Eklektik Bülten #15 Amerika'dan iki hikaye

Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer, Zafer Yenal

2023 yılında Meksika, beklenmedik bir şekilde Çin’den birinciliği alarak ABD’ye en çok ürün ihraç eden ülke oldu. ABD Ticaret Bakanlığı verilerine göre, Meksika'dan ABD'ye ihraç edilen malların değeri, 2022'den 2023'e yaklaşık yüzde 5 artarak 475 milyar doların üzerine çıktı. Aynı dönemde Çin'in payı ise yüzde 20 düşüşle 427 milyar dolara geriledi. Meksika, 2002’de Çin’e kaybettiği koltuğu geri aldı. Üstelik Meksika’nın ihracatı tarım ürünlerinden ileri teknoloji ürünlerine kadar her alana yayılmış durumda. Bir başka deyişle Meksika, ABD pazarının neredeyse tüm ihtiyaçlarını karşılayan bir üretim üssü durumunda. 

Meksika’nın dönüşüne dair basında ilk karşımıza çıkan yorumlar, Çin ile artan gerginliğin ticaretin dost ülkelere kaymasına yol açtığı yönünde. Trump’ın Çin’den ithal mallara 2018’de koyduğu ek vergiler ve doğrudan hedef aldığı şirketlere (en bilineni Huawei) yaptırımlarla şekillenen Çin politikası, Biden yönetimince sessiz sedasız aynen benimsendi. Biden’ın Huawei konusunda en az Trump kadar hassas olduğu iyi biliniyor. Aslında hep var olan ama 2016’da Trump’ın seçilmesinden beri gözle görülür hâle gelen bir mesafelenme var Çin’e karşı.

Elon Musk’ın rakip olarak çok korktuğu elektrikli vasıta üreticisi BYD’ye karşı Huawei’ye benzer bir koruma duvarı istemesi, Çin’e yönelik bakışı kabaca özetliyor. Amerikan şirketlerinin hâlâ hem çok büyük bir pazar hem de ucuz ve kaliteli bir üretim üssü olan Çin’le ilişkileri oldukça ikircikli. Siyasi önceliklerle ekonomik önceliklerin bu denli güçlü bir şekilde çarpışması, sosyolojinin kurucu isimlerinden Max Weber’in modern toplumlar için öngördüğü en temel çatışma alanlarından birini, yani ekonomi ve siyasetin uzlaşmaz çıkarlarını net bir şekilde gözler önüne seriyor. 

Peki bu dönüşümün Meksika için anlamı ne? Meksika düşman hâline gelen Çin’e kıyasla “dost ülke” olarak gösteriliyor. Ancak aynı Meksika’yı 3.145 kilometrelik sınırıyla ABD’nin en büyük güvenlik tehdidi olarak ananlar da var. Donald Trump’ın 2016 seçimlerindeki en büyük vaadi Meksika ile ABD sınırına duvar inşa etmekti. Bugün dahi “sınır güvenliği” Amerikan günlük politikasının en canlı gündem maddelerinden. Daha bu hafta, Amerikan Kongresi’nin Temsilciler Meclisi’ni çok küçük bir farkla elinde bulunduran Cumhuriyetçiler, Biden yönetiminin Ulusal Güvenlik Bakanı Alejandro Mayorkas’ı Meksika sınırındaki görevlerini yerine getirmediği için azletti. 

Büyük ölçüde sembolik olan bu adımın ardında (sembolik çünkü azil için Senato’da üçte iki oy oranı gerekiyor, bunun elde edilmesi olanaksız) elbette Meksika sınırının ABD’nin en büyük güvenlik zaaflarından biri olduğunu siyasetlerinin merkezine koyan Trump ve Cumhuriyetçiler var. Yani ekonomik açıdan “can simidi” ve dost olan Meksika “başıboş” sınırı ile güvenlik açısından en büyük tehditler arasında. Meksika’nın sadece Meksikalılar için değil Meksika’nın güneyindeki tüm Latin Amerika ülkelerinden, hatta son dönemde Çin ve Türkiye dahil dünyanın başka bölgelerindeki diğer ülkelerden gelen göçmenlerin Amerika’ya giriş kapısı olması, ABD’de hiç gündemden düşmeyen bir konu. 

Meksika’nın ABD için yarattığı ikinci varoluşsal tehdit, devasa uyuşturucu ekonomisiyle bağlantılı. Breaking Bad’den Narcos’a çoğumuzun izlediği televizyon programlarına da malzeme olan Meksika’nın uyuşturucu kartellerinin ana pazarı kuzeydeki bitmeyen talebin merkezi ABD. Pazarın gerçek büyüklüğünü net olarak tahmin etmek imkansız tabii ama uyuşturucu pazarının 230 milyar doların üzerinde olduğu düşünülüyor. Kartellerin Meksika’nın en büyük beşinci işvereni olduğu iddiası, durumun toplumsal yapıya ne kadar sirayet ettiğini gösteriyor. 

Meksika, sadece bölgenin değil Asya’dan gelen ve son dönemde tüm dünyayı kasıp kavuran metamfetamin ve fentanilin de merkezi ve transit üssü. Meksika’da karteller tarafından yönetilen, neredeyse otonom bölgelerin varlığı, Meksika’nın iç güvenlik bütünlüğünü sağlayamayan bir başarısız devlet (failed state) olarak görülmesine neden oluyor. 

Ancak bunların Meksika’yı dışarıdan, özellikle ABD’den yorumlayan görüşler olduğunu söylemeliyiz. Aslında Meksika kaynaklıymış gibi görünen tehditlerin hemen hepsinin altını biraz deştiğimizde karşımıza bizatihi ABD’nin kendisi çıkıyor. Meksika’yı da içine alan uyuşturucu ekonomisinde yüzde 70’lik satış payıyla ABD başı çekiyor. ABD’nin bitmeyen uyuşturucu iştahı, sınırın güneyinde risk almaya hevesli kriminal yapıların sürmesine ve hatta büyümesine neden oluyor. 

Latin Amerika’dan kuzeye işçi göçünün en büyük nedenleri arasında ABD’nin iç pazarda yıllardır sübvanse ettiği endüstriyel tarımın fiyat avantajı ile Latin Amerika tarımını—özellikle küçük ölçekli aile tarımını—yok etmesi bulunuyor. Topraklarını yitiren Latin Amerikalı ailelerin birçok üyesi bugün ABD’de tarım işçisi olarak yaşam mücadelesi veriyor. Üstelik bu duruma sadece ABD’nin güney sınırına yakın eyaletlerde rastlanmıyor. Örneğin, ülkenin kuzeyinde, Kanada sınırında yer alan New York eyaletindeki devasa süt ve mandıra sektörünü Latin Amerikalı işçiler olmadan düşünmek imkansız.

The New York Times

Öte yandan yabancı firmalar Amerikan korumacılığını aşmak için Meksika’yı uzun süredir önemli bir destinasyon olarak kullanıyorlar. Eski adıyla NAFTA (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması) yeni adıyla USMCA (Amerika Birleşik Devletleri-Meksika-Kanada Anlaşması) ABD, Kanada ve Meksika’yı ortak pazar olarak tanımladığından Amerikan pazarına ihracat yapmaya çalışan Avrupa ve Asya firmaları için Meksika önemli bir üretim üssü. Bu kervana en son Çin merkezli otomobil firmaları da dahil oldu. Tesla’nın engellenmesi için elinden geleni yaptığı BYD’nin olası engelleri aşmak için Meksika’da bir fabrika kurup buradan ABD’ye ihracat yapmak istediği belirtiliyor. 

Sonuç olarak Meksika hem ABD’nin Çin’e karşı en büyük can simitlerinden hem de Amerikan kimliğinin varoluşsal kabuslarının altında yatan en önemli simgelerden. ABD’de marketlerde satılan pek çok gıda ürünü Meksika’dan geliyor. ABD’de yapılan tarımsal üretimin emekçileri arasında Meksikalılar başı çekiyor. Meksika aynı zamanda Antalya’ya benzeyen Cancun ve Acapulco gibi tatil bölgeleriyle Amerikan orta sınıfının keyif çatma yeri. Ama aynı Meksika, Amerikan uyuşturucu pazarını “besleyen” bir kara delik. 

Biden kabinesinden bir bakan, Amerikan tarihinde son 150 yıldır ilk kez Meksika sınırındaki kriz yüzünden azledilebiliyor ama öte yandan müziğiyle, mutfağıyla, içkileriyle Meksika kültürü, Amerika’yı kökünden dönüştürmeye devam ediyor. Bir başka deyişle Meksika (ve tabii genel olarak Hispanik kültür) ABD’nin hem ötekisi hem de kendisi olabiliyor. Ama Amerikan kamuoyu bizzat ABD’nin Meksika’nın bu karmaşık dönüşümündeki en büyük pay sahiplerinden olduğunu ısrarla görmek istemiyor. 

Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer, Zafer Yenal

11 Şubat Pazar günü Kansas City Chiefs ile San Francisco 49ers arasında oynanan Amerikan futbol sezonunun Super Bowl adı verilen final maçı, 123 milyonun üzerinde izleyici çekerek Amerikan televizyon tarihinin en çok izlenen yayını oldu. 190 ülkede ve 25 dilde naklen yayınlanan maç, çok daha geniş ve küresel bir kitleye hitap etti. Bu maçtan yola çıkarak sporun ekonomisine, kültürel anlamlarına ve küreselleşme çabalarına odaklanacağız bu yazıda. Ama önce bu devasa seyirci kitlesini toplayan maçı biraz konuşalım.

Oyun kurucusu süper star Patrick Mahomes liderliğindeki Chiefs, uzun süredir yapılamayan bir şeyi başararak üst üste ikinci, son beş yılda ise toplamda üçüncü zaferini elde etti. Çokça eleştirilen, sık sık ciddi oyuncu sakatlıklarının yaşandığı ve ortalama oyuncu kariyerinin dört yıl olduğu bir sporda bu türden bir “başarı” çok nadir. 

Öte yandan başarının kutlamaları maalesef kısa sürdü. Kulüp, oyuncu ve ekibinin 14 Şubat Çarşamba günü kentte düzenlediği şampiyonluk kutlamaları ve geçit töreni silahlı saldırganlarca kana bulandı. Bir yerel radyo spikeri kadının öldüğü, 20’nin üzerinde çocuk ve yetişkinin yaralandığı izdiham Amerikan sosyo-kültürel gündeminin bir başka sacayağı bireysel silahlanmayı tekrar gündeme taşıdı. Aslında ABD’de silahlanma ve genel olarak güvenliğin özelleşmesi konusunda da düşünmek lazım ama bu başka bir yazının konusu. Şimdilik bunu bir kenara bırakalım ve odağımızı silahlanmadan tekrar Amerikan futboluna geri çevirelim. 

Spor kültürü açısından bir Amerikan klasiği olan Amerikan futbolunda sezon diğer sporlara göre daha kısa sürüyor. Normal sezonda 18 maç haftası var. Her takım bir haftayı pas geçtiği için bir sezonda toplam 17 maç oynuyor. İki konferanstan yedişer takım playoff’lara kalıyor. Super Bowl dahil toplam dört tur, tek maçlı eleme usulüne göre bir playoff sistemi var. Kısa süren sezonun en önemli nedeni yukarıda andığımız sakatlıklar. Giydikleri koruyucu elbise ve kasketlerden dolayı tanınmaz hâlde olan oyuncuların çoğu, hayatları boyunca hafıza kaybından erken demansa bir dizi sorun yaşıyorlar. Belki de bu sertlik onu Amerikan kültürünün vazgeçilmez parçası yapan unsurlardan biri. 

BNN Breaking

Hafta sonu izlenen maçın—evet sadece bu maçın—yarattığı toplam ekonomik değeri ölçmek ise çok zor. Çeteleye şöyle bir göz atalım. Reklam vermek isteyenler 30 saniye için yedi milyon dolar ödediler. 66 milyon Amerikalı maç için bahse girerken—bu bir rekor—sporun tüm dünyada yeni gerçeğinin iddia/bahis olduğu bir kez daha kesinleşti. Akıllara zarar bir diğer istatistik ise Amerikalıların maç için yemekten formaya, içeceklerden dekorasyon malzemelerine toplam harcamalarının 17,3 milyar dolar civarında olması. Tüm Türkiye Süper Ligi’nin ihale süreci devam eden yayın haklarının tahminen yıllık 140 milyon avro civarında olduğu düşünülürse rakamların ne denli büyük olduğu daha net anlaşılabilir. 

Pop star Taylor Swift’in Chiefs yıldızlarından Travis Kelce ile sezon ortasında resmîleşen ilişkisi, maçın bir başka odak noktasıydı. Trump taraftarı MAGA (Make America Great Again – Amerika’yı Tekrar Büyük Yap) komplocuları arasındaki yaygın söylenti Swift-Kelce ilişkisinin planlı bir medya oyunu olduğu ve yıl sonundaki seçimlerde Trump’a karşı Joe Biden’ı desteklemek için uydurulduğu yönündeydi. Bu sporun tepe kuruluşu olan NFL’in (National Football League –Ulusal Futbol Ligi) başına adeta bir devlet kuşu konduğunu ve Swift ile genç nesillere ulaşmaya çalıştığını konuşanlar da az değildi. Maçlara ilgisi görece düşük olan 18-24 yaş bandındaki kadın izleyicilerin Swift sayesinde yüzde 24 arttığı kaydediliyor. Bilet satışlarından artan izleyici kitlesine Swift’in etkisinin 330 milyon doları bulduğu iddia ediliyor.

The Mirror

Swift’in bu sporun küreselleşmesine katkıda bulunması da beklentiler arasında. Aslında Swift’ten çok önce NFL, organizasyonu uluslararası arenaya taşımaya çalışıyordu. 2007 yılında başlamış; artık takvimin kalıcı parçası hâline gelmiş Londra maçlarının yanına 2016’dan itibaren Mexico City, 2022’den itibaren Almanya (Münih ve Frankfurt) maçlarını eklemişti. Önümüzdeki yıl Sao Paulo listeye girecek. Haftanın bazı maçları bir süredir Türkiye’de de bir kanal tarafından naklen yayınlanıyor. Kim bilir belki yakında bir İstanbul maçı da takvime konabilir. 

Sporu ticari açıdan büyütmek ve uluslararasılaştırma çabaları sonsuz görünse de Amerikan futbolunun kendine özgü özellikleri bunun sınırlarına işaret ediyor. Dünya genelinde özellikle Commonwealth ülkelerinde oldukça popüler olan ragbiye çok benzese de Amerikan futbolu bu ülkelerde kendine çok yer edinemedi. Dünyanın en popüler oyunu ve sürekli akışa dayanan bizim futbola kıyasla oyunların ortalama 1-2 saniye sürdüğü ve sürekli durakladığı Amerikan futbolunu anlayarak seyretmek oldukça zor. Her bir oyunun son derece karmaşık ve neredeyse askerî nizamı andıracak kadar ayrıntılı bir şekilde kurgulandığı bu spor bir hayli bilgi gerektiriyor. Profesyonel yorumcular tarafından oyunlara dair yapılan anında analizler veya ekranlarda kullanılan sanal çizgi ve figürler olmasa TV izleyicilerinin büyük çoğunluğunun, hele hele oyuna aşina olmayan ABD dışındakilerin, oyunu takip etmesi neredeyse imkansız. 

Amerikan futbolu ayrıca Amerika ve milliyetçilik vurgusunun en kuvvetli olduğu spor dallarından. Özellikle 11 Eylül’den sonra Amerikan futbolu maçları adeta bir milliyetçilik şovuna dönmüş durumda. Normal sezonun Kasım ayının tamamı Salute to Service / “Hizmete (Askerlere) Saygı” başlığı altında ABD’nin dünya geneline yayılmış askerî varlığını kutlamaya ayrılmış durumda. Koç ve teknik ekibin kamuflajlarla sahaya çıktığı bu maçlarda dünya geneline yayılmış üslerdeki Amerikan askerlerinin yayına katılması rutin bir etkinlik.

Oyunun bu yönünü yakın geçmişte biraz daha vurgulayan bir diğer gelişme, siyahlara karşı artan polis şiddetini millî marş sırasında diz çökerek protesto eden oyuncuların, başta Colin Kaepernick olmak üzere, neredeyse aforoz edilmeleriydi. 2016 sezonunun başında başlayan protestolar, Kaepernick’in kariyerini bitirdi.  Bu süreçte Trump ile birlikte keskinleşen dışlayıcı ve ırkçı söylemlerin de büyük etkisi oldu. 

Basketbolun evrenselliği ve özellikle Çin pazarındaki popülerliği, Amerikan futbolu için söz konusu değil gibi görünüyor. Büyük çabalara rağmen dünyanın en büyük pazarı Avrupa’da da henüz bir aşama kaydedilemedi. NFL’in Taylor Swift gibi itici güçlerle küreselleşme yönündeki çabalarına devam edeceği kesin. Netflix, Amazon, Disney gibi televizyon platformlarının küreselleşmeye çalıştığı bu dönemde rakip sporlar da aynı hedefin peşinde. Oyunun kendine has ve aşırı Amerikan özelliklerinin ise arzulanan genişlemede destek mi yoksa köstek mi olacağı belli değil. 

Bununla birlikte dünyada daha çok kabul gören ve popüler olan bizim futbol, Messi’nin Amerikan ligine transferine rağmen ABD’de istenen ilgiyi göremiyor ve yukarıda verdiğimiz rakamlardan da anlaşıldığı gibi Amerikalılar kendi ana sporlarından vazgeçmiyor. 

Öte yandan ABD ölçeğinde bu denli başarılı olduğu sürece Amerikan futbolunun küresel iştahının azalma ihtimali çok zayıf. Sözün kısası, ilerde hangi sporun dünya çapında popülerliğinin artacağını bugünden kestirmek zor, ama şu çok net: Ana spor dalları giderek ve geri dönülemez bir şekilde büyük paranın kaynağı ve hedefi hâline geliyor. Hemen her spor branşının ticarileşmesinin ve endüstrileşmesinin siyasi sonuçlarını merak ediyorsanız, düşünmeye Vatandaş Müşterileşirken Ofsayttan Nasıl Çıkarız? başlıklı yazımızla başlayabilirsiniz.