İkinci Dünya Savaşı sonrasında tarafsız kalmayı seçen Finlandiya ve İsveç, 24 Şubat 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesiyle başlayan savaştan iki ay sonra NATO’ya üyelik başvurusunda bulundu. NATO müttefikleri 29-30 Haziran 2022 tarihinde Madrid’de düzenlenen Devlet/Hükümet Başkanları Zirvesi’nde her iki ülkenin NATO’ya üye olması yönünde davette bulunarak katılım sürecini başlattı.Türkiye’de Finlandiya ve İsveç’in üyelik süreçlerine ilişkin tartışmalar daha çok Madrid Zirvesi marjında imzalanan Üçlü Mutabakat muhtırası ve Türkiye’nin iki İskandinav ülkesinden terörle mücadele konusundaki meşru beklentileri etrafında cereyan etti. Finlandiya 4 Nisan 2023 tarihinde NATO’nun kuruluşundan tam 74 yıl sonra ittifaka üye oldu. İsveç’in katılım protokolünün onay süreci ise Türkiye ve Macaristan tarafından henüz tekemmül ettirilmedi.Peki bu ülkelerin NATO üyelikleri neden önemli? Finlandiya ve İsveç’in ittifaka üyeliğinin NATO’ya nasıl bir getirisi olacak? Rusya mevcut gelişmeler çerçevesinde nasıl bir tepki verebilir?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tarafsızlığa son&nbsp;</h2>Bundan iki yıl önce beyin ölümü gerçekleştiği iddia edilen NATO Ukrayna savaşıyla birlikte güçlendi ve genişledi. NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg’in de ifade ettiği üzere, Putin daha az NATO istiyordu, ama bunun sonucunda daha fazla NATO’yla karşı karşıya kaldı. Dolayısıyla genişlemenin her şeyden önce sembolik bir anlamı var.Buna ilaveten, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa batı ile doğu bloku arasında siyasi ve askeri olarak bölünürken, 1948 yılında Finlandiya Sovyetler Birliği’yle Dostluk, İşbirliği ve Karşılıklı Destek Anlaşması imzaladı. Söz konusu anlaşma çerçevesinde, Helsinki Moskova’yı karşısına almamak için tarafsız kalmayı kabul etti. Zira, 1939-1940 yıllarında Finlandiya’nın yenilgisiyle sonuçlanan Kış Savaşı’nın travmaları tazeydi. İsveç’in İkinci Dünya Savaşı sonrasında tarafsız kalmasının sebebi ise, NATO’ya katılması halinde Sovyetler Birliği’nin buna karşılık olarak Finlandiya’yı işgal etme ihtimaliydi.&nbsp;Her iki ülke SSCB dağıldıktan sonra NATO’nun Barış için Ortaklık ve bilahare Güçlendirilmiş Fırsat Ortaklığı üyesi olsa da tarafsız kalmayı sürdürdü. Aslında her iki ülke de Avrupa’da bir savaşın patlak vermesi halinde tarafsızlık politikalarının son bulacağını biliyordu. Nitekim öyle de oldu. Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılım yönünde gösterdikleri iradeyle tarafsızlık politikaları sona erdi. Rusya açısından bakıldığında bu durum Ukrayna savaşının en köklü ve kalıcı hasarı oldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Genişlemenin sonuçları</h2>Jeo-stratejik açıdan bakıldığında, Finlandiya ve İsveç’in NATO üyelikleri ittifakın Baltık Denizi ve Kuzey Denizi’ndeki mevcudiyetini güçlendirecek, Rus ordusunun Kuzey Denizi’ne çıkışını zorlaştıracak. Ayrıca, iki ülkenin üyeliği sayesinde ittifak Rusya’nın kuzey filosunun bulunduğu ve nükleer başlıkların da yer aldığı Kola yarımadasına daha da yaklaşmış olacak. Belki de en önemlisi, bahse konu iki İskandinav ülkesinin üyeliğiyle birlikte ittifak ABD, Rusya ve Çin arasında halihazırda yeni bir rekabet alanına dönüşen Arktik bölgesinde güçlenmiş olacak.Ülkelerin askeri imkân ve kabiliyetlerine kabaca bakıldığında NATO’ya sağlayacakları artı değer daha net görülüyor. 5 buçuk milyon nüfusa sahip Finlandiya’da askerlik zorunlu olup, ordunun 23 bin etkin personeli (savaş zamanında bu sayı 280 bine kadar çıkabilecek durumda) ve 870 bin rezerv personeli var. Avrupa’nın en büyük topçu kuvvetlerine sahip olan Finlandiya’nın halihazırda 700 obüsü, 700 büyük kalibreli havan topu ve 100 füze sistemi bulunuyor.Bu bağlamda, Finlandiya'nın topçu kapasitesi Polonya, Almanya, Norveç ve İsveç'in toplamını aşıyor. 200’ü Alman Leopard tankları olan toplam 650 tanka sahip Finlandiya, NASAMS-2 de dahil olmak üzere toplam 650 hava savunma sistemini de envanterinde bulunduruyor. Ayrıca, Finlandiya 2030’a kadar teslimatı tamamlanacak olan 64 adet F-35’e sahip olacak.Savunma sanayi alanında önemli bir aktör olan 10,5 milyon nüfusa sahip İsveç’te ise, etkin personel sayısı 14 bin 600, rezerv personeli 10 bin civarında. Öte yandan, İsveç envanterinde bulunan 100 kadar Leopard tanka ilaveten kendi zırhlı muharebe aracını (CV90) üretiyor. Buna ilaveten, İsveç’in yine kendi ürettiği 100’ün üzerinde SAAB JAS 39 Gripen savaş uçağı bulunuyor. SAAB tarafından üretilen Gotland sınıfı denizaltılar da dünyadaki en dayanıklı denizaltılar arasında yer alıyor. Son olarak, 21. yüzyılın temel sınamalarından biri olan siber saldırılara karşı önlem almak ve karşılık vermek açısından İsveç’in siber savunma kabiliyeti ön plana çıkıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rusya'nın tepkisi</h2>Rusya’nın NATO’nun genişlemesine kayıtsız kalması tabiatıyla düşünülemez. Mayıs 2022’de Finlandiya ve İsveç ittifaka katılmak istediklerini duyurduklarında Rusya’dan sert bir tepki gelmemiş, aksine iki ülkenin Ukrayna’dan farklı olduğu, zira söz konusu İskandinav ülkeleriyle Rusya’nın bir toprak sorunun bulunmadığı belirtilmişti. Finlandiya’nın NATO üyeliği kesinleştiğinde ise, Rus yetkililer söylem değişikliğine giderek bu durumun gerginliği tırmandıracağını, stratejik ve taktiksel açıdan kendi güvenliklerini sağlamak amacıyla gerekli tedbirlerin alınacağını ifade etti.Rus yetkililer İsveç’e de gözdağı vermeyi ihmal etmedi. Rusya’nın Stockholm Büyükelçisi Viktor Tatarintsev verdiği bir beyanatta, İsveç’in NATO’ya üye olması halinde "meşru bir hedef" haline geleceğini söyleyerek&nbsp;yerel makamların tepkisini çekti. Finlandiya’nın NATO üyeliğine mani olamamış bir Rusya’nın, geçmişten gelen korkuları ortaya çıkartarak İsveç’e engel olmaya çalıştığı açık. Bu noktada unutulmaması gereken bir husus, Finlandiya’da toplumun büyük bir kesimi NATO üyeliğini desteklerken, İsveç’te aynı desteğin olmadığıdır. Bu nedenle Rusya çeşitli açıklamalar ve hamlelerle suları bulandırmaya devam edecektir. &nbsp;Rusya’dan gelen en endişe verici açıklama ise, taktik nükleer silahların bir kısmının Belarus’a konuşlandırılacağı yönünde. Bunun gerçekleşmesi halinde Avrupa’daki güvenlik riski artacaktır. Bunun yanında, NATO’nun Finlandiya’da nasıl konuşlandığını yakından takip edecek olan Rusya’nın Baltık Denizi’ne açılımını sağlayan ve Baltık filosuna ev sahipliği yapan Kaliningrad oblastına da ilave silah konuşlandırması mümkündür.NATO’nun genişlemesi ittifak için bir zafer, Rusya için bir yenilgi olarak görülse de tansiyonun daha da yükselmesinin yaratacağı etkileri zaman gösterecektir. Ancak bu sürecin, krizin başından itibaren NATO’ya karşı savaştığını öne süren Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in iç kamuoyu nezdinde elini güçlendirdiği kesindir.Eski Los Angeles Başkonsolosu

Spektrum

İsveç ve Finlandiya'nın NATO üyeliği ne sonuçlar doğuruyor?

Nato’nun kuzeydeki hakimiyeti artıyor

Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından geçtiğimiz yıl 18 Mayıs’ta Finlandiya ve İsveç, NATO üyeliği için başvuru dilekçelerini sunmuştu. Her iki ülke de kendi siyasi ortamında süren NATO ve anti-NATO tartışmalarının ardından başvurmaya karar verip, iki üye ülkenin vetosuyla karşılaşmıştı: Türkiye ve Macaristan.Bu yazımda, Finlandiya ve İsveç’in NATO adaylık süreçlerini, Türkiye ve Macaristan’ın veto kararı sebeplerini ve Finlandiya-İsveç-Türkiye arasında geçtiğimiz haftalarda gerçekleşen diplomatik gelişmeleri aktaracağım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Başvuru sebepleri 5'inci madde</h2>NATO, Ukrayna işgalinin başlamasından bir ay sonra gerçekleştirilen olağanüstü durum toplantısının sonunda, Rusya’nın şiddetine karşı savunma planını aktive ettiğini açıklamış; önleyici, orantılı ve tansiyonu yükseltmeyecek önlemler alınacağını belirtmişti. 18 Mayıs’ta iki ülkenin de dilekçelerini sunmasının ardından 29 Haziran’daki Madrid Zirvesi’nde ise NATO üye ülkeleri iki ülkeyi de resmî olarak birliğe davet etmişti.Böylece uzun yıllar boyu sürdürdükleri tarafsızlık politikasını sonlandırma kararı alan Finlandiya ve İsveç, NATO’nun 5'inci maddesi olan herhangi bir üyeye düzenlenen saldırının NATO tarafından karşılık göreceği güvencesini elde etmek için ilk adım atmış oldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni Stratejik Konsept: NATO genişliyor</h2>Madrid Zirvesi'nde öne çıkan başlıklar arasında Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılmasının yanında, ‘Yeni Stratejik Konsept’ vardı. Birliğin önümüzdeki dönemde yeni tehlike ve tehditleri nasıl karşılayacağını konu alan konsept, Rusya’nın saldırganlığının yanı sıra, Çin devletinin potansiyel tehditlerini ve Rusya-Çin işbirliğini yeni dönemin potansiyel tehlikeleri arasında sayıyordu. Bu bağlamda üye ülkelerde kaynak kullanımını ve askeri görünürlüğü de artırmayı sağlayacak yeni mevzilenmeleri detaylandırıyordu. Öte yandan, NATO tarihinde ilk defa Avustralya, Japonya, Yeni Zelanda ve Güney Kore'nin de NATO Zirvelerine katılması öngörülüyordu. Madrid Zirvesi, NATO’nun her anlamda genişlemesine yönelik bir mantık sunuyordu.Finlandiya ve İsveç’in &nbsp;üyeliği de bir yandan Rusya ile yakın zamana kadar sürdürdükleri diplomasi, öte yandan yine komşularına karşı güvenlikleri için geliştirdikleri silah ve savunma teknolojileri açısından NATO için önem taşıyor.Macaristan Başbakanı Victor Orbán ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise benzer bir stratejiyle, olağanüstü bir durumda veto haklarını kullanarak bazı uluslararası kurum ve ülkelere baskı uygulamayı hedefliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Macaristan, AB ve hukukun üstünlüğü tartışmaları</h2>Parlamento oylamasının Mart sonunda yapılacağı tahmin edilen Macaristan’da, Orbán ve lideri olduğu Fidesz partisinin üyeleri, genişleme konusunda "yapılması gereken ciddi görüşmeler" olduğunu belirtmişti. Orbán ve partisinin süreci uzatmadaki amaçlarından birinin Finlandiya ve İsveç’in AB içinde Macaristan’ın hukukun üstünlüğü konusundaki eleştirilerini geri çektirmek olduğu anlaşılıyor. Bu eleştiriler sadece sözde kalmıyor, örneğin Macaristan’ın AB Covid-19 Kurtarma Fonu’ndan alabileceği 5 milyar 800 milyon avroluk hibeyi de engelliyor.Şubat ayında bu konuda açıklama yapan üst düzey AB yetkilileri, "Macaristan’ın hukuki temellerini kısa zamanda iyileştirmesi" şartını ileri sürerek fondan yararlanılabileceğini belirtti. Dolayısıyla Orbán, hükümeti ile ülkenin itibarı ve ekonomik açıdan önemli bir gelir kaynağı sağlayabilecek fonu elde etmek için Finlandiya ve İsveç’e baskı uyguluyor. Orbán, uzun dönemde daha faydalı işbirliklerini Rusya için riske attığı yönünde eleştiriliyor. AB ve NATO’ya şantaj uygulamanın ters etki yaratabileceğinin de altı çiziliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye, Finlandiya, İsveç ve terörle mücadele tartışmaları</h2>Türkiye ise bir başka konuda iki ülkeye baskı uyguluyor. İki ülke dilekçelerini sunmadan üç gün önce Cumhurbaşkanı Erdoğan konuyla ilgili konuşmuş ve Avrupa’nın gündemine oturan "Şu anda İsveç ve Finlandiya ile ilgili gelişmeleri takip ediyoruz ama olumlu bir düşünce içinde değiliz. Yunanistan’la ilgili NATO konusunda yanlış yaptı bizden önceki yönetimler… Bu konuda ikinci bir yanlışı Türkiye olarak işlemek istemiyoruz." ifadelerini kullanmış, Finlandiya ve İsveç’in "terör örgütleri için bir nevi misafirhane" olduğu gerekçesini sunmuştu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Stockholm’de protestolar</h2>Erdoğan’ın ifadeleri üzerine, Ocak ayında İsveç’te Erdoğan karşıtı protestolar başladı. İsveç polisi, Türkiye Başkonsolosluğu’nun önünde Kur'an yakılmasına izin verdi. Erdoğan’ı temsil eden bir kukla sokak lambasına asıldı. Bir grup, kuklayı asmakla "İtalya’nın faşist savaş suçlusu Benito Mussolini’nin asılmasını" hatırlatmak istediklerini belirtti.Protestolar sırasında "130 civarında teröristi bize vermeniz lazım dedik. Maalesef yapamadılar." diyerek hâlâ gelişme olmadığını belirten Cumhurbaşkanı Erdoğan’a cevaben Finlandiya Dışişleri Bakanı Pekka Haavisto, kendilerine bir iade listesinin ulaşmadığını, bu açıklamanın "Son birkaç gündür yaşananlara tepki" olduğunu belirtti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">NATO gözetiminde üçlü muhtıra</h2>Öte yandan, ilerleyen dönemde Türkiye, Finlandiya ve İsveç, üçlü muhtıra imzalayarak terörle mücadele ve yasal terör örgütü kavramlarını ortak bir zemine oturtma yolundaki ilk yasal adımı atmış oldu. Muhtıranın bazı çarpıcı ifadeleri arasında Finlandiya ve İsveç’in YPG/PYD terör örgütlerine ve FETÖ’ye destek sağlamayacağı, PKK'NIN terör örgütü olarak kabul edilip, bağlantılı diğer örgütler dahil aktivitelerinin engelleneceği gibi maddeler var.Bundan sonraki süreçte her iki devletin de imzalanan muhtıraya paralel şekilde yasa değişikliğine gidip gitmeyeceklerini gözlemleyeceğiz. Devletler arası bir anlaşma imzalanmış olsa da hâlâ gerekli yasal düzenlemelerin parlamento onayından geçmesi ve uygulamaya konması gerekiyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Finlandiya’ya veto kalktı, İsveç beklemede</h2>8 Mart’ta Orbán, 17 Mart’ta Erdoğan, Finlandiya için vetolarını çektiklerini açıklarken, iki lider de İsveç’ten hâlâ yapıcı değişiklikler beklediklerine işaret etti. Geçtiğimiz hafta günü Finlandiya Cumhurbaşkanı Sauli Niinistö &nbsp;ile ortak basın toplantısı yapan Cumhurbaşkanı Erdoğan, "Finlandiya’nın üçlü muhtıradaki taahhütlerini yerine getirmek için samimi ve somut adımlar attığını" belirtirken Niinistö, "İsveç olmadan Finlandiya’nın NATO üyeliği bitmiş sayılmaz." diyerek iki ülkenin beraber katılımının altını çizdi.Öte yandan Erdoğan, "İsveç’teki çirkin eylemi" hem Müslümanlara hem de temel hak ve özgürlüklere saygı duyan herkese yapılmış bir hakaret olarak değerlendirirken, İsveç’in NATO başvurusuna destek verilmeyeceğinin altını çizdi.Şimdilik İsveç ve Finlandiya’nın ortaklıkları, NATO yolunda ayrılmış oldu. Eğer diplomatik yeni bir hamleyle Erdoğan hükümetinin kararı değiştirilmezse, İsveç güvenlik politikalarını yeniden düzenlemek durumunda kalacak. Üye olmamasına rağmen Ukrayna’ya gösterilen hassasiyetin önümüzdeki süreçte İsveç için de gösterildiğini ve ülkenin zirvelere davet edildiğini görebiliriz.

Madrid Zirvesi ile ilgili hikayeler