İyilik hâli (wellness), fiziksel, zihinsel ve ruhsal sağlığın bir bütün olarak ele alındığı bir yaklaşım. İyilik hâlini sağlamak için egzersiz, beslenme, meditasyon, spa terapileri, alternatif tıp uygulamaları gibi birçok farklı yöntem kullanılıyor. Gittikçe popülerleşen bu tarz uygulamalar ve artan talep, alanı kurumsallaşmaya yönlendirerek küresel çapta önlenemez bir şekilde büyüyen wellness&nbsp;endüstrisini oluşturdu. Bu endüstri, bazı noktalarda sağlık endüstrisiyle kesişse de sağlık merkezleri, spor salonları, beslenme hizmetleri, alternatif sağlık uygulamaları, yoga stüdyoları, spiritüel merkezler, kişisel gelişim merkezleri ve benzeri kuruluşları içine alarak bireysel bir alan hâline dönüştü.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Zorla “iyilik” ve endüstrinin karanlık yüzü</h3>İyilik hâli endüstrisinin, insanların daha sağlıklı ve daha iyi bir yaşam tarzı benimsemelerini sağlayarak yaşam kalitesini arttırmaya yardımcı olmak gibi, oldukça önemli bireysel ve toplumsal faydalar sağladığı göz ardı edilemez. Ancak söz konusu iyilik hâli olduğunda her şey göründüğü kadar aydınlık ve olumlu değil. Evrensel aydınlık-karanlık karşıtlığı ve birlikte var olmaları gerçeği bu endüstri için de geçerli. Fayda sağlar umuduyla sarıldığımız uygulamaların aksini yaptığı bir yer de var. Tavsiye sonucu (ki bu aslında genelde akıllı bir pazarlama taktiği) ciddi bir bütçe ayırıp, büyük umutlarla kullanmaya başladığımız bir ürünün hiç işe yaramadığını düşünüp hayal kırıklığına uğradığımızda… Aldığımız bir wellness&nbsp;hizmetinin yanıltıcı olduğunu fark edip, hatta beklentimizin tam tersi sonuç verdiğini gördüğümüzde…Bunlar elbette ki her endüstride, her ticari alışverişte karşılaşabileceğimiz durumlar. Burada sorun, kontrolsüzce büyüyen bir endüstride kolaylıkla yer bulabilen, bilimsel dayanaktan yoksun ve insan sağlığını tehlikeye atan ürünler ve uygulamalar. Herhangi bir eğitimi, bilgisi ve yetkinliği olmayan kişilerin yürüttüğü çalışmalar ve bunların insanlara verdiği fiziksel ve ruhsal zarar. Ne yazık ki en basit tabiriyle dolandırıcılık olarak nitelendirilebilecek bu durumu başlı başına bir sorun olarak ele almak gerekiyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Basit bir yaşam tarzından çılgınlığa: iyilik hâli zorbalığı</h3>Wellness&nbsp;endüstrisindeki karanlık tarafı besleyen bir başka fenomen de iyilik hâli çılgınlığı. Günlük hayatımızın ortasına bomba gibi düşen, sosyal medyada uygulanan saldırgan pazarlama stratejileri sayesinde her yerde burnumuzun dibinde biten ve toplumsal algıları değiştiren bir çılgınlık. Artık “tamamen sağlıklı, fit ve mükemmel bir vücuda”, “bitmeyen gençliğe” , “daimi bir neşeye”, “sürekli bir enerji ve yaşam sevincine” sahip olmayanı dövüyorlar. Biz o dayağı yedik, oradan biliyoruz. Bedenen, ruhen ve zihnen mükemmel olduğu iddiasıyla sosyal medyada sürekli gözümüze sokulan “iyilik hâli endüstrisinin elçileri” bizi sosyal karşılaştırmanın ve bunun sonucu olarak da yetersizlik hissi ve “hayatı kaçırıyorum, bir şeyleri yanlış yapıyorum” düşüncesinin kucağına atıyor. Bir sonraki adımda ise yetersizlik, kaçırma ve hatalı olma düşüncesiyle bedenimizin ve zihnimizin daha iyi olmasını sağlayacağını düşündüğümüz wellness ürünlerine ve hizmetlerine koşuyoruz. Bir süre sonra bir tatminsizliğe ve sürekli bir arayış hâline gelen bu durum, kitleleri tüketim çılgınlığına sürüklüyor. Üstelik bir türlü “yeterince fit, yeterince enerjik ve yeterince mutlu olamıyorum” düşüncesinin yarattığı psikolojik hasar da cabası.Bu wellness&nbsp;çılgınlığının yayılmasında referans grupların büyük etkisi var. İyilik hâli ürün ve hizmetlerinden yararlanan ve faydasını gördüğünü düşünen kişi &nbsp;“iyi olma hâli” deneyiminin çevresindeki insanlar tarafından da paylaşılmasını istiyor. Onların da daha sağlıklı, daha fit, daha enerjik olmaları için ısrarcı hatta zaman zaman zorlayıcı davranışlarda bulunabiliyor. Son yıllarda sıklıkla gördüğümüz bu durum “İyilik hâli zorbalığı” ya da “iyilik zorbalığı” (wellness bullying) olarak adlandırılıyor. İyilik hâli zorbalığı ısrarcı tavsiyelerin bir yaşam tarzı dayatmasına dönüşmesi olarak açıklanıyor. İyilik hâli zorbalığına maruz kalan kişi sağlık ve iyi hissetme konularında başkaları tarafından sürekli eleştiriliyor, tekrar eden tavsiyelerle karşılaşıyor ve baskı altında tutuluyor. Bu tavsiye ve baskıların kişiye kendisini sürekli olarak yetersiz ve yanlış hissettirdiğini de hatırlatalım. Fiziksel görünüşüne düzenli olarak bazı “küçük dokunuşlar” yaptıran bir kişinin, kırışıklıkları ile barışık birine sürekli yaptırdığı uygulamaların ne kadar etkili olduğundan bahsettiğini, bu kişinin kırışıklıklarını göstererek bu uygulamaları onun da yaptırmasında ısrarcı olduğunu düşünelim. Ya da, karşınızdaki kişinin siz hiç tavsiye istememiş olmanıza rağmen, kilonuzdan ve sağlıklı yaşamdan bahsedip zayıflama tavsiyelerini verdiğini. Ya da yaşamınızdaki zorlukları dikkate almayarak stresle başa çıkma ve “ruhsal büyüme” tavsiyesi verenleri. Tüm bu davranışlar gizli bir eleştiri, yargı ve kınama içeriyor, öyle değil mi? İşte bunlar iyilik hâli zorbalığından başka bir şey değil.İyilik hâli zorbalığının farklı şekilleri var. En çok rastlananlardan biri “kusur yaratmak”. İyilik hâli zorbası, belirli bir vücut ideali ve/veya zihinsel oluş hâlini dayatarak, karşısındakine kendisini kusurlu hissettirir. Örneğin, kilosuyla mutlu birisinde kilolu olduğu düşüncesi yaratarak yeme bozuklukları veya zayıflık takıntısı oluşmasına sebep olabilir. Büyük bir zorluk, travma ya da yasla başa çıkmaya çalışan kişiye, acısını inkâr edercesine “güçlü ve neşeli olma”, “devam etme”, “sahip olduklarına odaklanma” tavsiyeleri vermek de kişinin, acısının ve kederinin bir kusur ve eksiklik olduğunu düşünmesine neden olabilir. Tüm bunlar kişiyi çaresiz bir ruh hâline sevk edebilir. Bu çaresizlik hâli ve “kusurluluk” düşüncesi kişinin, zorbanın sağlıklı yaşam algısının vazgeçilmez parçası olan beslenme, egzersiz ve farkındalık uygulamalarını dayatmasıyla daha da yönetilemez bir mutsuzluğun ağına düşmesiyle neticelenebilir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İyilik hâli zorbalığı türleri</h2>Sosyal yaşamda iyilik hâli zorbalığı:&nbsp;Sosyal yaşamda iyilik hâli zorbalığına sadece bire bir yakın çevremizden uğradığımızı düşünüyor olabiliriz ama hayatın akışında istemsizce maruz kaldığımız reklamlar ve diğer uyaranlar nedeniyle toplumsal çapta bir zorbalıktan da bahsedebilir.Sağlıklı ve güzel olma, sağlıklı yaşama, genç kalma ve ruhen iyi olmaya ilişkin yaratılan idealleri bilmeyen ve bu ideallere ilgili beklentileri karşılamak zorunda hissetmeyen var mı? Başkalarının gözünde iyi bir izlenim bırakmak ya da sosyal çevreden dışlanmamak için, gönüllü değil zorunlu olarak, wellness&nbsp;uygulamalarını hayatına sokan ve bunları hayatın olağan bir parçasıymış gibi sergilemek zorunda kalan pek çok kişi var.Çalışma yaşamında iyilik hâli zorbalığı:&nbsp;Çalışma ortamında iyilik hâli zorbalığı, hem zihinsel hem de fiziksel anlamda sağlıklı olmaya yönelik yüksek beklentilerle ilişkili. Birçok kurum çalışanlarını sağlıklı beslenme, egzersiz yapma ve stres yönetimi gibi konularda teşvik ediyor. Bununla birlikte, yukarıda da bahsettiğimiz gibi bu teşvikler beklenti oluşturuyor ve çalışan üzerinde baskı yaratabiliyor. Kurumun çalışanlarını sağlık programına katılmaya zorlaması ya da sağlıklı yaşam tarzını benimsemeyen çalışanın iş yerinde dışlanması gibi örnekler var.Bazı çalışma ortamları iyilik hâli zorbalığının güçlenmesine neden olacak koşulları sağlıyor. Mesela zorlayıcı ve baskıcı kültüre sahip bir iş yerinde çalışanlara değerler, normlar, hikâyeler gibi kültürel faktörler vasıtasıyla “sağlıklı ol, ya da dışlanırsın" mesajı verilebilir ve sağlıklı yaşam pratikleri dayatılabilir.Çalışan, işyerinin düzenlediği çeşitli programlara ya da wellness&nbsp;uygulamalarına katılmak konusunda baskı hissedebilir. Bu tarz zorlamalar çalışanın işe ilişkin tatminini, işyerine olan bağlılığını ve çalışma performansını olumsuz etkilerken, iş yerinde yaşadığı stresi, işten kaytarma isteğini ve işyerine ilişkin olumsuz algısını arttırmaktadır. Aynı zamanda genel olarak varsayımlar ile hazırlanan bu zorlama programlar ve uygulamalar, çalışanların bireysel yetilerini ve ihtiyaçlarını göz ardı etmeleri nedeniyle, bireylerin iş yerinden uzaklaşmalarına ya da dışlanmalarına da yol açabilir. Bu dayatmacı uygulamaların planlanması ve uygulanması sırasında, kişisel tercihler, kişisel vücut kısıtları, kronik hastalıklar ve kültürel farklılıklar gibi faktörlerin göz ardı edilmesi, uygulamaya ayak uyduramayan bireylerin zorbalığa uğramasına, diğer çalışanların gözünde marjinalleşmesine ve buna bağlı olarak aidiyet hissinin zarar görmesine ve bireysel memnuniyetsizlik hissinin artmasına sebep olabilir.Çalışanlar, sadece iş yerinin kültürü nedeniyle değil, aynı zamanda çalışma arkadaşları tarafından “damgalanma ve dışlanma” korkusuyla da bu zorbalığa boyun eğmek zorunda kalabilirler. Özellikle iş yerindeki sosyal çevrede popüler olan kişi veya kişilerin benimsemiş olduğu sağlıklı yaşam standartlarını dayatmaları ve sosyal aktiviteleri de çoğunlukla bu çerçevede gerçekleştirmeleri nedeniyle bu standartlara uymayanların damgalanarak iş yerindeki sosyal ağlardan dışlanmaları söz konusu olabilir. Bu dışlanma hissi, iş yerinde ayrımcılığın artmasına neden olurken ve dışlanan çalışanın psikolojisi üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.İyilik hâli zorbalığının işbirlikçisi sosyal medya:&nbsp;Nasıl yaşamamız, nasıl beslenmemiz, nasıl hissetmemiz gerektiğine dair tavsiye ve dayatmaları sadece yakınlarımız ya da iş çevremizden değil, sosyal medya sayesinde tanımadığımız yüzlerce başka insandan da duyuyor, görüyoruz.Sosyal medya fenomenleri, &nbsp;bazı “sözde” uzmanlar ve çeşitli markalara ait reklamlar, sabah kaçta kalkmamız gerektiğinden, öğlen saat kaçta ve ne yememiz gerektiğini, hangi takviyeleri alıp hangi kremleri kullanmamız, nasıl ve hangi süreyle nefes almamız, hangi sporu yapıp, nasıl uyumamız gerektiğine kadar öğüt veriyorlar.Bu öğütler ve sosyal medyada sunulan kusursuz iyilik hâli örnekleri, mükemmel bir bedenin ve sürekli harika hissettiğin bir hayatın yoksa bir şeyleri yanlış yaptığın algısını yaratıyor. Dijital okuryazarlık bilincinin eksikliği bu algının daha güçlü olmasına hizmet ediyor.Tüm söylediklerimizi toparlarsak, elbette sağlıklı ve iyi olmak hepimizin isteği. Bu konuda bize yol gösteren gerçek uzmanlara da minnettarız. Sorun, işin ehli olmayan kişilerce “pazarlanan” gerçekçi olmayan iyilik hâli örnekleri ve kişinin sürekli maruz kaldığı sağlıklı ve iyi olma dayatması. Bunlar kişide ciddi anlamda kalıcı kötü etki bırakabiliyor. Kişi, çevresinden yaşam biçimine dair sürekli tavsiye ve eleştiri aldığında özsaygısı ve özgüveni zarar görüyor, stres ve kaygı yaşıyor.İyilik hâli zorbalığı, kişinin beden imajıyla ilgili olumsuz duygular geliştirmesine ve yeme bozuklukları gibi sağlık sorunlarına neden olabiliyor. Kişi “gerektiği gibi” yaşayamadığında tatminsiz, mutsuz ve kaybolmuş hissedebiliyor. Burada “gerektiği gibi”nin başkalarınca tanımlandığını ve dayatıldığını hatırlatalım. Başkalarının dayattığı sınırlamalar altında kendini ifade etmekte zorluk çeken birey, kendine ve özüne ait biricik potansiyelini keşfedip ortaya çıkarmakta güçlükler yaşayabiliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çare ne?</h2>Peki bu “iyilik zorbalığı” denen şeyle başa çıkmak, en azından etkilerini azaltabilmek için yapabileceğimiz bir şey yok mu? Tabii ki var! İşe, size iyilik hâline dair kendinden menkul standartları, uygulamaları ve ürünleri dayatan tüm insanlar ve mecralarla aranıza mesafe koyarak başlayın. Eğer siz, kendiniz “iyi olma” isteği içindeyseniz, işin hakiki uzmanlarından destek alarak, kendi “iyilik hâlinizin” tanımını yapın, hedeflerinizi koyun. Size kendinizi neyin iyi hissettirdiğini bilmek, kendi olanaklarınız ve kısıtlarınız içinde ulaşılabilir olan sağlık ve iyilik hâli hedeflerini belirlemek oldukça önemli. Böylece iyilik hâli zorbalarının, sizin yerinize, sizin için hedefler koymalarını bir çırpıda engelleyebilirsiniz.Diyelim ki hâlinizden memnunsunuz ve iyilik hâliyle ilgili bir şey yapma ihtiyacı hissetmiyorsunuz. Bu sizin yaşamınız. Bunu hatırlayın ve en önemli önlemi alın: sınır çizmek. Hem kendi bedensel ve zihinsel sınırlarınızı bilmek hem de çevrenizdekilere “sınırlarını” hatırlatmak için bunu yapın. Kişisel sınırlarınızın aşılmasını istemiyorsanız ilk adım o sınırları net çizgilerle çizmek olmalı.Yapabileceğimiz diğer bir şey de sosyal medya ve sanal dünyaya dair sağlıklı bir algıya sahip olmak: orada gördüklerimiz gerçek değil. &nbsp;Gördüğünüz iyilik hâli örneklerine ve standartlarına bu gözle bakın.Bilinçli tüketici olun! Sadece satın aldığınız ürün ve hizmetler konusunda değil, okuduğunuz, takip ettiğiniz ve söylediklerine inandığınız bilgi kaynakları konusunda da araştırma yapın, titizlenin.Destek arayın. İyilik hâli zorbalığıyla başa çıkmak için destek almak önemli. Aileniz, yakın arkadaşlarınız veya bir uzman size yardımcı olabilir. Konuyla ilgili destek gruplarına katılmak da faydalı olabilir.En önemlisi kendinizi, bedeninizi, zihninizi olduğu gibi kabul edin. Hepimiz farklıyız. Sağlıklı ve iyi olma konusunda kimsenin beklentisini karşılamak zorunda değiliz, sizin için geçerli tek beklenti, sizinki. Hayatımıza ilişkin sorumluluğumuz tamamen kendimize.

Jurnal

İyilik hâli zorbalığı (wellness bullying)

Her zaman iyi olmak zorunda mıyız? 

Eğri oturup doğru konuşalım, bu hikâyenin sadece bir tane kötü kahramanı var: işveren (ya da temsilcisi olan yönetici). Sessiz istifa, toksik liderlikten ve kültürden usanmış, kapitalist rekabetin dayattığı ağır çalışma koşulları altında yıpranmış çalışanın pasif-agresif direnişi gibi görünüyor olabilir. Ama aslında derinlerde işin ve çalışmanın değeri ve anlamına yönelik sorgulamalar yatıyor. O yüzden başta tepkisel bir davranış olarak görünen sessiz istifa, daha da derinleşiyor. Kişinin işini hayatın merkezinden çıkarmasına ve işe kendince gerekli gördüğü kadar zaman ayırırken geri kalanı yaşamına ayırmaya karar verdiği bir devrime, bir tür başkaldırıya&nbsp;dönüşüyor.Karamsar bir tablo çizdiğimizi biliyoruz ancak hiçbir şey için geç değil. Sessiz istifa doğru önlemler, değişim ve farkındalıkla önlenebilir.Koltz ve Bolino bu konuda en büyük yükün yöneticilerin sırtında olduğunu söylüyor ve ekliyorlar, “önce dinle, sonra yatırım yap”. Onlara göre tüm iş gücünü yekpare bir bütün, standart bir insan olarak gören işverenin aldığı tek tip önlemler hiçbir işe yaramıyor. Yani çalışanlarınıza “ücretlerini ödüyorum, ek mesailerini yatırıyorum, servis var, yemek var… Daha ne olsun” mantığıyla yaklaştığınız sürece sessiz istifa sizin kaderiniz.Çalışanın biricikliğini, hayatını idame ettirmek ve ideallerini gerçekleştirmek için çabalayan bir “canlı” olduğunu kabul etmeniz lazım. Tekrar geliyoruz motivasyon teorilerine: hani şu yöneticilerin ezici çoğunluğunun bihaber oldukları konu. Bu teoriler diyor ki, her çalışan biriciktir ve her birinin ihtiyaçları farklıdır. Onların ihtiyaçlarını anladığında, her birisi için özel ve farklı motivasyon yöntemleri tasarlayabilir, her birini işe ve kuruma bağlamanın yolunu bulabilirsin. OMG! Birileri bunları zamanında çalışmış, yazmış ve insanlığın kullanımına sunmuş. O zaman okusak ya!Başka bir önemli konu ise şu, çalışanın gözle görünür psikolojik sorunlarının olmaması onun “iyilik hâli” (well-being) içinde olduğu anlamına gelmiyor. Depresyonda olmaması ya da kaygı bozukluğu yaşamaması da yeterli değil, tam odaklı çalışma için zihinsel zindelik, kendine güven ve yaptığın işi sevmek çok önemli. Çalışanın işle ilgili kendine güveni çeşitli nedenlerle zedeleniyorsa ya da yaptığı işin anlamlı olmadığını hissediyorsa, yaptığı işe yabancılaşmışsa sorun var demektir. Yöneticilerin destekleyici, güçlü ve ahenkli bir iş yeri kültürü ve örgütsel iklim yaratarak; çalışanlara ihtiyaç duyduklarında örgütsel destek sağlayarak “çalışan iyilik hâli”ni garanti altına almaları lazım. İşyerinde huzurlu olan ve yöneticileri tarafından desteklendiğini hisseden çalışanlar kurumlarına duygusal bir bağlılık hissediyor ve örgütsel vatandaşlık davranışları sergiliyorlar.Girişimci Scott Hitchins, sessiz istifayı önlemenin bir başka yolunun çalışanlarla açık ve net iletişim kurmak olduğunu vurguluyor. Çalışanların “seslerini” duymak, düşüncelerini güvenle dile getirmelerini sağlamak ve onlarla açık ve net iletişim kurmak şart.Hitchins’in önerisine benzer bir başkası da “işte kal” toplantıları düzenlemek. Çalışanların işe ve işyerine ilişkin sorunlarını dinleyip beklentilerini anlamak için “işte kalma görüşmeleri” yapmak öneriliyor. Yani işe alım, performans değerleme ve işten çıkarma görüşmelerine ek olarak “retention interview”, yani işte tutma görüşmesi yapmak çok akla yatkın değil mi? Beklentilerini anlamak çalışanların “oyunda kalmalarını” sağlamak için alınabilecek etkin bir önlem. Bu görüşmeler sayesinde çalışanın değer gördüğünü hissetmesi de cabası.

iyilik hâli ile ilgili hikayeler