Sağlıklı ekosistem, sağlıklı insan

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Ayazı nefes kesen Ankara’da, 2023’ün Kasım ayında terasımda ilkbahar havası hakim. Yazın aşırı sıcak havalardan olsa gerek küçücük fideler olarak kalan biberler meyve yıkılıyor, patlıcanlar çiçekte. Arılar son hız polen peşinde. İlkbahar geldi sanan ballıbabalar neredeyse tomurcuklanacak. Kasım ayında doğanın hala canlı olması kulağa hoş gelse de, bu düzen değişikliğinin ekosistemde olumsuz etkiler yaratacağını ve bir dizi neden- sonuç silsilesini tetikleyeceğini tahmin etmek zor değil. Doğa bize bir şeylerin ters gittiğini söylemeye çalışıyor ama işaretleri görebilenler olduğu gibi, doğayı okumayanlar hiçbir şey olmamışçasına güzel havaların tadını çıkarmaya devam ediyor. 

İnsan ne zaman ki doğanın üstünde, ona hükmedebileceğini zanneden bir canlı haline dönüştü, yıkım o gün başladı. Canlı ve cansız her bir bileşeninin bir görevi olan ekosistemlerde ilişkiler çok hassas ve karmaşıktır. Etkileşim ağından mikroskobik bir canlının dahi çıkması ya da ortamın fiziksel koşullarında küçük bir değişiklik olması pek çok dengeyi bozar ve o ekosistemin bir parçası olan insan da bundan payını alır.

Sağlıklı bir ekosistem insanı pek çok alanda besler ve destekler:

• Gıda, ilaç ve malzeme sağlar.
• Havayı ve suyu temizler, karbon bağlar, toksinleri uzaklaştırır.
• Estetik, ruhsal, fiziksel ve entellektüel ihtiyaçlarımızı karşılar.
• Yaşamın devam etmesi için gerekli olan güneş enerjisinin fotosentezle bitkilerde biyokütleye dönüştürülmesi, tozlaşma, gıda döngüsünün sağlanması gibi temel döngülere ev sahipliği yapar.

Ekosistemdeki biyoçeşitliliğin korunmasının insan sağlığı üzerindeki etkilerini daha net bir şekilde anlamaya başlıyoruz. Örneğin, iklim şartlarındaki belirgin değişiklikler gıda güvenliğini tehdit ediyor. Oysa ki biyoçeşitliliğe sahip bir tarım alanında bazı türler değişken iklim şartlarına ve hastalıklara daha dayanıklı çıkıp sağlıkla büyümeye ve bizlere gıda temin etmeye devam edebilir. Hayvanların yaşam alanlarını yok edip ekosistemi bozduğumuzda, belki de yıllardır o hayvanlarda sessizce dolaşan virüs ve mikrop gibi patojenler insana atlayarak salgın hastalıklara yol açıyor. Diğer taraftan özellikle hastalık taşıma potansiyeli olan hayvanlardaki biyoçeşitliliğin azalması, patojeni taşıyan hayvanın daha baskın hale gelmesine yol açabiliyor. Bir örnek vermek gerekirse, Amazonlardaki orman kırımı ile beraber sivrisineklerdeki biyoçeşitlilik azalmış, bu ortamda baskın hale gelen bir Anofel sivrisinek türü sıtma patojenini daha yüksek oranda bulaştırır hale gelmiş. 

Biyoçeşitlilik soluduğumuz havaya kadar uzanıyor. İyileştirici etkileri olduğu gösterilen orman banyosunda, çok çeşitli ağaç ve bitkilerden salınan uçucu organik bileşenleri de soluyoruz. Bu uçucu organik bileşenlerin antiinflamatuar, antioksidan, anksiyolitik etkileri olduğu gösterildi. Biyoçeşitlilik kavramını biraz daha mikro boyutta ele aldığımızda da toprağın içindeki, sudaki, vücudumuzdaki mikro canlıların çeşitliliği bile bize sağlık katıyor. Diğer taraftan deri ve barsağımızdaki biyoçeşitlilik kaybının astım, alerjik hastalıklar, inflamatuar barsak hastalıkları, tip 1 diyabet ve obezite gibi kronik durum ve hastalıklarla ilişkili olduğu gösterildi. Kısacası yediğimiz, temas ettiğimiz, içtiğimiz, soluduğumuz sağlıklı bir biyoçeşitlilik bizim sağlığımızı da koruyor ve güçlendiriyor. 

Dünyamız şu anda üçlü bir gezegensel kriz yaşamakta: iklim değişikliği, biyoçeşitlilik kaybı, kirlilik ve atık. 

Ekosistemin iyileşmesi için bu krizlerin ortak bir şekilde ele alınması gerekiyor. İçimizdeki ve dışımızdaki ekosistemin sağlığı ve bütünlüğü, bizim sağlığımızı doğrudan etkileyen ve bütüncül olarak korumamız gereken bir alan olarak karşımızda duruyor.