Galata-Pera hattında 17 saat

Camekan Sokak No.1, saat 07.17. Yüzyıllardır buradaymışım gibi hissediyorum. Sadece bir gün daha ağardı. Kendimi olabildiğince hızlı bir şekilde dışarı atmak istiyor bir yanım; kimsecikler yokken, dünya durmuş yahut bir film seti benim için dünyayı durdurmuş ve sokaklar hep benimmiş gibiyken. Bu biriciklik ve sahip olma arzusu zannettiğim kadar ağır basmıyor sonra, buradan izleyici olmak istiyorum bir süre. Yattığım yerden figüran kule kendi hâlinde görünüyor; başrol olunca işler karışacak diye geçiriyorum aklımdan ve giyinip çıkıyorum.

Kuledibi’nden aşağı, saat 07.47. Aklımdan parlak ışıklar altında yaşamaya mahkum kalan insanlar geçiyor. Belki mahkumiyet değil, seçimdir. “Kendin olamamaya değer mi ışıklar, ilgi, daha çok ışık?” diye düşünüyorum. Tamam, senin bir iraden yok elbette. Fakat yalnızken böylesine derin sohbetler ettiğim sen, öğlene doğru, sonra gece yarısına dek tanıyamadığım birine dönüşüyorsun sanki Galata. Bazen sana bakmaya dahi tahammül edemiyorum. Yine de nerede olduğumu anlayamayacağım kadar incelik ve özgünlük yoksunu, bol ışıklı, hangi modern şehir efsanesini taklit ettiğine dair bile kafa yormak istemediklerime tercih ederim seni. 

Tatarbeyi Sokak’tan Dibek Sokak’a doğru, saat 08.48. Yaşanmışlıkları kucaklamak, birbirini var eden bütün karşıtlıkların evinde, huzur içinde olmasa da bir arada yaşamasına izin vermek seninki. Tanıklık ettiğin aşkla da savaşla da bir olmak… Kelimelerle en az benim kadar derdi olan insanlar görmek beni memnun ediyor. Lügat365’in kendine bu sokağı seçmesine de hiç şaşırmıyorum doğrusu. “Eskinin yenideki tezahürünü seviyorsan, eğer…” Dibek’e dönüyorum. Vacilando’da sabah kahvesi ve ekşi mayalı kruvasan için. Bu sokak bana Roma’daki Monti’yi hatırlatıyor, her seferinde. Sarmaşıklardan zannediyorum; eski yeni tezahüründen olmadığı kesin. Bu ara hep olduğum yerden başka bir yerde olma isteği ve peşinden özlem… Seninle hiçbir alakası yok, Galata. Hep benimle ilgili. Vacilando’nun açılmasına az kaldı. Bir tur daha sokakta.

Tünel Meydanı, saat 10.00. Dükkânlar açılmaya başlayınca bile hemen tadım kaçıyor, kendimi Kırmızı Kedi’ye atıyorum. Saramago’nun dünyasında sakinleşirim elbet. Yine de Subhro’nun pasifist felsefesini anımsamak beni kabule yaklaştırır mı bilmiyorum, bu semtin kimi zaman içimde bir isyan ve şiddet uyandırdığını kimi zaman da beni romantik ve şapşal sayılabilecek bir Woody Allen filmi karakterine dönüştürdüğüne eminim. Ha tabii, kimi zaman da Saramago’nun filine. 

Meşrutiyet Caddesi, saat 11.00. Kahve Dünyası’nın yerinde Pera 64 vardı bundan dört beş yıl önce. Fanzinler arasında kaybolduğum günler nerede seri üretim kahve ve çikolatalar nerede; sanırım ben de “yaşanmışlık” alanlardanım artık. Bir "nerede o eski İstanbul"larım eksikti. Kaldırım, buralarda kaldırım diye bir şey kalmamış. Bazen kaldırımdaki bütün eşyaları caddeye yığıp sonra üzerine “kaldırım hakkı” pankartı dikmek istiyorum. O zaman da arabalar düşünsün. Bu caddede, şimdi nispeten "gençlik” yıllarım diyebileceğim yıllardan yadigâr ne çok şey var. Tabii yürümek o zaman da problemdi bu kaldırımlarda. Yine yürüyememekten şikâyet ediyorum. Bugün, şikâyet günümdeyim. İstanbul Modern’i de özlüyorum; Tophane günlerini. Yine de açılmış olacak bu saatlerde; içeri girelim. Özlem, nostalji, içimdeki huzursuz, içimdeki meraklı biraz dolaşmak ve flaneur’lük yapmak için iyi bir ekip olduk.

Baylo, saat 12.00. Tam olarak mekânın önünde dikiliyorum. Evet, bir arkadaşımla buluşacağım ama içtiğim en güzel limonatanın burada olması hâlâ bir garip. Keşke şu an açık olsaydı… Gerçi o da ayrı bir dert. Artık bir mekânın nimetlerinden tadabilmek için açılış saatini beklemek dışında, kapanış saatine kadar aceleyle birkaç bardak devirmek çabası var. Her şey acele... Sabırla imtihan olmaya değecek bir ayrıntıyı arıyorum. Henüz bulamadım. Bunun sebebi yaşadığımız yılla ölçülen sürecin bir meyvesi olması gerektiğini düşünmem mi? Yoksa sadece Galata’da geçen yılların bende bıraktığı hatıralar mı? Of. Bir Türk kahvesi çok iyi olurdu, çünkü şu an Tom Collins yapacak marifetli eller uyuyordur. 

SALT Galata, 13.46. Sohbet iyi geldi, zamanı takip etmedim. Caddenin kalabalığını işitmeden kenardan kıvrılarak bir göz gezdirmeye ihtiyacım var. Yalnız dikkat etmeliyim: SALT’ta kendini “araştırmaya, akademiye” adamış insanlar görünce de zamanın gerisinde hissediyorum. Kendini bir konuya adamak; onun uğrunda okumak, okumak ve okumak. Üstüne bir posta tartışmak… Fikir teatisi davetine her daim olumlu cevap vermek. Bütün bunların üstüne gülümseyebilmek… Ben, ancak ve ancak Cesara Pavese’nin şu satırlarındayım: “Bırak, olduğu gibi kalsın her şey. Ben adım olmadan da istediğimi elde ettim.” * 

Travmaya bin ve dön başa, 15.22. Sergi gezmek çok iyi geldi. Galata yine tazecik kokuyor. Nerden buluyor burası bu enerjiyi? Bu koku nereden geliyor? Et değil, kahve değil. Canlılığın kokusu bu. Semtin bana bahşettiklerini herkese sunması beni kendime getiriyor. Yoksa kafam kırılmıştı açıkçası. Günün karnıma ağrılar sokacak kadar fırsat barındırması tebessüm ettiriyor durduk yere. Kendi kendime. Sokak ortasında… Gülmesini durdurmaya çalışınca daha çok sırıtıyor insan. Benim konuşmam lazım, deli gibi görünmek istemiyorum. Sırf bunun için kedi edindiğimi hatırlıyorum. O zaman kimse “Hayırdır, iyi misin?” deme gafletinde bulunmuyor. Çünkü iyiyim ve kedimle konuşuyorum. Kedisi olan herkes bilir bunu. Sokaktaki kedilerle konuşanlar da. Fakat şu an bir tane bile göremiyorum. Sahi nerede bu hayvanlar?

Bunları düşünürken acıkmışım, dedim ya zamanı takip etmeyi bıraktım bugün. Ondan bir anda acıkmışım gibi oldu. Helvetia’da üçlü karışık tabak beni kendime getirir. Esnafla konuşurken buluyorum kendimi. Ne dediğimi önemsemiyorum ama nasıl algılandığım çok mühim. Hayda, âşık da değilim ama Galata-Pera hattının ziyaretçilerine bu yaptığı nedir? Hemen bir şeyler okumalı, bir yazara sığınmalıyım. 

*Ay ve Şenlik Ateşleri, Can Yayınları

Beyoğlu Sahaflar Çarşısı, saat 16.00 “Eski kitap kokusu” desem, bilir misiniz o kokuyu? Aynı koku gelir mi acaba burnumuza? “Yaşanmışlık” alan bir tek ben değilim anlaşılan. Belki de geçmişin sert dalgaları bende hep sahaflara vuruyordur. Her yeni anım belki de geçmişin bu sert dalgalarıyla siliniyordur benden izinsiz, bana hiç sorulmadan. Geçmişi kabul edip, geleceğe hazır oldukça yeni bir dalga silmeye devam ediyordur şimdiyi. Sahaflar Çarşısı hep böyle kokar işte. Anı kokar. Geçmiş kokar. Melankoli kokar. Bağımlılık yapar. Şimdi olduğu gibi, kafamda hep bir bulanıklık hissi yaratır. Düşüncelerim yeniden, geçmişle şimdi arasında arafta asılı kalır sonsuza kadar ya da bir sonraki dalgaya kadar.

Köhne bir sokakta, bacaklarıma dolanan kara bir kediyle, saat 17.13. Dedim ya, yüzyıllardır buradaymışım gibi hissediyorum. Damağımda içemediğim limonatanın tadı, çokça geçmiş kokusu ve sanki yıllardır görmeyi beklediğim bacağıma dolanan kara sokak kedisi, öylece duruyoruz köhne bir sokakta. Zamanı durdurmaya çalışan bir süper kahraman olmayı diliyoruz tam da aynı zamanda. Beyhude çabamız hoşumuza gidiyor. Burada her şey hep acele. Yavaşlamak. Mümkün. Değil.

İnce yağmur altında, İstiklâl Caddesi üzerinde, saat 19.07. Pekâlâ, şu “İstanbullu” maskesini indirme vakti. Değişen mekânlar ya da  yok olan kaldırımlar değil benim meselem. Benim meselem… Tam da derinleşmeye başlamışken konu üzerinde, yağmur yağmaya başlıyor. Eh, hep böyle yapmaz mı İstanbul? Konular derinleşmeye başladı mı daha da bağlar kendine. Boşuna değildir İstanbul’a “malumatfuruş” sıfatını takmam. En iyisi bu köhne sokakla vedalaşıp ince yağmur damlaları altında biraz yürümek. 

Yağmurun sesi mi ıslaklığı mı iyi geliyor bana emin olamıyorum. “Düşünme” diyorum kendime, hem içimden hem de sesli olarak. “Bugün düşünme. Ne geçmişi, ne de geleceği. Bugün sadece şimdide kal ve farklı bir sen olarak yaşa İstanbul’u. Aynı yollardan kaç defa geçtiğini düşünmeden, kaybolan kaldırımları, değişen mekânları ya da vazgeçtiğin kaçıncı İstanbullu masken olduğunu düşünmeden yürü bu sefer bu caddede. “Düşünmek istemiyorum. Düşünmek istemediğimi düşünüyorum. Düşünmek istemediğimi düşünmemem gerek.” sözlerini duyuyorum kulağımda, Sartre yine acımasız ve yine haklı. Yağmurun ince damlaları güneşin batmasına yakın üşütmeye başlıyor beni. Sokağın kalabalığında yürürken adımlarım yavaşlıyor. Suçluluk hissi var üzerimde. Yalan söyledim. “Seninle hiçbir alakası yok, hep benimle ilgili.” demiştim ya, unutun gitsin. 

Bir ara sokakta, saat 20.00. Hava karardıkça sanki İstanbul’un nemi göğsüme dolmuş gibi. Ferahlık mı veriyor yoksa kalbimi mi sıkıştırıyor emin olamıyorum. Aynı bu şehrin bana hissettirdiği gibi. Şurada bir ara sokak vardı, oraya girsem yine Meşrutiyet Caddesi’ne çıkacağıma eminim. Yağmur damlaları öyle iri iri de değil ama çiseledikçe kafamı karıştırıyor. Arkadaşlarıma anlatsam gülerler: “Yıllardır bu şehirdesin, yolları hâlâ mı öğrenemedin?” Biraz da bu yüzden düştüm yollara. Bilmediğim her arada kaybolmak, kayboldukça keşfetmek, bildiğimi yeniden öğrenmek için. Ahmak ıslatan dedikleri yağmur bu olsa gerek. Gözlerim öbür türlüsü olursa diye sığınacak bir saçak altı arıyor. Hiç acelem yok. Normalde herkesin acelesi olurdu aslında; ama hâllerinden belli, bu akşam Galata’ya doğru yürüyenlerin pek de bir acelesi yok.

Gerisin geriye Meşrutiyet Caddesi, saat 20.21. Bu yağmurun altında koşar adımla yürümeyen ben de dâhil bir elin parmağı kadar insan, yalnız mıydık acaba? Sabahki düşüncelerim aklıma geliyor. Doğru ya, kimsecikler yokken çıkmak istemiştim. Sonra kalabalığa karıştım. Saat ilerledikçe o yalnızlığa geri dönebilirim. Bütün gün bir izleyici olmanın verdiği yorgunluğu bir bilgelik hâli olarak algılamaya çalışmam gerek sadece, yoksa bacaklarım beni öldürecek. Bugün rastladığım insanlardan, aklıma düşen satırlardan sonra elimde kalan sade yorgunluk… Karnımın gurultusuyla birlikte sabahtan beri şikâyet ettiğim her adım burnumun sözünü dinlemeye başladı. Ne yiyeceğim? Akşamın 9’unda kapanan restoranlara, meyhanelere, barlara hiç alışamadım.

Galata beni çağırıyor, saat 21.02. Oturup sabaha kadar içemeyeceksem belki de hiç başlamamalıyım. Bir bir kepenk indiren mekânları düşündükçe de içim sıkılıyor zaten. Ama bu şehirde, hele ki bu semtte yürürken sıkılmamalısınız, bu alışıldık bir şey değil. Baktığınız her yerden asırların biriktirdiği anılar fışkırıyor, nasıl sıkılacaksınız ki? Yanlarından az önce geçtiğim binalardan birileri sanki bana sesleniyor: “Psst, psst, buraya bak. Eskiden nasıl göründüğümüzü mü hayal etmeye çalışıyorsun? O biraz zor, çok değişti buralar!" Rossolimo Apartmanı’ndan Büyük Londra Oteli’ne, Pera Palas’tan Bristol Oteli’e Tepebaşı’nın Grand Hotel’inden eski tiyatro binasına dalıyor aklım. Binaların işlemelerini tek tek oyan maharetli ellere, kapıların heybetine, o kapıdan girenlere, çıkanlara… Arada böyle başka yüzyıllara gitme huyum oluyor benim. Başka yüzyıllarda hayale dalmayı seven birinin yaşamak için bu şehri seçmesi tesadüf olmasa gerek. Öyle bir kaptırmışım ki kendimi, kaç yüzyıl yürüdüm ben de bilmiyorum. Ama beni kendine çağırmış olacak ki Galata Kulesi bütün heybetiyle karşımda dururken uyandım.

Elif, Ege, Irmak, Deniz

Lise yıllarımın her zaman tatlı bir anı olarak kalacak olmasında arka bahçesinin Galata semalarına ve arkasındaki İstanbul’a bakmasının payı illa ki olacak. Benim için (kimi zaman Beyoğlu diye bir keseye koyduğum) Galata ve Pera, İstanbul’un en güzel semtleri.

Oysa Galata ve Pera her zaman İstanbul’un bir parçası değildi. İstanbul şehri ömründe son kez el değiştirip “İstanbul” olduğunda Galata ve Pera şehrin karşı kıyısı diye bilinirdi. Mesela Fransız romantik yazar Gérard de Nerval, 19. yüzyıl seyahat notlarında Haliç’i İstanbul’u Galata ve Pera’dan ayıran körfez diye betimler. Hatta Pera kelimesinin kütüğü “karşı” anlamı yakınlarında. Müslümanların yerleştiği suriçinin karşı yakası, avlanmalık alanlar ve çoğu tüccar gayrimüslimlerin yeni konuş alanı. Tabii tüccarların, limana gemi bağlayan denizcilerin ve eksik olmayan ayyaşların iştahını karşılamak gerekiyor. Bu yüzden yolu Galata’ya düşen gezginlerin defterinden eksik olmayan kelimeler de meyhaneler, fırınlar ve daha ileri yüzyıllarda pastaneler. Evliya Çelebi Galata’nın Frenk usülü beyaz ekmeklerini ve şekercilerini methettikten sonra meyhanelerindeki türlü türlü şarabı biraz ayyaşlık eleştirisiyle sunar. Ahalisine “alüftemeşrep” der, yani müptela soyundan, içkinin düşkünü.

Bu yokuş yukarı diyar adı konduğundan beri boğazına düşkünlerin diyarı. Sultan Beyazıt’ın avlanmaya Galata korularına çıktığı dönemde Pera’ya günümüzdeki adını kazandırmış Venedik bailosu (elçisi) Andrea Gritti’nin padişaha İtalya’dan leziz peynirler ve içkiler temin ettiği, sefa menajerliği yaptığı söylenir. Söylenir diyorum nitekim fikrî sermayeme mıhladığım bu bilginin kaynağını hatırlayamadım. 

Sadece sefası değil, cefasıyla da yemek Pera’nın hikâyesinden ayrılmaz. Fethi İsfendiyaroğlu peşi gelmemiş Galatasaray Tarihçesi kitabının birinci cildinde, 17. yüzyılda sarayda yolsuzluktan dolayı yemek bütçeleri kesilen Mekteb-i Sultani öğrencilerinin açlık naralarının Pera’nın rüzgârlı akşamlarında yankılandığından bahseden tarihçileri alıntılar. Daha sonra bu açlık hissi bu toprakların muhtemelen ilk talebe ayaklanmasının ve akabinde Sipahi birlikleriyle birleşmesiyle Atmeydanı Vakası’nın temelini oluşturur. Yani Galata’da açlık, doğal düzene terstir.

Günümüzde binaların yanında altın plakalarda ismi yer alan tüm pastaneler, birahaneler ve şimdi azınlık mutfağı diye anılan restoranlar Pera’dadır. Türkiye’nin ilk McDonalds’ı dahi (sınırlarını biraz esnekçe tanımlarsak) Pera’nın gastronomik tarihçesinde. Beyoğlu ve aşağısı hâlâ da her tur rehberinin, influencer yemek haritasının metrekare başına en fazla harita pin’i düşen alanı. Ama sorsan İstanbulluya “Beyoğlu bozdu,” der. “Nerede o eski Galata?” diye hayıflanır. Beyoğlu’nun bozmasıyla kafayı bozanlardan gına geldi. Galata ve Pera bizim nesile göre Kuledibi’ne büfe açılınca, Asmalı’daki sandalyeler kaldırılınca bozdu. Bir öncekine sorsan İstiklâl’deki ağaçlar kaldırılınca. Bunlar tabii gerçekten bir bölgenin kültürünün değiştiği olaylarla kıyaslanamaz. Asıl 6-7 Eylül olaylarından sonra berbat oldu Pera ve Galata. Daha geriye bakarsak işgal zamanı mahvetti orayı. Beyaz Rusların İstanbul’a gelişinde de sokaklar dilenci dolmuştu. Eminim Bizans dönemine de “Galata’nın o eski havası yok.” diyen biri vardı.

Pera ve Galata tabii ki sürekli bozmakta değil, değişmekte. Bir yandan gerçekten de kültürel değerlerini koruyamama vasıfsızlığının kurbanı, bir yandan hâlâ hem eskinin temsilcisi hem yeniliklerin göz bebeği. Sadece ve sadece mutfak odaklı bakınca, hâlâ Türkiye’nin en gastronomik çeşitlilik barındıran bölgesi. Rus ve Gürcü lokantaları, Kürt kebapçıları, Çerkez restoranları, İngiliz asıllı üye kulüpleri, Mason restoranları, Yahudi mekânları ve Türkiye’nin dört bir yanında farklı nice mutfakların adresi. 

Ben turist arkadaşlarıma İstanbul’da önce Pera’yı gösteririm. İmkân el verince alırım Galata’da Privato Kafe’de enfes kürasyona sahip bir yerel kahvaltıya götürürüm. Oradan çıkarım İstiklâl’e Mandabatmaz’da katran gibi kahve içiririm. Öğle yemeğini Yeni Lokanta’da modern ve hafif bir şeylerle yaparız. Tatlı niyetine Sakarya Tatlıcısı’nda kaymaklı bir ayva tatlısı yeriz. Sindirmek için yandaki Petek Turşuları’nda bir turşu suyu veya bir tatlıya daha yeri varsa Üçyıldız’da şekerlemelerden bir seçki… Üstüne Nevizade’de bir bira, Danışman’da çay veya Solera’da bir şarap. Hava güzelse Adalar’a ve hatta Uludağ’a kadar bakan teraslardan birinde hafif bir aperitivo. Peşinden meyhane; seç beğen al. İster Yirmibir’de kebap ister Cavit’te tarama ister Yakup’ta köfte ister Eski Babel’de uykuluk. Geceyi de Markus Tavern’de bir kokteylle bitiririm belki ya da kuleye iner caz performansı yakalarım. Gece kulüplerinin yolunu tutarım. Üstüne de bir mercimek çorbası, belki işkembe gömerim. Gece yatağıma girdiğimde de üzülürüm, gezdirdiğim arkadaşıma Ozzie’s’de kokoreç, Muammer Usta’da söğüş kelle, Kalkanoğlu’nda pilav, Varouna’da bira, Moretenders’da kokteyl ve nice meyhanede meze denetemedim diye. “Beyoğlu çok bozdu.” derim sonra kendime. 

Evliya Çelebi’nin oturup sohbet ettiği ayyaşlardan, pastanelere takım elbiseyle giden beyefendi hanımefendilere, Kuledibi’nde gitar çalıp bir içen gençlerden, turist gezdiren kalender meşreplere Galata ve Pera’nın hakkını verenler hep var. Hâl öyle olunca geçmişe dönüp “onlar ne iyi yaşamış” demek kolay. Ama belki de doğru olan ileride hasretle bakılacak hikâyeleri şimdi yaşayanlar olmak. Alüftemeşrep şekilde, daha adı dahi konmamışken bozmuş Beyoğlu’nun hakkını vererek. 

2020, 18 Ocak. Günlerden cumartesi. Benim Kuledibi demeyi sevdiğim Galata Meydanı’nda bir kalabalık var. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, gazeteciler, meraklı bir kalabalık… Kültür, sanat, kamulaştırma, restorasyon gibi kelimeleri seçiyorum aradan. “Tarihi, kültürü ve sanatı bir araya getireceğiz.” Beyoğlu Kültür Yolu isimli bir projeden bahsediliyor. 

Sonraları gazetelerde okudum; Galata Kulesi ve etrafını çevreleyen meydanın kültür ve sanatla öne çıkacağı, kulenin bir müzeye dönüşeceği bir proje tasarlanmış. Kulağa güzel geliyor diye düşünmüştüm ilk. Daha sonra 2012’de yaşanan polis müdahalelerini, gürültü ve meydanda içki içenlerden kaynaklanan rahatsızlıklar sebebiyle meydanın kamusal alan özelliğini kısmen kaybettiği zamanları hatırladım. Galata Meydanı’nın geleceği üzerine o zamanlar da çeşitli planlar yapılmıştı. Peki bu “yeniden kamulaştırma”dan tam olarak ne anlamamız gerekiyor? Bu soruya mantıklı bir yanıt bulmak için hem Beyoğlu Kültür Yolu Projesi’ne hem de şimdiye kadar atılan adımlara bakmamız gerek.

Projenin kapsamı ne? Kültür yolunun ilk durağı Galataport, yolun sonunda yeni AKM. Amaçsa, Galata Kulesi’ni merkezine alan, İstanbul’un ilk meydanını “eski günlerine geri döndürmek”. Yol, Karaköy’den Galata’ya bir Pera yolculuğu yapacak ziyaretçileri oradan İstiklâl Caddesi’ne bağlıyor ve bu yolculukta kule bir yol gösterici olarak konumlanıyor. Mevcut çay bahçesi yıkılarak bir meydan düzenlemesi; hatta bakanlığa bağlı kurumların özellikle güzel sanatlar, opera, bale ve tiyatro bölümlerinin yıl boyu meydanda kültür ve sanat etkinlikleri düzenlenmesi planlanıyor. Meydanın sadeleştirilmesi ve büyütülmesiyle birlikte tarihî Doğan Apartmanı'nın bulunduğu sokakta da düzenlemeler yapılacak, Tünel'e doğru uzanan bir yokuştan, eskiden Beyoğlu Evlendirme Dairesi'nin bulunduğu alandan bir çıkış oluşturulacak ve yeni yapılacak kültür merkezine ulaşılabilecek. 

Şimdiye kadar ne yapıldı? Galata Kulesi ve Kuledibi için atılan ilk adımlardan biri büyük tepkiyle karşılaşan restoran çalışmasıydı. Kule duvarlarının hiltiyle parçalandığı bir videonun sosyal medyada yayılmasıyla konu şehrin gündemine oturmuştu. İBB'nin konuya dair şikayetleri işleme geç alınsa da videoda görüntülenen işlemin onaylanmış bir restorasyon projesine dâhil olmadığı, projenin olaylar sosyal medyada yayıldıktan sonra onaylandığı 16 gün sonra İBB tarafından kanıtlandı. İBB’nin elinden alınarak Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilen kulede yaşanan bu olay sonrası aklımda Narmanlı Han, Emek Sineması ve AKM'nin “restorasyon”u üzerine sorular dönmeye başlamıştı bile. Galata Kulesi’nin restore edilmiş hâli de Narmanlı Han gibi ruhunu kaybedecek miydi? Ya Galata Kulesi’nin geleceği? Zaman akmaya, çalışmalar tamamlanmaya devam etti, Galata Kulesi dijital dünyaya ayak uydurma vaadiyle yola çıkan bir müzeye dönüştü. Kulenin bir müzeye dönüşümü konusunda Gazeteci Hakkı Yırtıcı’nın yorumları, bizi varmak istediğim noktaya yakınlaştırıyor: “Galata Kulesi’nin içine giydirilen kılıf, lüks bir oteli andıran girişi, her yeri alçı sıva ve alçıpan tavanla kaplanmış iç yüzeyleri ile başka bir şeye dönüşmüş.” 

Galata Kulesi Müzesi’nin bu “başka” hâli, beni bu yeniden kamulaştırma projesine de şüpheyle bakmaya itiyor. Kuledibi’nde havada asılı kalmış bir his var sanki, bozulan tarihten, soylulaşan mahalleden yayılan bir his. Belki değişim hep var, var olmaya devam edecek. Başka türlü bir şehirden de söz etmek mümkün olmaz zaten. Şehir yaşar, koşar, dönüşür… Ama ben bu dönüşümün kendi saatine, kendi ritmine göre olması gerektiğini düşünenlerdenim. Galata’nın o kendine has kimliğini kaybetmediği, sadece bir kesimin yararlandığı bir alan olmaktan ziyade herkesin anılar biriktirebildiği, yeninin eskiye bir selam çaktığı, saygı duyduğu bir dönüşüm… Tüm bu düşünceler beni şunu sormaya itiyor: Galata ve Kuledibi yeniden şehrin, şehrin sakinlerinin olacak mı?

“Pera ya da günümüzdeki adıyla Beyoğlu, kurulduğu dönemde Üsküdar kırlarını, Büyük Saray’ı kapsayan geniş bir panaromaya sahip, çok güzel konumda bir dış mahalleydi… Semtin isminin Yunancada “karşı yaka”, “öte” anlamındaki “Pera” kelimesinden geldiği söylenir. Aslında Pera kelimesi İstanbullu Rumlar tarafından limanın ötesindeki Galata kıyılarını da kapsayan bölge olarak kullanılırdı fakat Avrupalılar bu kelimeyi üzüm bağlarından oluşan Pera bölgesi için “Pera Bağları” şeklinde bir ifadeyle kullanmışlar…”

Birkaç hafta önce hikâyesini Deniz’den öğrendiğim Karaköy’de, Voyvoda Caddesi ve Banker Sokağı’nın kesiştiği noktayı bir araya getiren Kamondo Merdivenleri'nde otururken dinliyorum bu sözleri. Galata-Pera konuları üzerinde düşünmeyi seven, bolca araştırma yapan ve – anlayacağınız üzere – paylaşmaktan da büyük keyif alan sevgili arkadaşım Doğan anlatıyor. Etrafımızdan dolaşarak geçmeye başlayınca insanlar, rahatsızlık vermeyelim diyerek kalkmayı teklif ediyorum Doğan’a. Biraz homurdansa da kabul ediyor ve Galata Kulesi tarafına doğru merdivenleri çıkmaya başlıyoruz.

“Bu anlattıklarını dinleyince aklımdan neler geçti biliyor musun?” diye soruyorum. Anlattıklarını ilgiyle dinlemem onu epey keyiflendiriyor ve merakla devam etmemi bekliyor Doğan. “Beyoğlu üzerine anlattıklarında hep farklı dillerden ve kültürlerden bahsediyorsun. Oysa şimdi nasıl acaba, kimler yaşıyor bu tarih kokan binalarda?”

Doğan buruk bir gülümsemeyle başlıyor cümlelerine. Gözlerine geçmişle ilgili anneannesinden dinlediği hüzünlü hikayelerin ağırlığı çöküyor. Anneannesi Penelopi (dedesinin seslenişiyle Peni) eskiden Pera’da yaşamış çok tatlı bir Rum göçmeniymiş. Zaten Doğan’ın tarih merakı da buradan geliyor. 

“Ah çok doğru! Bundan yıllar yıllar önce Pera’da, birbirinden farklı dört grup, Rumlar ağırlıklı olmak üzere, Ermeniler, Museviler ve bu bölgede azınlıkta olan Türkler, farklı bir dengede bir arada yaşarlarmış. Bu çeşitli gruplar arasındaki ilişkiler; kültürel, ticari ve kimi zaman da evlilikle ilerlemiş. Gezgin ve sanatçıların günümüze ulaşan anılarında Pera’daki insanların Türkçe, Fransızca, İtalyanca, İngilizce, Almanca dillerini bir arada kullandıklarını ve bu farklı kültürlerin bir arada yaşaması sonucu semtin Perot denilen sadece bu bölgede konuşulan bir dili dahi oluştuğu yer alır…”

Doğan her zamanki gibi heyecanla anlatmaya devam ederken taze meyve suyu satan güler yüzlü yaşlı esnaftan iki portakal suyu alıyoruz. O dönemleri dinlerken bir yandan da günümüz Beyoğlu’sunda gezinmek hem ilginç hem de romantik bir deneyim oluyor benim için. “Demek öyle…” diyerek keyifle dinlemeye devam ediyorum.

“E tabii eskiden durum epey farklıydı. 1600’lerde bölge nüfusunun %80’i Hristiyanmış. Kendi içinde yerleşkelere ayrılan Galata’da; 70 Rum, 18 Müslüman, 3 Frenk, 2 Ermeni ve 1 Yahudi mahallesi varmış. Şimdi bu durum epey farklı…” diye ekliyor Doğan. Portakal suyunun ekşiliğinden kapadığı gözlerini açması beklediğimden uzun sürüyor, gülmeye başlıyorum. 

“Portakal suyunun önce ekşi sonra tatlı gelen hâli gibi zaman…” diyor Doğan, sesini ünlü şairlerin sadece kendi şiirlerini seslendirirken kullandıkları seslerine benzeterek. Bayılır böyle metaforlar yapmaya. Onunla alay edip şakalaşmak isterken bir an söylediği söz üzerine düşünürken buluyorum kendimi. “Modernleşme adı altında yaşanan değişimlerin etkisiyle kent ve kent yaşamı farklı bir görünüm almış gibi görünmüyor mu? Doğan Apartmanı, Kamer Pul Evi, Şapkacı Madam Katia ve daha nicesi günümüzde hâlâ yer alıyor belki ancak bu hızlı değişim süreci yeni deneyim olanakları, davranış biçimleri ve yeni şehirli tipleri yaratmış durumda. Sanki geçmişten günümüze sadece onlar kalmış gibi ve bu yüksek tavanlı ve geniş avlulu ferah evlerde giderek şehre yabancılaşan insanlar oturuyormuş gibi geliyor bana. Sanırım ben portakal suyunun sadece ekşi tarafını tadıyorum son zamanlarda…”

Ben kayıp Beyoğlu’nun peşinden koşarken durduruyor beni olduğum yerde Doğan. “Düşün, senden evvel buralardan milyonlarca insan geçmiş. Yürüdüğün sokaklar yüzlerce yıllık. Gölgesinde dinlendiğimiz binalar kim bilir bizden önce kimleri ağırladı… Canım Arman Ağabeyim, asıl ona sormak lazım şimdinin Pera’sını. Kamer Pul Evi Galata’daki Galip Dede Caddesi üzerinde eski pul dünyasına ta en baştan giriş yapanlardan, Türkiye’deki kuruculardan. 1942 yılında Kamer Arıkan tarafından açılmış, şimdi kültür dünyamız için üstlendiği sorumluluğu Arman Ağabeyim (Arman Arıkan) yürütüyor.” Farkında olmadan Doğan’ın bir yarasına basmışım gibi hissediyorum ve onu hiç bölmeden dinlemeye devam ediyorum. Doğan ise bir yandan esen rüzgâra ceketini siper edip sigarasını yakmaya çalışıyor bir yandan da anlatmaya devam ediyor. “Pul kültürdür,” der Arman Ağabeyim, “Ülkesini, para birimini, nerededir, ne için çıkmıştır belirten, her konuda pul var. Coğrafya, tıp, gemi, uçak... Oscar ödülü kazanıyor pulu çıkıyor, Nobel kazanıyor pulu basılıyor. İyi bir pul koleksiyoncusu olmak isteyenlere önerim doğru desteği almaları. Kendi başınıza pul koleksiyoncusu olamazsınız, bilen yeri, bilen birini bulmalısınız. Pulculukta usta çırak ilişkisi önemli. Pul aldığınız zaman en aşağı bir 20 yıl beklemeniz gerek ki ekmek yiyebilesiniz.” İşte senin “yeni şehirli tipleri” ne bu kadar sebat edebilecek sabra ne de çırak olabilme alçakgönüllülüğüne sahip… Ama biliyor musun? Endişelenmeni yersiz buluyorum. Zira Beyoğlu’nun değişim sürecini belki de kabul etmek ve alışmak gerekiyor. Yoksa senin portakal suyun hep ekşi kalacak…”

Neden bilmiyorum ancak gözlerim doluyor. Portakal suyumu bitirmek istemiyorum. Geçmiş ya da gelecek kavramlarını ya anılarla ya da hayallerle ilişkilendirerek tanımlamaz mıyız? Ancak böylelikle zaman kavramı insanın belleğinde bir anlam kazanmaz mı? Oysa şimdi Tanpınar gibi ne içinde hissediyorum kendimi zamanın ne de büsbütün dışında. Geçmişin kayıp zamanının peşinde koşup erişemeyen ve gelecekten korkan bir hâldeyim. Sanırım şimdilik tek istediğim yeniden Kamondo Merdivenleri'ne gidip öylece oturmak.