Korkunç canlılar serimize çeşitli canlılar ile devam ediyoruz. Dünya üzerindeki tüm mitolojik, mistik, efsanevi canlıları her hafta art arda yazmak istesek, tüm bir yıl bile sürebilirdi bu seri. İnsan yaratıcılığı gerçekten engin.
Bazı durumlarda ise, bilinmeyen bir varlığa verilen tanım veya isim, farklı dillerde bile olsa çok benzer düşüncelerden ortaya çıkmış oluyor.
Bu doğrultuda, günümüz Türkçesinde bulunan bazı “bilinmeyen varlık” sözcüklerine değineceğiz.
Giriş kısmını bu kelimeyi kullanmadan yazmak zor oldu. Yaratık sözcüğü Türkçe bir oluşumdur. Türkçe yaratmak fiilinin –ık/ik eki ile birleştirilmesi ile yaratılan sözcük “yaratılmış (şey)” anlamındadır.
Yaratmak fiilinin kökü Eski Türkçeye dayanıyor. Eski Türkçe yaramak “uymak, yakışmak” anlamından yaratmak “uydurmak, yakıştırmak” anlamları türetilmiştir.
Böylece bir “korkunç varlık” olarak yaratık “yaratılmış canlı” anlamındadır, büyük olasılıkla bilinmeyen canlı bir şeye uygun, belirsiz bir isim olarak yakıştırılmıştır.
İşin bu noktaya kadarı açıktı. Ancak ilginç olan kısım, benzer kelime türetimlerinin nasıl farklı dillerde de gerçekleşip Türkçeye vardığını görmektir.
Bunun için önce Farsçaya uğramamız gerekiyor.
Farsça canavar جانور kelimesine bir yakından bakalım. İçindeki can جان kelimesini farkedelim.
Birleştiği āvar اور kısmı, Türkçede -lı/li eki ile karşılaştırılabilir, “getir(il)mek, sahip olmak” anlamındadır. Böylece görürüz ki Farsça canavar جانور, Türkçe canlı ile aynı oluşumdadır.
Farsça can جان “ruh, tin, yaşam” ise, hiç şaşırtmayan bir derecede eski bir kelimedir. Orta Farsça cyān, hyan benzeri bir biçimden türemiş olan can kelimesi, bazı kaynaklar tarafından, yazılı örneği bulunmayan Hint-Avrupa Anadili *h₂enh₁- “nefes” ile ilişkilendirilmektedir.
Anlaşılan o ki, canavar kelimesi “can verilmiş, can sahibi şey”, hatta daha eski bir anlamla “nefes sahibi şey” anlamındadır.
Bir ilginç durum daha karşımıza çıkıyor. Hint-Avrupa Anadili *h₂enh₁- bağlantısı isabetli ise, buradan başka bir kelimeye bağlantı yapabiliriz. Aynı Hint-Avrupa Anadili kökten Latince animus sözcüğü türemiştir. Latince animus ise birçok Avrupa dilinde “hayvan, canlı, yaratık” anlamındaki sözcüklerin köküdür: İngilizce animal, Fransızca animal, İspanyolca animal, İtalyanca animale gibi.
Hikaye Farsçada sona ermiyor, Türkçe ve Farsçada benzer kelimeler bulunduysa, Arapçaya da bir göz atmakta fayda var.
Türkçe mahluk, Arapça maχlūḳ مخلوق kelimesinden alınmıştır (buradaki /χ/ harfi ile temsil edilen ses, ötümsüz küçükdilsil sürtünmeli ünsüzdür, küçükdil bölgesinden çıkarılan bir /h/ olarak düşünebilirsiniz).
Arapça maχlūḳ مخلوق kelimesinin kökenine bakarsak ... artık bu yazının gidişatından anlamışsınızdır. Kökü Arapça χalaḳa خَلَقَ “yarattı” fiilidir. Edilgen çekimi olarak mahluk da “yaratılmış” anlamına bürünür. Arapça χalaḳa خَلَقَ “yarattı” fiilini χlḳ خ ل ق köküne kadar takip edebiliriz.
Ama burada durmuyoruz. Aynı Arapça χlḳ kökünden Arapça χilḳat خلقة “yaratılış” türemiş, Türkçeye hilkat olarak geçmiştir. İşte buradan yazımızın başlığı hilkat garibesi gelir. “Yaratılışın tuhaflığı, tuhaf yaratılmış (şey)” gibi anlamlardadır.
Demek ki garip veya tuhaf kelimeleri de yaratık adlarının beşiği olabilirler. Eşanlamlı bir kelime olan, Türkçe acayip sözcüğüne bir göz atalım. Kökü Arapça ˁacība(t) عجيبة, “hilkat garibesi” demektir. İşte varolmanın dayanılmaz garipliği...
Nihaî kökü Arapça ˁcb “tuhaflık ile ilgili”, Türkçeye başka bir kelime de kazandırmıştır: ucube. Aradaki Arapça uˁcūba(t) اعجوبة “acayiplik, tuhaf şey” adımından Türkçeye geçmiştir.
Gördüğümüz üzere, bilinmeyen, korkutucu, tuhaf bir varlık hakkında efsaneler ortaya çıkarken, bu ne idiği belirsiz yaratıklar için türetilen isimler, hep birbirine benzemekte. Tek ortak özellikleri, canlı ve korkunç olmaları.
Demek ki bu varlıklardan korkucan...
Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici
Instagram'da @kelime_kosesi
Twitter'da @KelimeKosesi



