<a fr-original-style="" href="https://www.utkuperktas.net/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Prof. Dr. Utku Perktaş</a>22 Mayıs, Birleşmiş Milletler tarafından 1993 yılından bu yana “Uluslararası Biyoçeşitlilik Günü” olarak anılıyor. 2000 yılından itibaren ise bu tarih, 22 Mayıs 1992’de Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’nin kabul edilmesini simgeleyecek şekilde yeniden düzenlendi. Amaç açık: gezegendeki yaşam çeşitliliğine dikkat çekmek, türlerin, ekosistemlerin ve genetik çeşitliliğin önemini hatırlatmak. Bu yılın teması da “Küresel etki için yerelde harekete geçmek.” Dünyahali’nin bu sayısındaki dosya, 22 Mayıs Uluslararası Biyoçeşitlilik Günü vesilesiyle, yaşamın dokusunu hem görünür hem de düşünülebilir hâle getirmeyi amaçlıyor.<img src="https://images.aposto.com/2026/4/5/1778843833888.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.50" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Resim 1.&nbsp;Bugünün biyoçeşitliliği, yaşamın 3,8 milyar yıllık evrimsel tarihinden bugüne kalan kırılgan bir mirastır. Çizim: Yasemin Sayıbaş Akyüz.Yine de on yıllardır süren bu farkındalık kampanyalarına, bildirgelere ve temalara rağmen insanın aklında aynı soru beliriyor: Gerçekten başarılı oluyor muyuz?Çünkü geride bıraktığımız onlarca yıl boyunca biyoçeşitlilik kaybı durmadı; aksine hızlandı. Türler sessizce yok olmaya devam ediyor. Bazıları henüz tanımlanmadan kayboluyor, bazıları ise gündelik hayatın görünmezliği içinde hafızamızdan siliniyor. Bu nedenle biyoçeşitlilik çoğu zaman yalnızca bilimsel bir kavram değil; aynı zamanda hatırlama, dikkat ve sorumluluk meselesi hâline geliyor.Elinizdeki bu dosyada, biyoçeşitliliği yalnızca “kaç tür var?” sorusuyla değil; doğa tarihi, kültürel hafıza, ekolojik ilişkiler, iklim krizi, kent deneyimi, sanat, fosiller ve insanın doğayla kurduğu ilişkinin dönüşümü üzerinden düşünmeye çalıştık. Çünkü biyoçeşitlilik yalnızca yaşamın çeşitliliğini değil, aynı zamanda gezegenin geçmişini, bugününü ve geleceğini de anlatıyor.İçinde bulunduğumuz dönem sıklıkla “krizler çağı” olarak tanımlanıyor. Bu çağın en büyük iki krizi ise iklim krizi ve biyoçeşitlilik krizi olarak öne çıkıyor. Ancak kamuoyunun gündeminde daha çok iklim krizi yer alırken, biyoçeşitlilik kaybı çoğu zaman görünmeyen bir kriz olarak kalıyor. Bazılarımız bunun farkında; bazılarımız ise yaşanan kaybı henüz hissetmiyor bile.Peki neden?Belki de biyoçeşitlilik krizinin en zor yanı, kaybın çoğu zaman görünmez olması. İnsanlar bir pandanın ya da balinanın yok oluşunu fark edebilir; ama toprağın altında sessizce kaybolan bakterileri, mercanlarla birlikte çöken mikrobiyal ortaklıkları ya da bir ormanın derinliklerinde yaşamı birbirine bağlayan mantar ağlarını görmek çok daha zor. Oysa yaşamın sürekliliği çoğu zaman tam da bu görünmeyen ilişkiler sayesinde mümkün oluyor.Bu nedenle biyoçeşitliliği yalnızca belirli hayvanların korunması meselesi olarak görmek eksik bir yaklaşım olabilir. Çünkü yaşam, tek tek türlerin toplamından çok daha fazlasını ifade ediyor. Bir mercan resifini yalnızca mercanlar oluşturmaz; onların içinde ve çevresinde yaşayan görünmez mikrobiyal topluluklar da bu yapının parçasıdır. Toprak yalnızca üzerinde bitkilerin yükseldiği bir yüzey değildir; milyarlarca bakterinin, mantarın ve başka mikroorganizmaların kurduğu karmaşık bir yaşam ağıdır. Ormanlar da yalnızca ağaçlardan ibaret değildir. Kökler arasında kurulan mantar ağları, besin alışverişi ve iletişim gibi süreçlerin sessiz taşıyıcılarıdır.Belki de bu yüzden biyoçeşitlilik krizini anlamakta zorlanıyoruz. Çünkü kaybettiğimiz şey çoğu zaman doğrudan gözümüzün önünde gerçekleşmiyor. Sessizce azalıyor, parçalanıyor ve görünmezleşiyor. Oysa bu görünmeyen ağlar olmadan yaşamın sürekliliği de mümkün değil.Uzun yıllar boyunca koruma biyolojisi daha çok büyük ve dikkat çekici türler üzerinden şekillendi. Balinalar, pandalar, kaplanlar ya da kutup ayıları bu nedenle küresel çevre hareketlerinin sembollerine dönüştü. Ancak bugün bilim insanları çok daha temel bir gerçeğe dikkat çekiyor: Eğer mikroorganizmaları, mantarları, toprak yaşamını ve görünmeyen ekolojik ortaklıkları koruyamazsak, görünür olan yaşamı korumamız da giderek zorlaşacak.Çünkü biyoçeşitlilik yalnızca “kaç tür olduğu” ile ilgili değil; türlerin birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu, birlikte nasıl var olduğu ve yaşamı nasıl sürdürdüğüyle ilgili bir kavram.Bu şekilde bir perspektif kurmuşken şunu da söylemek gerek: Biyoçeşitliliği hatırlamak ve yaşamı bir bütün olarak düşünmeye çalışmak, gezegenin bugünden hasar görmüş geleceğini de onarmak anlamına gelebilir.Bugün dünya üzerinde milyarlarca insan, farkında olsun ya da olmasın, yabani türlere bağımlı şekilde yaşıyor. Birleşmiş Milletler için hazırlanan kapsamlı bir değerlendirme raporu, yaklaşık 50 bin yabani türün gıda, ilaç, enerji ve geçim kaynağı olarak insan yaşamında doğrudan rol oynadığını ortaya koyuyor. Ancak mesele yalnızca ekonomik ya da biyolojik bir bağımlılık değil. Türlerin kaybı aynı zamanda kültürel hafızanın, yerel bilginin ve birlikte yaşama pratiklerinin de aşınması anlamına geliyor.Bu nedenle birçok yerli topluluk için biyoçeşitlilik yalnızca “korunacak doğa” değil; yaşam biçiminin kendisi. Ormanların, nehirlerin, hayvanların, mikroorganizmaların ve insan topluluklarının birbirinden ayrı değil, aynı bütünün parçaları olduğu düşüncesi, modern dünyanın çoğu zaman unuttuğu bir ilişkisellik biçimini hatırlatıyor.Filipinler’deki Cordillera topluluklarının uyguladığı Batangan sistemi bu açıdan dikkat çekici bir örnek. Burada ormanı korumak yalnızca ağaçları korumak anlamına gelmiyor; suyu, toprağı, mikroorganizmaları, hayvanları ve gelecek kuşakların yaşam hakkını birlikte düşünmek anlamına geliyor. Belki de sürdürülebilirlik dediğimiz şey tam olarak burada başlıyor: yaşamı parçalayarak değil, ilişkileri koruyarak düşünmekte.İnsan merkezli modern bakış çoğu zaman doğayı bir “kaynak” olarak tanımlıyor. Oysa biyoçeşitlilik bize başka bir şeyi hatırlatıyor: Yaşam, tek yönlü bir kullanım ilişkisi değil; karşılıklı bağımlılıkların oluşturduğu kırılgan bir ağ.Buraya kadar daha çok soyut bir düzlemde kaldık. Oysa meseleyi biraz daha somutlaştırmak önemli.Gezegeni bugün bilimsel olarak tanımlanmış yaklaşık&nbsp;2,5 milyon türle paylaşıyoruz. Üstelik bu sayı sürekli değişiyor. Daha birkaç yıl önce yaklaşık 2 milyon türden söz edilirken, bugün yeni türlerin tanımlanmasıyla sayı giderek artıyor. Ama aynı anda yok oluşlar da sürüyor. Belki de en çarpıcı olan şu: Bazı türleri daha tanımadan kaybediyoruz. Özellikle tropikal bölgelerde, biyolojik çeşitliliğin yüksek ama insan baskısının kontrolsüz olduğu coğrafyalarda…Peki bahsettiğim bu soyut ilişkiler nasıl somutlaşıyor?Bugün biyoçeşitlilik kaybı çoğu zaman ani yok oluşlarla değil, yaşam alanlarının sessizce daralmasıyla ilerliyor. Tropikal ormanlarda yaşayan birçok memeli, kuş, sürüngen ve amfibi türü son yirmi yıl içinde yaşam alanlarının önemli bir kısmını kaybetti. Bazı türler henüz “yok olma tehlikesi altında” sınıfına bile girmemiş olsa da, yaşam alanları parçalandıkça ekolojik ilişkiler de zayıflıyor.Belki de bu nedenle biyoçeşitlilik krizini yalnızca “türlerin kaybolması” olarak düşünmek yeterli değil. Asıl mesele, yaşamın dokusunun çözülmeye başlaması olabilir.Bir yarasanın yalnızca sayıca azalması değil; beslendiği incir türüyle kurduğu ilişkinin kopması, tohum yayılımının zayıflaması ve ormanın kendini yenileme kapasitesinin değişmesi de bu krizin bir parçası. Çünkü ekosistemler tek tek canlıların toplamından oluşmuyor; birbirine bağlı ilişkilerin sürekliliğiyle ayakta kalıyor.Bu nedenle iklim krizi ile biyoçeşitlilik krizini birbirinden ayrı düşünmek de giderek zorlaşıyor. Bilim insanları artık bu iki krizin iç içe geçtiğini söylüyor. Ormanlar yalnızca karbon depolayan alanlar değil; aynı zamanda milyonlarca türün yaşam alanı. Türler yok oldukça ekosistemlerin dayanıklılığı azalıyor; ekosistemler zayıfladıkça da iklim değişikliğine uyum kapasitesi kırılganlaşıyor.İnsanlığın bugün karşı karşıya olduğu mesele yalnızca bazı türleri korumak değil; yaşamın devamlılığını mümkün kılan ilişkiler ağını sürdürebilmek.Yine de bütün tablo yalnızca karanlıktan ibaret değil. Son yıllarda yayımlanan küresel değerlendirmeler, bazı türlerin doğru koruma politikaları sayesinde geri dönüş gösterebildiğini de ortaya koyuyor. Deniz kaplumbağalarının bazı popülasyonlarında görülen toparlanma bunun dikkat çekici örneklerinden biri. Avcılığın sınırlandırılması, yuvalama alanlarının korunması ve uluslararası iş birlikleri sayesinde, bir dönem ciddi biçimde tehdit altında olan bazı türler yeniden güç kazanabiliyor.Bu durum önemli bir şeyi hatırlatıyor: Doğa tamamen sessizleşmeden önce hâlâ harekete geçme şansımız olabilir.Bunun için biyoçeşitliliği yalnızca “korunacak türler listesi” olarak görmek yeterli değil. Mesele yalnızca canlıları korumak değil; onların taşıdığı ilişkileri, ekolojik hafızayı ve yaşamın sürekliliğini de koruyabilmek. Belki de bu yüzden doğa tarihi bugün her zamankinden daha önemli. Doğa tarihi yalnızca geçmişin hikâyesini anlatmaz; aynı zamanda kaybetmek üzere olduğumuz şeyi görünür kılar. Türlerin nerede yaşadığını, nasıl ilişki kurduğunu, zaman içinde nasıl değiştiğini ve insan etkisinin bu ağları nasıl dönüştürdüğünü anlamaya çalışır. Doğa tarihi müzeleri de bu nedenle yalnızca sergi alanları değildir; gezegenin biyolojik hafızasını taşıyan canlı arşivlerdir.Doğa tarihinin bu görünür–görünmez ilişkiler ağına nasıl ışık tuttuğunu, uzun süredir üzerine çalıştığım Afrika turakoları üzerinden de görebiliyorum. Turakolar ilk bakışta yalnızca renkli ve dikkat çekici kuşlar gibi görünebilirler. Oysa bir turakoyu anlamaya çalışmak, aslında yaşadığı ormanı, beslendiği bitkileri, hareket ettiği coğrafyayı ve zaman içinde şekillenmiş biyocoğrafik ilişkileri de anlamaya çalışmak demek.Doğa tarihi tam da burada önem kazanıyor. Çünkü bir türü yalnızca “orada bulunan bir canlı” olarak değil; yaşam alanıyla, davranışlarıyla, sesleriyle ve diğer türlerle kurduğu ilişkilerle birlikte düşünmeyi gerektiriyor. Tropikal Afrika ormanlarında yaşayan turakolar üzerine yürütülen çalışmalar, habitat parçalanmasının yalnızca tür sayılarını değil, türlerin dağılımlarını, davranışlarını ve birbirleriyle kurdukları ekolojik ilişkileri de değiştirdiğini gösteriyor.Bir ormanın sessizce küçülmesi yalnızca ağaçların azalması anlamına gelmiyor. Aynı zamanda o ormanda yankılanan seslerin, tohum taşıyan kuşların ve yüzlerce yıldır kurulmuş ilişkilerin de dönüşmesi anlamına geliyor.Bugün belki de en büyük mesele, yaşamı yeniden bir bütün olarak düşünebilmekte yatıyor. Çünkü biyoçeşitlilik yalnızca doğanın değil; aynı zamanda hafızanın, ilişkilerin ve gezegenin geleceğinin de meselesi.

Dünyahali

Biyoçeşitliliğe yaşam ilişkileri üzerinden bakmak

Yaşamın Dokusu: Türlerden Fazlası

• &nbsp;Muğla'da Akbelen ormanında Akbelenlilerin ve vatandaşların direnişi devam ediyor. Muğla Valiliği'nin kesimin tamamlandığı bilgisini paylaşmasına rağmen, bölgede hâlâ ağaç kesimi yapıldığı aktarıldı.&nbsp;• TÜRK-İŞ, temmuz ayında 4 kişilik bir aile için yoksulluk sınırının 37 bin 974 lira, açlık sınırının ise 11 bin 658 liraya yükseldiğini açıkladı.• Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, günübirlik kiralanan evlerden vergi alınacağını, ilgili mevzuatın yıl sonuna kadar hayata geçirileceğini söyledi.• İzmir'deki İsveç Konsolosluğu'na silahlı saldırı düzenlendi. Saldırıda konsolosluk çalışanı Türk kadın ağır yaralandı.• IŞİD, örgütün lideri Ebu Hüseyin El Hüseyni El Kureyşi'nin öldüğünü doğruladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Nisan'da El Kureyşi'nin Türk istihbarat güçleri tarafından öldürüldüğünü söylemişti.• AYM, "kasten yaralama" ve "görevi yaptırmamak için direnme" suçlarından açılan bir ceza davasında 2 yıl veya daha az süreli hapis cezaları için uygulanan “hükmün açıklanmasının geri bırakılması” kararının iptaline karar verdi.&nbsp;• Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Temmuz ayına ilişkin Tüketici Fiyat Endeksi'nin (TÜFE) %47,83 olduğunu açıkladı. Temmuz'da aylık enflasyon ise %9,49 oldu.• TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş, CHP’nin talebi üzerine 8 Ağustos Salı günü saat 15.00’te Meclis’i olağanüstü toplantıya çağırdı. Toplantıda Akbelen’de gerçekleştirilen ağaç kesiminin görüşülmesi talep ediliyor.• Cumhurbaşkanı Erdoğan başkanlığında gerçekleştirilen Yüksek Askerî Şûra toplantısında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin üst kademesi belirlendi.• Türkiye, 2024 yılında Türkiye'de yapılması öngörülen BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi 16. Taraflar Konferansı'na (COP16) ev sahipliği yapamayacağını bildirdi.• Eski ABD Başkanı Donald Trump, 2020'de kaybettiği başkanlık seçimlerinin sonucuna müdahale etmekle suçlandığı davanın ilk duruşması için dün hakim karşısına çıktı. Tüm suçlamaları reddeden Trump, 28 Ağustos'ta yeniden hakim karşısına çıkacak.• Polonya'da, "Rus etkisi" olarak adlandırılan ve ülkedeki muhaliflere karşı kullanılmasından endişe duyulan yasa tasarısı, parlamentonun alt kanadında kabul edildi.&nbsp;• Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Ukrayna ile barış çağrılarına "Barış önerisini yakından değerlendireceğiz."&nbsp;cevabını verdi.• Rusya'nın başkenti Moskova'da Pazar günü insansız hava araçlarıyla saldırı düzenlenen gökdelene, Pazartesi gecesi yeniden saldırı düzenlendi. Yaralananın olmadığı saldırıya ilişkin Rusya Savunma Bakanlığı, Ukrayna’yı suçladı.• Pakistan’ın Hayber Pahtunhva eyaletinde Pazar günü gerçekleşen ve koalisyon hükümeti ortaklarından İslam Uleması Cemiyeti Partisi'nin kongresini hedef alan 5’i çocuk 54 kişinin yaşamını yitirdiği bombalı saldırıyı, IŞİD üstlendi.• Millî sporcu Şahika Ercümen, Dünya Serbest Dalış Kupası'nda 100 metre dalışta Türkiye rekorunu kırdı. Ercümen, 3 dakika 14 saniyede 100 metreye dalarak yeni rekorun sahibi oldu.• İsveçli Sarah Sjöström, Dünya Yüzme Şampiyonası kariyerindeki ferdi yarışlarda kazandığı madalya sayısını 21'e yükselterek ABD'li Michael Phelps'e ait rekoru kırdı.• HBO kanalının Euphoria dizisinde "Fez" karakterini canlandıran aktör Angus Cloud, hayatını kaybetti.• Kanada Başbakanı Justin Trudeau, 18 yıllık eşi Sophie Grégoire Trudeau ile ayrılma kararı aldıklarını açıkladı.

Aposto Gündem

1992 yılında Rio’da düzenlenen&nbsp;Yeryüzü Zirvesi’nde üzerinde anlaşmaya varılan önemli konulardan biri&nbsp;Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ydi. 1993 yılında yürürlüğe giren bu sözleşmeyi Amerika Birleşik Devletleri hariç tüm dünya ülkeleri onaylamıştır. Ancak Yeryüzü Zirvesi sonunda imzalanan diğer anlaşmalar gibi bu sözleşmenin de yaptırım gücü yoktur. Biyoçeşitlilik konusunda ülkelere yaptırımlar getirecek alt anlaşmaların hazırlanması, daha sonra iki yılda bir yapılması planlanan Taraflar Konferanslarına bırakılmıştır.Bu bağlamda 2000’de imzalanan ilk anlaşma Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ne ek olan&nbsp;Biyogüvenlik Cartagena Protokolü’dür. Bu protokol,&nbsp;modern biyoteknolojiden kaynaklanan genetiği değiştirilmiş organizmaların bir ülkeden diğerine hareketlerini düzenleyen&nbsp;uluslararası bir anlaşmadır.&nbsp;Ülkemiz de bu protokole taraftır.2010’da imzalanan diğer anlaşma,&nbsp;Genetik Kaynaklara Erişim ve Kullanımlarından Kaynaklanan Faydaların Adil ve Adil Paylaşımına İlişkin Nagoya Protokolü’dür. Bu protokol, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesinin üç ana hedefinden biri olan&nbsp;genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve hakkaniyetli paylaşımının etkin bir şekilde uygulanması için şeffaf bir yasal çerçeve&nbsp;sağlar. Ülkemiz bu protokolü imzalamamış ve taraf olmamıştır.Biyoçeşitlilik Sözleşmesi kapsamında, 2010 yılında Nagoya’da düzenlenen 10. Taraflar Konferansı’nda ayrıca 2011 - 2020 yılları arasındaki dönemde biyoçeşitliliğin korunması için bir stratejik plan hazırlanmıştır. Bu stratejik plan aynı zamanda Aichi Hedefleri adı verilen beş temel amacı içerir. Bu amaçları kısaca şöyle özetlemek mümkündür:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stratejik Amaç A: Biyoçeşitliliği hükümet ve toplum genelinde ana akım haline getirerek biyoçeşitlilik kaybının altında yatan nedenleri ele almak</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stratejik Amaç B: Biyoçeşitlilik üzerindeki doğrudan baskıları azaltmak ve biyoçeşitliliğin sürdürülebilir kullanımı teşvik etmek</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stratejik Amaç C: Ekosistemleri, türleri ve genetik çeşitliliği koruyarak biyolojik çeşitliliğin durumunu iyileştirmek</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stratejik Amaç D: Biyoçeşitlilik ve ekosistem hizmetlerinden herkese sağlanan faydaları artırmak</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stratejik Amaç E: Katılımcı planlama, bilgi yönetimi ve kapasite artırımı yoluyla uygulamayı geliştirmek</li></ul>2011-2020 arasında bu amaçlara ulaşmak açısından önemli bir ilerleme kaydedilmediğini, hatta biyoçeşitlilik açısından bakıldığında yeryüzünün 2011 öncesine oranla daha kötü durumda olduğunu söylememe gerek yok sanıyorum. Her ne kadar biyoçeşitlilik gezegenimizin doğal ve aşılmaması gereken sınırlarından biri olsa da bu konu ne yazık ki iklim krizi kadar gündeme gelmiyor. Gerçi “iklim krizi bu kadar gündeme geliyor da o konunun çözümünde ne derece başarı sağladık” diye soracak olursanız durumun çok da iç açıcı olmadığını kabul etmemiz gerekir.Biyoçeşitlilik Sözleşmesi’nin 15. Taraflar Konferansı’nın 2020 yılı sonlarında Çin’in Kunming kentinde yapılması planlanıyordu. Aichi Hedefleri 2011 - 2020 aralığını kapsadığı için yeni bir planın ortaya konulması beklenen bu konferans ne yazık ki pandemi nedeniyle 2021 yılına ertelendi. 2021’de şartlar hala düzelmemiş olduğu için, konferansın biri çevrimiçi olarak Ekim 2021’de, diğeri ise &nbsp;yüz yüze Nisan 2022’de olmak üzere iki ayrı oturumda yapılması planlandı. Ekim 2021’de tamamlanan oturumda “Ekolojik Medeniyet: Dünyadaki Tüm Yaşam İçin Ortak Bir Gelecek İnşa Etmek” başlığında bir belge ve bununla beraber&nbsp;21 hedef&nbsp;üzerinde uzlaşmaya varıldı. Nisan 2022 oturumunda bu belgenin kabul edilmesi ve uygulamaya konması bekleniyor.Nisan 2022 oturumundan sonra biyoçeşitlilik konusuna liderlik etme sorumluluğu iki seneliğine ülkemize geçiyor. Dolayısıyla, Ekolojik Medeniyet belgesini ve sözleşmenin yeni hedeflerini gelecek aylarda özümseyerek paylaşmak başlıca görevlerimizden biri olacak.

Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ile ilgili hikayeler