<a fr-original-style="" href="https://www.linkedin.com/in/mine-durusu-tanriover-53015336/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver</a>Ayazı nefes kesen Ankara’da, 2023’ün Kasım ayında terasımda ilkbahar havası hakim. Yazın aşırı sıcak havalardan olsa gerek küçücük fideler olarak kalan biberler meyve yıkılıyor, patlıcanlar çiçekte. Arılar son hız polen peşinde. İlkbahar geldi sanan ballıbabalar neredeyse tomurcuklanacak. Kasım ayında doğanın hala canlı olması kulağa hoş gelse de, bu düzen değişikliğinin ekosistemde olumsuz etkiler yaratacağını ve bir dizi neden- sonuç silsilesini tetikleyeceğini tahmin etmek zor değil. Doğa bize bir şeylerin ters gittiğini söylemeye çalışıyor ama işaretleri görebilenler olduğu gibi, doğayı okumayanlar hiçbir şey olmamışçasına güzel havaların tadını çıkarmaya devam ediyor.&nbsp;İnsan ne zaman ki doğanın üstünde, ona hükmedebileceğini zanneden bir canlı haline dönüştü, yıkım o gün başladı. Canlı ve cansız her bir bileşeninin bir görevi olan ekosistemlerde ilişkiler çok hassas ve karmaşıktır. Etkileşim ağından mikroskobik bir canlının dahi çıkması ya da ortamın fiziksel koşullarında küçük bir değişiklik olması pek çok dengeyi bozar ve o ekosistemin bir parçası olan insan da bundan payını alır.Sağlıklı bir ekosistem insanı pek çok alanda besler ve destekler:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda, ilaç ve malzeme sağlar.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Havayı ve suyu temizler, karbon bağlar, toksinleri uzaklaştırır.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Estetik, ruhsal, fiziksel ve entellektüel ihtiyaçlarımızı karşılar.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yaşamın devam etmesi için gerekli olan güneş enerjisinin fotosentezle bitkilerde biyokütleye dönüştürülmesi, tozlaşma, gıda döngüsünün sağlanması gibi temel döngülere ev sahipliği yapar.</li></ul>Ekosistemdeki biyoçeşitliliğin korunmasının insan sağlığı üzerindeki etkilerini daha net bir şekilde anlamaya başlıyoruz. Örneğin, iklim şartlarındaki belirgin değişiklikler gıda güvenliğini tehdit ediyor. Oysa ki biyoçeşitliliğe sahip bir tarım alanında bazı türler değişken iklim şartlarına ve hastalıklara daha dayanıklı çıkıp sağlıkla büyümeye ve bizlere gıda temin etmeye devam edebilir. Hayvanların yaşam alanlarını yok edip ekosistemi bozduğumuzda, belki de yıllardır o hayvanlarda sessizce dolaşan virüs ve mikrop gibi patojenler insana atlayarak salgın hastalıklara yol açıyor. Diğer taraftan özellikle hastalık taşıma potansiyeli olan hayvanlardaki biyoçeşitliliğin azalması, patojeni taşıyan hayvanın daha baskın hale gelmesine yol açabiliyor. Bir örnek vermek gerekirse, Amazonlardaki orman kırımı ile beraber sivrisineklerdeki biyoçeşitlilik azalmış, bu ortamda baskın hale gelen bir Anofel sivrisinek türü sıtma patojenini daha yüksek oranda bulaştırır hale gelmiş.&nbsp;Biyoçeşitlilik soluduğumuz havaya kadar uzanıyor. İyileştirici etkileri olduğu gösterilen orman banyosunda, çok çeşitli ağaç ve bitkilerden salınan uçucu organik bileşenleri de soluyoruz. Bu uçucu organik bileşenlerin antiinflamatuar, antioksidan, anksiyolitik etkileri olduğu gösterildi. Biyoçeşitlilik kavramını biraz daha mikro boyutta ele aldığımızda da toprağın içindeki, sudaki, vücudumuzdaki mikro canlıların çeşitliliği bile bize sağlık katıyor. Diğer taraftan deri ve barsağımızdaki biyoçeşitlilik kaybının astım, alerjik hastalıklar, inflamatuar barsak hastalıkları, tip 1 diyabet ve obezite gibi kronik durum ve hastalıklarla ilişkili olduğu gösterildi. Kısacası yediğimiz, temas ettiğimiz, içtiğimiz, soluduğumuz sağlıklı bir biyoçeşitlilik bizim sağlığımızı da koruyor ve güçlendiriyor.&nbsp;Dünyamız şu anda üçlü bir gezegensel kriz yaşamakta: iklim değişikliği, biyoçeşitlilik kaybı, kirlilik ve atık.&nbsp;Ekosistemin iyileşmesi için bu krizlerin ortak bir şekilde ele alınması gerekiyor. İçimizdeki ve dışımızdaki ekosistemin sağlığı ve bütünlüğü, bizim sağlığımızı doğrudan etkileyen ve bütüncül olarak korumamız gereken bir alan olarak karşımızda duruyor.

Dünyahali

Sağlıklı bir ekosistem insanı pek çok alanda besler ve destekler

Sağlıklı ekosistem, sağlıklı insan

Çevremizdeki otları, çiçekleri, bitkileri giderek daha az fark ediyoruz, daha az görüyoruz, görsek bile tanımıyoruz. Çok muhtemelen annelerimiz bizden çok daha fazlasının ismini biliyordu ve tanıyordu, ebegümecinden arapsaçına, karabaşotundan ballıbabaya çok daha fazla yabani otu, çiçeği gördükleri zaman ayırt edebiliyorlar, hangisinin nasıl koktuğunu, varsa faydalarını, yenilip yenilemeyeceğini biliyorlardı. Bizler artık yaşadığımız şehirlerin en meskun mahallelerinde bile etrafımızı saran bu ot ve çiçeklerin farkında değiliz. Bilim insanlarının son yıllarda bu durumu “<a fr-original-style="" href="https://theconversation.com/plant-blindness-is-a-real-thing-why-its-a-real-problem-too-103026" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bitki körlüğü</a>” kavramıyla ifade ediyorlar. Bitki körlüğü sadece bireysel bir dert değil, aynı zamanda sosyal bir mesele.<img src="https://images.aposto.com/2023/0/5/1674813192840.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.43" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Mary Williams, “<a fr-original-style="" href="https://plantae.org/perspective-plant-awareness-disparity-a-case-for-renaming-plant-blindness-plants-people-planet/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Plant Awareness Disparity</a>,”Plant Science Research Weekly.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">21. yüzyılda insanlığın karşı karşıya olduğu büyük sorunların önemli bir kısmı bitki temelli: Küresel ısınma, açlık (gıda güvenliği), hastalıklara ve salgınlara karşı yeni ilaçlar/aşılar… Bitkilere karşı artan duyarsızlığın, farkındalık ve bilgi eksikliğinin beraberinde bu sorunlara karşı mücadelede, çözüm geliştirmede ciddi engel teşkil ettiği/edeceği aşikâr. Hemen her alanda öncelikleri belirlerken, kaynak paylaşımına karar verirken, gündem oluştururken nelerin sorun olarak kavranıp kavranmadığının elbette büyük önemi var. 2019’da 28 bin bitki türü üzerinde yapılan bir çalışma bunların yarısından fazlasının yok olma tehdidi altında olduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.iucnredlist.org/resources/summary-statistics" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gösteriyor</a>. Azalan bitki çeşitliliğinin bugün kaç kişinin, kaç kurumun umurunda olduğu son derece <a fr-original-style="" href="https://theconversation.com/plant-blindness-is-obscuring-the-extinction-crisis-for-non-animal-species-118208" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tartışma götürür bir konu</a> elbette.Bitki körlüğünün arkasında yatan nedenlerin bir kısmı yapısal ve tarihsel. Modernleşme sürecine içkin en belirleyici ve bir o kadar da tahripkâr ikiliklerin başında yukarıda da Latour üzerinden anlattığımız kültür ve doğa ayırımı geliyor. Zappa Zamanlar’da da daha önce <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/i/dolasik-hayatlar-dogrusal-yasanir-mi" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sık sık tartıştığımız gibi</a>, insanın giderek doğadan uzaklaşması, kendini doğanın dışında, ona hükmeden bir varlık olarak görmesi ve insan-dışı varlıkların/oluşların bu süreçte giderek sadece bir araç ya da kaynak konumuna indirgenmesi kapitalist modernitenin en tanımlayıcı özelliklerinden.Fabrikalara, ofislere, alışveriş merkezlerine taşınırken, şehirli olurken ağaçlarla, otlarla, çiçeklerle aramızdaki mesafe giderek artmış. Artık etrafımızda olsalar dahi <a fr-original-style="" href="https://theconversation.com/plant-blindness-is-a-real-thing-why-its-a-real-problem-too-103026" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">onları göremeyecek hâldeyiz</a>. Gündelik hayatımızda gözümüz beynimizle birlikte muazzam sayıda veriyi süzmek zorunda. Bunların birçoğu atılıyor. Belli ki atılanlar arasında suratsız, hareketsiz, bize bir tehdit oluşturmaktan ziyade hayatımızı güzelleştiren bitkiler başta geliyor.Öte yandan bitkilerle ilgili bilgi üretimi ve bu bilgiye erişimde önemli sorunlar yaşanıyor. Örneğin, İngiltere’de bitki bilimine talep son yıllarda neredeyse sıfırlanmış, yani sanayileşmeye ve modern ekonomiye öncülük eden bu ülkede kimse botani okumak <a fr-original-style="" href="https://theconversation.com/botanists-are-disappearing-just-when-the-world-needs-them-most-186849" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">istemiyor</a>. Biyolojide lisans eğitimi de dahil olmak üzere eğitimin farklı kademelerinde bitki bilimine ayrılan saat sayısı giderek azalıyor. Yani bitkilerle ilgili bilgilere ihtiyacımızın giderek arttığı bir zamanda bitkilerden anlayacak botanikçi bulmak zorlaşıyor.Bitkilere dair okur yazarlığın yaşadığı sorunlar sadece İngiltere’de karşımıza çıkmıyor. Genetik çeşitliliğin yüksek olduğu Amazonlar, Yeni Gine gibi yerlerde de yerel bitki türlerine dair bilginin sürdürülebilirliğinde ciddi problemler var. Bunun başlıca nedenleri arasında bu coğrafyalarda yerel dillerin kaybolması geliyor. Yerel dillerde yaşanan sorun aslında büyük ve dünyanın birçok yerinde kendini gösteriyor. Öyle ki Birleşmiş Milletler yerel dillerin kayboluşuna ve bu durumun sürdürülebilir kalkınma açısından taşıdığı risklere dair küresel farkındalığı artırmak için 2022-2032 arasını “<a fr-original-style="" href="https://en.unesco.org/idil2022-2032" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Yerli Diller Onyılı</a>” ilan etmiş.<img src="https://images.aposto.com/2023/0/5/1674813510620.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.23" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Yerel dillerin kaybolması özellikle tıbbi yararları olan yerel bitkilere, otlara dair bilgi kaynaklarının devamı açısından risk yaratıyor. Otlar, çiçekler onlara isim vererek tanıyan dillerin kaybolmasıyla isimlerini ve tanınırlıklarını kaybediyorlar. Yani dilde yaşanan homojenleşme, standartlaşma yerel dillerin giderek yok olmasına neden oluyor bu da <a fr-original-style="" href="https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2103683118" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yerel bitki türlerine dair bilginin</a> erozyonunu beraberinde getiriyor. <a fr-original-style="" href="https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2103683118" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Araştırmalar</a>, çoğu tıbbi bilginin dilsel olarak özgünlükler taşıdığını gösteriyor. Kısacası, yakın bir gelecekte telafisi olamayacak bir bilgi kaybı bu. Microsoft’un GitHub’ının, Google’ın arama motorlarının ya da OpenAI’ın ChatGPT’sinin halledebileceği, yaratabileceği içerikler de değil bunlar!Sözün özü, tek kültürlülük dünyada hemen her alanda yaşamın düşmanı. Monokültürel tarımın başımıza açtığı dertleri bilmeyen kalmamıştır herhâlde. Tek kültürcü siyasetin, ırkçılığın, aşırı-milliyetçiliğin, yabancı düşmanlığının mayasını oluşturduğunu, zorla göçler, soykırımlar dahil her türlü şiddetin kapısını açtığını da biliyoruz. Diyeceğimiz, dünyada herkes tüm canlılar için huzurlu bir yaşamın ön koşullarının başında hemen her alanda çok kültürlülüğe sahip çıkmak geliyor.Şimdi sırada çok kültürlülük konusu tartışılırken belki de hiç gündeme gelmeyen ama hayatımızın yemek içmek kadar en hayati edimini oluşturan başka bir konu var.

ballıbaba ile ilgili hikayeler