Dünya Savaşı’nın çok daha ağır bir mirasla hatırlanmasına yol açtı. Orta Asya’dan Balkanlara, Rusya’dan Doğu Avrupa’ya pek çok ülke, Sovyetler Birliği’nin yıkıldığı 1991’den sonra da 9 Mayıs’ı farklı isimler altında anmaya devam etti. 

Fakat zaman içerisinde yaşanan siyasi dönüşümler bugünkü tanımlara da yansıdı. Doğu Avrupa’da 1990’lardan itibaren NATO ve Avrupa Birliği (AB) etkisi altına giren ülkelerde hükümetlere göre şiddeti değişiklik gösteren ancak istikrarlı bir şekilde devam eden "geçmişle hesaplaşma" kampanyaları yürütüldü. Sovyet dönemine ait semboller kademeli olarak kaldırıldı ya da yıkıldı. Kimi kesimler için bu "geçmişi geride bırakmaya" eşdeğerken kimileri içinse tepkisellik öne çıktı.

Bu çabanın bir ürünü olarak AB, 9 Mayıs’ı "Avrupa Günü" şeklinde yeniden tanımlama ihtiyacı duyuyor. AB’nin öncülü görülen Schuman Bildirgesi’nin (1950) denk getirildiği tarih, "anti-faşist zafer" yerine "birlik" gibi daha nötr bir kavramla anılıyor. 

Ukrayna Savaşı'nın yükseldiği 2022’den sonra bu imgesel savaş, daha da hız kazandı. Örneğin artık Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Kaja Kallas’a göre 9 Mayıs Zafer Günü’nü anmak "Kızıl Ordu’yu romantize ediyor, Rusya’nın saldırganlığını meşrulaştırma riskini taşıyor ve bu sebeple Avrupalı liderlerin bu etkinliklere katılmamaları gerekiyordu."

Almanya’da yürürlüğe giren Zafer Günü yasakları, tartışmanın vardığı noktayı özetler nitelikte: Bu yıl Berlin’de yetkililer 8-9 Mayıs’ta düzenlenen Zafer Günü anmalarına dair bir dizi yasak sıraladı. Bu doğrultuda sadece modern Rusya’yla ilişkili bayraklar ve semboller değil, aynı zamanda Sovyetler Birliği bayrakları ve Sovyet liderlerin portrelerinin de kullanımı yasaklandı. 

Alandaki afişlerden birinde yer alan, Zafer Günü'nün sembol fotoğrafı Reichstag’daki Sovyet bayrağı da sansürün kurbanı oldu: Alman polisi orak-çekici bantla kapattı.

Anti-faşist zafere ‘soykırım’ denince

Bu sürecin siyasi-ideolojik yansımalarını takip edebilmek mümkün. Avrupa Parlamentosu (AP), 2019'da kabul ettiği kararla birlikte Nazi Almanyası ile Sovyetler Birliği'ni eşit derecede suçlu sayan bir yaklaşımı resmileştirdi. Bu doğrultuda her ikisinin de mirasının reddedilmesi gerektiğini vurgulandı. Litvanya’da "çifte soykırım" olarak bilinen bu doktrin, anti-faşist zaferi "işgal" olarak okuyarak Nazi Almanyası'nı aynı kefeye koyuyor.

• Fakat "eşit derecede kötü" dendiği zaman Nazilerin yerli işbirlikçileri kolayca Sovyet işgaline karşı mücadele eden ulusal kahramanlara dönüşebiliyor.

Bunun en aşırı örneği, Ukrayna’da ulusal kahraman ilan edilen Stepan Bandera. Nazilerin Sovyetlere saldırmasıyla birlikte Lviv’de bağımsızlık ilan eden Bandera, bu yeni devletin Büyük Almanya'nın ve Adolf Hitler'in liderliğindeki yeni dünya düzeniyle yakın işbirliği yapacağını taahhüt edecek kadar ileri gitmişti. Yahudi soykırımları ve Polonya’daki katliamları nedeniyle "savaş suçlusu" olarak görülen Bandera gibi bir radikalin ismi bugün Ukrayna’da sokaklara veriliyor, heykelleri dikiliyor.

^{Yaroslav Hunka}

Azov Taburu başta olmak üzere Nazi sembollerinin yaygınlaşması, Ukrayna savaşı boyunca gündeme geldi. Hatta 2023 yılında "Ukrayna kahramanı" olarak tanıtılan Yaroslav Hunka, Kanada Parlamentosu’nda alkışlatılmış ancak 98 yaşındaki Hunka’nın resmen bir Nazi olduğu ortaya çıkınca başta Kanada’daki Yahudiler ve sosyalistler olmak üzere geniş kesimler tepki göstermişti.

Siyasi tercih mi, kitlesel talep mi?

Öte yandan Doğu Avrupa’da anti-faşist ve sosyalist miras, yıkımla yüzleşirken "çifte soykırım" doktrininin faşistlere dokunması beklenen diğer ucu pek işlemiyor. Sadece Ukrayna’da değil, diğer ülkelerde de açık Nazi işbirlikçileri çeşitli şekillerde onurlandırılıyor. Örneğin 2024’te Estonya’da, bizzat Nazilerin SS tugaylarında savaşmış Georg Sooden için bir anıt dikildi. Açılışı askerlerin katıldığı resmî bir törenle yapıldı.

^{Estonya’da Nazilerin SS tugaylarında savaşmış Georg Sooden için açılan anıt.}

Üstelik Sooden ya da Bandera gibi tartışmalı figürlere yapılan iade-i itibar, geniş bir toplumsal mutabakatın ürünü de sayılmaz. Ukrayna’da Bandera ulusal kahraman ilan edildiğinde henüz bir ayaklanma dalgası başlamamıştı. O günlerde Donetsk, Kırım ya da Odessa gibi bölgelerde yaşayan ve Rusça konuşan Ukraynalı nüfus için bu karar net bir huzursuzluk yarattı.

Dolayısıyla bu miras savaşının geniş kesimlerin onayıyla yaşandığını söylemek güç. Bir başka örnek vermek gerekirse Kallas, 2022’de Estonya’nın başbakanıyken Narva gibi nüfusunun çoğunluğu Rusça konuşan bir şehirdeki T-34 tank anıtını söktürdü. Narva Belediye Başkanı Katri Raik halkın çoğunluğunun bu karara karşı olduğunu, ne belediyenin ne de şehir meclisinin böyle bir planı olduğunu söyledi. 

• Katıldığı bir programda konuşan Raik “Tank Estonya’nın en büyük sorunu değil; konut krizi, elektrik faturaları, istihdam ve eğitim bizim sorunlarımızın başında geliyor” dedi. Fakat tepkilere rağmen geri adım atılmadı.

^{Estonya'nın Narva kentindeki T-34 anıtı.}

Baltık ülkelerinde de benzer bir manzara hâkim. Letonya nüfusunun yaklaşık %30-35'i Rusça konuşuyor, %25’i ise kendini Rus olarak görüyor. Fakat Riga’da olduğu gibi pek çok anıtın yıkım kararı bu kesimin iradesi yok sayılarak alınıyor. 

Heykel ya da anma günü, tartışmanın görünen yüzü: Letonya’da 1 Ocak 2026'dan itibaren devlet liselerinde ikinci yabancı dil olarak Rusça öğretilmesi yasaklandı ve devlet medyasındaki tüm Rusça içeriklerin yayını durduruldu. Rusça kitaplara uygulanan KDV de %5’ten %21’e çıkarıldı.

Her üç-dört kişiden birinin Rusça konuştuğu bir ülke için bu uygulamalar kutuplaşmayı ciddi şekilde körüklüyor. Bu tarz uygulamaların ne kadar yıkıcı sonuçlar doğurabileceği Ukrayna gibi örneklerden iyi bilinse de AB’nin Rusya karşıtlığı üzerinden yaktığı yeşil ışık Doğu Avrupa’daki milliyetçi ateşi körüklüyor.

Yeni çatışma alanları üretilirken

Bu konu sadece Rus kimliğine yönelik bir milliyetçi refleksle açıklanacak kadar basit değil. Çekya, geçen yıl bizzat Çekler tarafından desteklenen bir partiyi komünist olduğu gerekçesiyle yasaklama girişiminde bulundu. Çekya Cumhurbaşkanı Petr Pavel, komünizm ideolojisinin yayılması amacıyla yapılan propagandayı Nazi propagandasıyla bir tutan ceza kanunu değişikliğini imzaladı. Çekoslovakya Komünist Partisi’nin ardılı Bohemya ve Moravya Komünist Partisi (KSČM) bu yasaktan doğrudan etkilendi. 

• Üstelik 2017 seçimlerinde Çekya Temsilciler Meclisi'ne 15 milletvekili gönderen KSČM, ülke siyasetinde marjinal sayılabilecek bir parti de değildi. Doğu Avrupa’da daha önce pek çok komünist partinin faaliyetleri yasa dışı ilan edildi.

Bütün bu tablo, 9 Mayıs'ın artık basit bir anma günü olmaktan çıktığını gösteriyor. Nazilerin mağlup edilmesinde en ağır bedeli ödemiş ülkenin bayrağı, 2026 yılında Berlin gibi sembolik bir yerde yasaklanabiliyor. Ya da Doğu Avrupa’da nüfusun bir bölümünün hoşnutsuzluğuna rağmen siyasi irade baskı politikalarında ısrar edebiliyor. Tüm bunlar iç çatışma riski pahasına ülkelerin sosyalizm sonrasında kronikleşen ekonomik sorunlarını halı altına süpürüyor.

Riga'daki anıtın yıkımını "tarihî bir an" diye kutlayan siyasi iradeyle o anıtın önüne her 9 Mayıs'ta çiçek bırakan insanların gerçekliği arasındaki makas açıldıkça yeni çatışma alanları üretiliyor. Avrupa'da yükselen aşırı sağ, kıtanın en önemli gündemlerinden biriyken Zafer Günü'nü ve anti-faşist mirası hedef tahtasına koymak ise bu siyasi tercihlere dair soru işaretleri oluşturuyor.