İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?
Satır arasından
Bir varmış bir yokmuş
Argo sözlüğü
Buraya bakarlar!
Tecessüs
Satıyoruuumm saaattım!

Gülhane Parkı’nda çocuklara dress code engeli #21

Gülhane Parkı, İpekiş, Reşad Ekrem Koçu, dress code
Sultanahmet Meydanı Çocuk Parkı, 1957

Sultanahmet Meydanı Çocuk Parkı, 1957

1930'ların Gülhane Parkı'ndayız bu hafta. Büyük Buhran'ın da etkisiyle halk, ucuz sosyalleşme mekanlarına, parklara rağbet gösterir olmuş. Bu anlamda Gülhane Parkı da İstanbul'un en popüler lokasyonlarından biri. Ancak kalabalık arttıkça suç oranları da artıyor. Yankesicilik, karmanyolacılık, esrarkeşlik... Ne ararsan var, Gülhane Parkı'nda.
Bunun önüne geçmek için belediye bir dizi önlem alıyor. Bu önlemlerden biri çocuk parkına bir memur atayıp, girişe “Kıyafeti düzgün olmayan çocuklar buraya giremez” tabelası asmak!.. Kurallar, polisler, zabıtalar pek de çocuklara işlemiyor, çocukluklarını yaşamaya devam ediyorlar.

Nazım Hikmet'in "Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı'nda / Ne sen bunun farkındasın / Ne polis farkında" şiiri aklımıza düşüyor. Açıp Cem Karaca'dan dinliyoruz, bülteni hazırlarken.

Bu hafta bültene 1932'nin Gülhane Parkı’ndan bir hikâye ile başlıyoruz. Parka giderken kulak misafiri olduğumuz dönemin moda renkleri üzerine yapılan güzelim tartışma da aklımıza Nazım Hikmet'i getiriyor. Tartışmada İpekiş Fabrikası'nın adı geçiyor. Nazım Hikmet'in, Bursa Cezaevi’nde yatarken hapishanede yaptığı dokuma işleri için buradan malzeme aldığını hatırlayıp fabrikayla ilgili güzel bir yazı kaleme alıyoruz.

Şiir yazmak, sürgün edilmek, cezaevine girip çıkmak... İstanbul'un ve dünyanın birçok yerinde izini bırakmış şairin hayatı, yollarımızın ileride de kesişeceğini hissettiriyor. Sonraki sayılarda Nazım Hikmet'i uzun uzun anlatmak üzere...

Bu hafta neler var?

Satır arasından: “Bülbül hamûş, havz tehi, gülistan harap!”
Buraya bakarlar: “İpekiş güzellik ve sağlamlık garantisidir”
Tecessüs: Reşad Ekrem Koçu-Tarihimizde Garip Vakalar
Bir varmış bir yokmuş: "Kıyafeti düzgün olmayan çocuklar..."

Osmanlı dönemi Gülhane Parkı

Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere…
Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek

İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?

Güzelim Gülhane Parkı’nın bugünkü hâli

“Bülbül hamûş, havz tehi, gülistan harap!” Bütün boşta gezenler burada-Yanımda pul parası yok da-Pist pist!-Leblebi, şeker, Şam fıstık-Görün beyler, görün hanımlar!

Mehmet Selahattin, 19 Mart 1932

Gülhane Parkı’na bu yakınlarda uğradığınız var mı? Canım bahçe âdeta balta girmemiş bir Afrika ormanına dönmüş. Hani şu meşhur bir mısra vardır: “Bülbül hamûş, havz tehi, gülistan harap!”. İşte Gülhane Parkı’nın bugünkü manzarası.

Senelerden beri temizlenmemiş yosunlu suyu ve içinde dolaşan kırmızı balıklarıyla zavallı bir zamanki mamur havuz ve kopuk kuyruğu, delik deşik olmuş vücuduyla uzaktan bir iskeleti andıran zavallı aslan heykeli. Suyu akmayan zavallı çeşme, tarhlarını yabani otlar bürüyen zavallı patika yollar ve hele hepsinden fecisi, bir tek çocuğun bile ziyaret etmediği zavallı çocuk bahçesi…

Kim bilir nerelerden bulup buluşturulup ve kim bilir ne kadar itinalarla bahçenin en göze çarpacak taraflarına serpilmiş bu yeşil şemsiyeli ağaçlar niçin göz göre göre ölüme terk ediliyor?

Şu havuz küçük bir el emeğiyle temizlenemez mi? Şu çeşmeye su veren boruyu açmak o kadar güç bir iş mi? Şu delik deşik heykelin yenisini tedarik etmek mümkün olmuyorsa iskeletini ortadan kaldırmak da mı akla gelmiyor? Şu çocuk bahçesini sahici çocuk bahçesi yapmak için devlet şûrasının kararı mı lazım? Sözün kısası bugünkü harap haliyle Gülhane bir park değil bir mezbeledir!

Ziyaretçilerine şöyle bir göz gezdiriniz. Bütün boşta gezenleri burada bulursunuz. Dün bir aralık yolum düştü, parkta şöyle bir dolaşayım dedim. Daha beş on adım atmadan yırtık pantolonlu bir çocuk karşıma çıktı:
“Efendi amca bir cigaran var mı?”

Boş bulunup paketi uzattım. İçinde bir değil, iki sigara aldıktan sonra teşekkür ederek çekildi. Meğer vereceğimiz haraç bu kadarla kalmayacakmış. Biraz daha ilerleyince bu sefer yarım iskarpinli bir sürtükle karşılaştım. Ağzını büzerek yanıma yaklaştı:
“Beyefendi, affedersiniz. İcra dairesine nasıl gidilir?”
Yolu gösterdim. Fakat arkamdan ayrılmadı.
“Şey için uğrayacaktım da. Birinde alacağım var. İnat etti, vermiyor. Dilekçe lazım dediler. Yanımda pul parası…” demeye kalmadan ayaklarım suya erdi. Sen misin parka giren! Ters yüzüne döndüm. Kim bilir belki daha ileride insanı boğuntuya da getirirler?

Ben kapıdan çıkarken baktım arkadan bir ses:
“Pist pist!”

Acaba bu “pist pist” ben miyim dersiniz? Dönüp baktım, hayır. Aşna fişnelerden biri sırık hamalı kıyafetli bir erkeğe işmar ediyor. Herifin keyfinden ağzı kulaklarına vardı. Cebinden yorgan çarşafı büyüklüğünde kırmızı bir mendil çıkararak hora oyununa çıkmış gibi bir iki defa salladıktan sonra müzeye giden yolun üstünde kayboldu.

Şu küçük hanıma da bakın: Elinde bir menekşe demeti, koklaya koklaya geçiyor. Belli ki koklayanın burnunu düşürecek çiçeklerden biri de kendisi. Hızlı hızlı yürürken etraftan öksürenler oldu:
“Ehem!”
“Öhhü!”
“Ahha ahha!”
“Kühhü kühhü!”

Ve lakin menekşeli kız hiçbirine iltifat etmedi. Beklediği varmış meğerse. Uzaktan görünce koşup karşıladı. Beraberce sık ağaçlıkların arasına daldılar.

Ya kapının önündeki satıcılara ne dersiniz:
“Sevda bademi verelim! Çıtır çıtır yeniyor beyler!”
“Hani ya hararet söndürüyor!”
İçlerinden biri mâni bile düzmüş, makamla mırıldanıyor:
“Leblebi, şeker, Şam fıstık
Gel buluşalım sık sık sık.”

***

Tramvay Şehzade durak yerine gelmeden durdu. Önümüzde omuz omuzu sökmeyen bir kalabalık toplanmıştı.
“Sakın bir kaza filan?”
Şapkasız bir herif etrafına toplananlara avazı çıktığı kadar bağırıyordu:
“Görün beyler, görün hanımlar, görün polis efendiler! Rezaleti görün, ahlaksızlığı görün, kepazeliği görün. Kendi halinde bir adama sululuk edenleri görün!”

Bu hitabeyi irat eden şapkasız herif zilzurna sarhoştu. Yolda iki yanına sallanarak giderken birine çarpmış. Dirseği yiyen adamın “Kör müsün, önüne baksana!” demesi sarhoşu kızdırmış. Şimdi herkese atıp tutuyor. Kopuklardan biri yüksek sesle atıldı:
“On paralık rakı içtim diye yüz paralık çalım atmaya kalkma!”
“Ben ha? Çalım, çalım mı atıyorum ben? İşitin beyler, işitin hanımlar, işitin polis efendiler!”
Açıkgözün biri bilmem nasıl bulmuş, elindeki küçük çıngırağı sallamaya başladı:
“Seyri kırk paraya! Yeni icat bu, sokakta sinema!”
Herkes kahkaha ile gülüyordu.

***

Tramvayda iki hanım konuşuyorlar:
“Aman ne güzel krep birmanlar çıkmış. Bir görsen ağzının suyu akar.”
“Bu sene onların modası yok. Krep ankalar daha fazla geçiyor.”
“Hiç de öyle değil! Krep ankanın yüzüne bakan yok.”

Münakaşa büyüdü ve bir türlü halledilemedi. Renk meselesi de ayrıca ihtilafa sebep oldu.
“Elektrik rengi, canım elektrik rengi!”
“Hadiiii, geç elektrik rengini! Bu senenin modası kumru göğsü.”
“Leylağa bayılıyorum ben.”
“Kumru göğsünden sonra en sevdiğim renk gri-bej.”

Bunca renk arasından bir tanesini seçebilseler yüreğim yanmayacaktı. Kendi kendime düşündüm: Hanımefendileri İpekiş’in bürosuna göndermeli. Belki müşküllerini orada kolayca hallederlerdi.


*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Satır arasından

“Bülbül hamûş, havz tehi, gülistan harap!”

Divan şiirinin 19. yüzyıldaki son temsilcilerinden Keçecizâde İzzet Molla’nın en manalı beyitlerinden biri. Günümüz Türkçesine uyarlarsak;

“Âlemin öyle bir bahar mevsimine geldik ki;
Bülbül suskun, havuz boş, gül bahçesi harâp olmuş!” 

anlamına geliyor. 1932 yılında Mehmet Selahattin için anlamlı olan bu beyit, bugün de kimileri için dönemin kendisini anlatıyor. 

Bir varmış bir yokmuş

“Kıyafeti düzgün olmayan çocuklar buraya giremez!..”

Gülhane Parkı, 1930’lu yıllarda birçok kez kendini manşette buluyor. Halka açılmasının ardından işsizlerin, aşıkların, gençlerin, ailesi ile vakit geçirmek isteyenlerin, futbol oynayan çocukların, ucuz bir şekilde zaman geçirmek isteyenlerin mekanı oluyor. Artan kalabalık, buranın bir suç merkezi olmasına da yol açıyor. Yankesiciler bir yanda, diğer tarafta karmanyolacılar… Issız yerlerde insanları ölümle tehdit ederek yapılan soyguncular… 

Konuyu daha detaylı öğrenmek için parkın 20 yıllık bekçisi ile 1932 yılında bir söyleşi yapılmış. Osmanlı döneminde, 1912 yılında kamuya açılmasıyla birlikte parkın bekçisi olan Ali Efendi, Cumhuriyetten sonra da bu görevine devam eder. 75 yaşındaki Ali Efendi, önce kendi dertlerinden bahsediyor. Eşinin bir türlü İstanbul’a ısınamadığını ve Kayseri’ye geri döndüğünü, parkın bekçiliği sebebiyle eşinden ayrılmak zorunda kaldığını anlatır. “İşim güzel, karım da yanımda olsa daha rahat ederdim” diyen Bekçi Ali Efendi, son yıllarda parka gelenlerin iki kat arttığını söylüyor. 

İstanbul'da ilk çocuk oyun alanı Gülhane Park'ında açıldı. (Eylül 1929)

“Bıktık, usandık…”

Son iki yıldır parka gelenlerin artmasından şikâyetçi olan Ali Efendi, “Sabahları yedi buçukta geliyorlar, artık akşama kadar hep geliyorlar. Bir gelen bir daha gitmek bilmiyor. Yemek yiyor, uyuyor, düşünüyor, konuşuyor, akşamı ediyor. Hepsi erkek, genç, çalışacak çağda... Yerleri yurtları yok mu, boş oturmaktan sıkılmıyorlar mı bunlar, bilmiyorum” diye konuşuyor. Özellikle gençlerin kavga ettiğinden, çiçekleri kopardığından, ağaçların dallarını kırdığından çokça yakınıyor: 

“Hele o başı kasketli çocuklar, mektepliler... Her Allahın günü buradalar. İşte biz onlardan bıktık, usandık. Son senelerde hiç görmediğimiz şeyler gördük. Çimlere yatıp esrar içenler, kuytu yerlerde birçok münasebetsizlikler yapanlar yakalandı. Yankesicilikler, karmanyolacılıklar oldu.”   

Kalabalık arttıkça şikâyetler artıyor. Parkın düzeni ve temizliği bozuluyor. 1933 yılına gelindiğinde İstanbul Umumi Bahçeler Müdürü Reşat Bey ile de bir söyleşi yapılıyor. Parkın zavallı ve ölüme terk edilen hâli bu kez sorumlusuna soruluyor. Verdiği cevap sade ve çaresiz: “Halk park ve bahçeleri kendi malı gibi korumadıktan sonra ne yapsan nafile.” 

Bekçiyle benzer dertleri ekleyerek devam ediyor:
“Yine çiçekleri koparanlar, bankın üstüne bıçakla yazı yazanlar, çimlere basanlar… Halkımız bahçeye hürmet etmesini bir türlü öğrenemedi. Parkta bir çocuk bahçesi var. İçinde sakallı bebekler sallanır. Kapısının önüne polis koyduk. Her sabah temizlik yaptırırım. Çıkan çöpün dörtte üçü fıstık, çekirdek kabuğu. İki adım fazla yürümemek için yolu bırakıp çayıra saparlar. O canım çiçekleri ayakları altında çiğnerler.”  

Kayıkçılar salıncak, 
hamallar kum havuzunu tercih ediyor

En büyük belalardan biri de yetişkinlerin çocuk parkını kullanması… Kayıkçıların tercihi salıncak, hamalların ise kum havuzunda güreş… 

Yetişkinleri, Gülhane Parkı’nın içindeki çocuk parkından uzak tutmak için girişe bir memur konuyor, bir de tabela asılıyor:
“Kıyafeti düzgün olmayan çocuklar buraya giremez.” 

Bu kural hamal ve kayıkçıları çocuk parkına almamak için konulsa bile civarın fakir çocukları, bu kuraldan ciddi şekilde etkileniyor. Kıyafetleri sebebiyle parka giremeseler de çocukluğu bırakmak mümkün değil. Mesela, az ileride içi çamur dolmuş havuz var. Burada oynayıp kurbağa avlamak da çocuklar için eğlenceli olabiliyor. Ardından çamura batmış üstleriyle içerisinde eğleniyor. Buradaki kurbağaları avlıyor. Ardından da aslan heykellerine binerek çocukluğun tadını çıkarıyorlar. Artık eve dönme vakti geldi. Arkalarında savaş alanına dönmüş Gülhane Parkı’nı bırakarak evin yolunu tutuyorlar.  

Hikâyeyi paylaşmak için:
Argo sözlüğü

Balta girmemiş: Genelde ormanlar için kullanılan bu söz doğallığı bozulmamış anlamına geliyor.

Sürtük:  Eski Türkçedeki ‘sürtünen şey ya da kişi, lezbiyen’ kelimesinden evrilmiştir. Kadınları aşağılamak amacıyla, ‘zamanını gezerek geçiren, ahlaksız, oynak’ gibi yakıştırmalar yapılmak istenildiğinde kullanılır. Aslında; sabahları çeşitli yönlerden esen yel, pudra, selin taşıdığı ağaçlar gibi anlamlara da gelmektedir.

Ayağı suya ermek: Bir olayın aslını, bir şeyin beklenen şekilde olmadığını anlamak, aklı başına sonradan gelmek gibi anlamların yanı sıra bir şeyi yaşadıktan sonra bilgilenmek manasına da geliyor.

Aşna fişne: Farsça ‘aşna’ veya ‘aşina’ kelimesinden türemiştir. Cinsel yakınlaşma, sevişme, gizli dost, oynaş gibi anlamlara geliyor.

İşmar: İşaret, simge anlamına gelen Ermenice ‘nşmar’ ve saymak, anlamak, fark etmek anlamlarına gelen Farsça ‘oşmar’ kelimesinden alıntıdır. El, kaş ya da göz ile yapılan işaret demektir.

Ağzı kulaklarına varmak: Çok sevinmek ve sevindiğinin her halinden anlaşılması manasına geliyor.

Sululuk etmek: Ciddi olmamak, taşkınlık yapmak demektir.

Zilzurna: Çok sarhoş, kendini bilemeyecek kadar fazla gibi anlamlara geliyor.

Atıp tutmak: Abartılı şekilde konuşmak, yapamayacağı şeyleri yapabileceğini söylemek, birisinin arkasından kötü biçimde konuşmak gibi anlamlara geliyor.

Çalım atmak: Futbolda rakip takımın oyuncusunu geçmek manasına gelirken argoda birini kandırmak ve bir fırsattan yararlanarak başkasının hakkı olan bir şeyi ele geçirmek anlamlarına geliyor.

Buraya bakarlar!

“İpekiş güzellik ve sağlamlık garantisidir”

Osmanlı'dan Cumhuriyet’e Beykoz, Hereke, Feshane gibi bir elin parmağını geçmeyen fabrikalar miras kalmıştı. Cumhuriyet’in asıl sanayi atılımı ise 1934 yılındaki Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile başladı. Ama İpekiş Fabrikasının kurulması çok daha erken bir tarihte oldu. Temeli bizzat Atatürk tarafından 1 Ekim 1925’te atıldı, iki yıl sonra Bursa’da faaliyete geçti.

Atatürk İpekiş Fabrikasının temelini atıyor

Anonim şirket olarak İş Bankası öncülüğünde kurulan fabrika, Cumhuriyet’in ilk ihracat yapan firması olma özelliğine sahipti. Yıllar ilerledikçe fabrika üretim çeşitliliğini ve ürün kalitesini giderek arttırmaya başladı. Atatürk de kıyafetleri için İpekiş kumaşlarını tercih ediyordu. Hatta 1934’te Selanik’te düzenlenen uluslararası bir sergide İpekiş ürünleri on ülke arasından birinci olarak seçilmişti. Zaten 1930’lar İpekiş’in atılıma geçtiği yıllar oldu. “Her türlü fena rekabetin önüne geçmek, bütün çeşitlerin halka arzını temin etmek, halkın aldanmasına meydan vermemek için” İpekiş mağazaları açılmasına karar verildi, Ankara ve Eskişehir gibi ülkenin çeşitli yerlerinde satış şubeleri açılmaya başlandı. 

Bunlardan biri olan İstanbul mağazasının açılışı ise 21 Mayıs 1932’de, saat beşte gerçekleştirilmişti. Vali, milletvekilleri, iş bankası müdürü ve gazetecilerin de hazır bulunduğu büyük bir kalabalığın katılımıyla gerçekleştirilen mağazanın açılışında İpekiş müdürü ve mağaza görevlileri ürünler hakkında bilgi verdi. O güne dek İstanbulluların bir örneğini daha görmediği mağazanın iç dekorasyonu görenleri kendisine hayran bırakmıştı. Kumaşların güzelliği ve kalitesi ise kelimelerle tarif edilemiyordu. Ancak bu mağaza ürünlerini bir an önce halka ulaştırmak için geçici olarak açılmıştı. Bir süre sonra daha büyük bir mağaza İstiklal Caddesi’nde açılacaktı.

Mağaza açılışından

Her ne kadar geçici de olsa İpekiş bu mağazaya çok önem veriyordu. Mağazanın yerini tarif edebilmek için 3000 kişinin katıldığı bir yarışma dahi düzenledi. İpekiş, mağazanın yerinin en iyi tarifini yapan kişiye bizzat seçeceği kumaşı hediye etmeyi vaat etti. Mağazanın diğer yerlere göre değil, diğer yerlerin İpekiş mağazasına göre tarif edildiği iddiasındaydı.

İpekiş yarışması

Ankara’da düzenlenen Üçüncü Millî Sanayi Sergisi’nde de İpekiş büyük bir müsabaka düzenler. Yaklaşık 5000 kişinin katılması beklenen bu müsabakaya göre kadınlar sergide teşhir edilen üç kumaşı seçecek, bunlar en fazla oyu alan kumaşlar olursa o kişi müsabakayı kazanacaktır.

Aynı yıl içerisinde, yani 1932’de, dünya güzeli Keriman Halis’in adı bir İpekiş kumaşına verilir. “Krep Keriman” adını taşıyan bu kumaşın tanıtımı ve reklamı Halis’in bir portresiyle yapılır. Böylece bir kadın fotoğrafı ilk defa bir reklamda kullanılmış olur. Kumaş ise Cumhuriyet gazetesinin düzenlediği bir yarışmada en çok beğenilen kumaş seçilir. 

Bir yandan dünyadaki moda gelişmelerini takip etmek için uzmanlardan oluşan bir moda bürosu ile kadın çamaşırları ve el işleri birimi açılırken diğer yandan gazetelerin reklam sayfalarında İpekiş’in boy boy, çeşit çeşit reklamları çıkıyordu. Anlaşılan İpekiş Cumhuriyet’in ilk pazarlama ve reklam öncülerindendi.

Servet-i Fünun dergisinde çıkan bir İpekiş reklamı

Hikâyeyi paylaşmak için:
Tecessüs

Bu ayın kitabı Reşad Ekrem Koçu’dan Tarihimizde Garip Vakalar. 

Üstad da zaten garip adamdı vesselam. İstanbul’un gündelik hayatına dair kimsenin bilmediği, kıyıda köşede kalmış pek çok çalışmaya imza atmıştı. Bir yandan -özellikle İstanbul Ansiklopedisi’nde- dışlanmışlara, ötekileştirilmişlere, azınlıklara bol bol yer verirken öte yandan padişahların hayatı üzerine de eserler kaleme almıştı. 

Tarihimizde Garip Vakalar ise adı üzerinde duyunca kâh şaşıracağımız kâh anlam veremeyeceğimiz kâh güleceğimiz tarihimizin pek çok tuhaf olayını konu ediniyor.

Satıyoruuumm saaattım!

1911, Gülhane Parkı’ndaki kolera hastanesi

Bu hafta karşınıza özel sayımızla çıkacaktık. Ancak çeşitli sebeplerden dolayı özel sayımızı haftaya erteledik. Haftaya -bu sefer gerçekten- özel sayımızda görüşmek üzere…

Bugün 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü.  

“Ölümün eşiğinde olan tüm toplumların yapısı erkeksidir. Bir toplum sadece bir erkekle kurtulabilir ancak hiç bir toplum kadının eksikliğinde varlığını sürdüremez.”

Germaine Greer

8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü kutlu olsun…
E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

1920 ve 30'ların İstanbul eğlence hayatını bir gazetecinin röportajlarından takip eder, her salı yayımlanır.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir