Erdoğan ve kabine üyelerinin boykot çağrıları: Boykot anayasal hak mıdır, suç mu?

İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu'nun tutuklanmasının ardından CHP lideri Özgür Özel'den gelen bazı markaları boykot etme çağrısı, üniversite öğrencileri tarafından genişletilerek 2 Nisan'da yurt genelinde hiçbir şey satın almama çağrısına dönüştü.

Özel'in “Herkesi bu boykota katılarak tüketimden gelen güçlerini kullanmaya davet ediyorum. Millet, devletin gerçek sahibidir” sözleriyle üniversitelilerin tüketim boykotuna destek verdiğini duyurmasıyla birlikte dün gece AK Parti kabinesi, yoğun bir gece geçirdi. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı'nın "boykot çağrısı yapanlar" hakkında, "nefret ve ayrımcılık" ve "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" suçlarından soruşturma başlatmasının ardından Ticaret Bakanı Ömer Bolat başta olmak üzere bakanlar ve ticaret odaları da arka arkaya boykot karşıtı açıklamalar yaptılar.

Bir adım geriden: 1 Nisan akşamı bir saat içinde TRT Haber, A Haber, CNN Türk ve Habertürk olmak üzere 4 farklı kanalda çıktığı canlı yayınlarda boykot çağrısı yapanlara soruşturma başlatıldığını duyuran Ticaret Bakanı Ömer Bolat, ayrıca "Boykot çağrısı yapanlara karşı ticaretinde maddi kaybı olan tazminat davası açabilir" açıklamasında bulundu.

• Bolat haricinde İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, boykot çağrılarının “darbe girişimi” olduğunu savundu. AK Parti Sözcüsü Ömer Çelik, Özel'in boykot desteğine "Türkiye'yi topyekûn tehdit etmektir" diye tepki gösterdi. Adalet Bakanı Yılmaz Tunç ise "Bir işletmenin itibarını zedeleyici, faaliyetini sekteye uğratıcı kasıtlı beyanların, iş ve çalışma hürriyetini tehdit eden her girişimin hukuki ve cezai sorumluluğu vardır" açıklamasında bulundu. 
• Gençlik ve Spor Bakanı Osman Aşkın Bak, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş da boykot karşıtı açıklamalara katıldı.

Peki boykot gerçekten suç mu?

Bir protesto şekli olarak boykot, Anayasa'nın 26. maddesine göre "ifade özgürlüğü" ve 34. maddesine göre "vatandaşlık hakkı" olarak tanımlanıyor. Anayasa Mahkemesi'nin (AYM) daha önce bu konudaki bir davada verdiği bir emsal karar da bu maddeleri destekliyor.

Yakın tarihten boykot çağrıları

Boykot çağrılarına yönelik soruşturma başlatılması, CHP Genel Başkanı Özgür Özel tarafından da tepkiyle karşılandı. Özel, "Tayyip Erdoğan’a helal olan millete haram olamaz! Boykot demokratik haktır. 2008’de medya boykotu başlatan Erdoğan’ın ta kendisidir. Bugün boykotu kötüleyen şuursuzlar baş kötünün müritleridir. Tutarsızlıktan utanmayanlar, yalandan medet umanlar yine rezil oldunuz”  ifadeleriyle Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 2008'deki medya boykotu çağrısını paylaştı.

Ne olmuştu? Erdoğan, 2008'de Doğan Grubu’na yönelik boykot çağrısı yaptığı konuşmasında, "Bu medya güvenilirliğini yitirmiştir, kendini bitirmiştir. Partimin mensupları olarak yalan yanlış bu haberleri yapan medyaya karşı sizler de kampanyanızı başlatın, sürdürün. Bu gazeteleri evlerinize sokmayın, almayın. Bu kadar açık konuşuyorum. Siz mi bize karşı yalan yanlış bu tür kampanyalar yapıyorsunuz, biz de en tabii, en doğal hakkımızı kullanıyoruz. Size karşı biz de bu kampanyayı başlatıyoruz, almayacağız. Hangi dilden anlarsanız o dilden konuşacağız" ifadelerini kullanmıştı.

Öte yandan: Özel'in paylaştığı bu konuşma, bugün boykot karşıtı duruşlarını açıklayan AK Parti mensuplarının geçmişteki boykot çağrıları arasında tek değil. 

2018 Amerikan ürünleri boykotu

ABD ile Türkiye arasında 2018’de çıkan Rahip Brunson krizi ve Donald Trump’ın Türkiye’ye yönelik uygulamaları döviz kurlarında ciddi dalgalanmalara sebep olmuştu. Erdoğan, 14 Ağustos 2018’deki açıklamasında Türkiye’ye yönelik açık bir ekonomik saldırı olduğunu savunmuş; “Eskiden bu işler, daha sofistike, daha örtülü, daha dolaylı yollardan yapılıyordu. Şimdi bodoslama bir şekilde üzerimize geliyorlar” demişti.

Erdoğan, tüm vatandaşları ABD’nin elektronik ürünlerini boykot etmeye çağırmıştı:

“Amerika’nın elektronik ürünlerine biz boykot uygulayacağız. Onların iPhone’u varsa öbür tarafta Samsung var. Kendi ülkemizde Venüs var, Vestel var. Biz bunları uygulayacağız. Ne yaptığımızı, ne yapacağımızı anlasınlar. Dolayısıyla biz, kendimize yeteceğiz. Olmayanı da üreteceğiz. Dışarıya para verip yaptırdığımız her işin daha güzelini yapıp biz dışarıya servis edeceğiz. Bu millet bunları yapmaya muktedirdir.”

2020 Fransa boykotu

Erdoğan, 16 Ekim 2020’de de Fransız ürünlerine boykot çağrısında bulunmuş ve Avrupa’daki Müslümanlara yönelik muameleyi 2. Dünya Savaşı öncesi Yahudilere yapılan muameleyle kıyaslamıştı.

Erdoğan, Müslümanlara karşı linç kampanyası yürütüldüğünü savunmuş ve “Bilhassa Fransa’da Müslümanlara yönelik zulme karşı koymak için dünya liderlerini harekete geçmeye davet ediyorum. Fransız markaları satın almayın, Fransız ürünlerine itibar etmeyin” diyerek vatandaşlara boykot çağrısı yapmıştı.

4 Ocak’taki ‘fahiş fiyatları’ boykot çağrısı

Cumhurbaşkanı Erdoğan son olarak da 4 Ocak 2025'te vatandaşlara fahiş fiyat uygulayanlara karşı boykot çağrısında bulunmuştu.

Erdoğan, "En etkili yöntem milletimizin fahiş fiyat artışı yapan ürün ve hizmetleri boykot etmeleridir. Satılmayan, alıcısı olmayan ürünün önemi de kalmayacaktır. Aç gözlü fırsatçıların ne enflasyonla ne kurla ne faizle izah edilmeyecek keyfî fiyatlandırma alışkanlıkları elbette bizim işimizi kolaylaştırmıyor” demişti.

Erdoğan, 4 Ocak’ta yaptığı açıklamanın ardından da boykot çağrısını konuşmalarında yinelemişti. Son olarak 6 Ocak'taki Kabine toplantısından sonra bir kez daha boykot çağrısında bulunan Erdoğan, "Pahalı ürün satanları dize getirecek en etkili yöntemlerden biri boykottur. Vatandaş olarak fırsatçılık yapanlara karşı en büyük kozumuz satın almama özgürlüğümüzü kullanmaktır” demişti.

Mustafa Varank’ın 2014’teki boykot çağrısı

Eski Sanayi ve Teknoloji Bakanı ve AK Parti Bursa Milletvekili Mustafa Varank da 2 Nisan boykotuna tepki gösterenler arasındaydı. Espressolab'a kahve içmeye gittiği bir videoyu paylaşan Varank, “Meclis’te 1 saatlik arada Espressolab’e gelelim dedik. Burada durumlar gayet iyi. Gençler mutlu, vekil arkadaşlarımız mutlu” açıklamalarını yapmıştı.

Varank 2 Nisan boykotuna karşı çıkan isimler arasında yer alırken 5 Ağustos 2014'te yaptığı bir açıklamada ise aksi yönde görüş bildirmişti:

Diyanet İşleri Başkanı Erbaş'ın boykot açıklaması

Bu isimlerin yanında Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş da önceki ay bir boykot çağrısı yapmış; hatta bir Müslüman boykota uymuyorsa imanını sorgulaması gerektiğini söylemişti:

"En büyük cihatlardan birisi de boykota devam etmek, her şeyimizle. Bu konuda duyarlı olmak ve uyarılarımıza devam etmemiz lazım. Bir Müslüman zalimleri destekleyenleri destekliyorsa, boykota uymuyorsa, boykot ürünlerini hâlâ evine sokuyorsa, hâlâ boykot ürünlerini boykot etmiyorsa imanını sorgulasın o Müslüman."

MÜSİAD'ın 'yemek kartı' boykotu

Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği (MÜSİAD) Genel Başkanı Mahmut Asmalı da 2 Nisan öncesi "Yerli ve millî sermayemizi zayıflatmaya ve küresel sermayeye alan açmaya yönelik açık bir girişimdir" açıklamasıyla boykot çağrılarına karşı olduğunu bildirenler arasındaydı.

Öte yandan: Derneğin önceki başkanlarından Abdurrahman Kaan, 2017'de Tüm Restoranlar Lokantalar ve Tedarikçiler Derneği (TÜRES) Yönetim Kurulu tarafından başlatılan ve yemek çeki firmalarının uyguladığı yüksek komisyon uygulamasıyla yeme-içme sektörünün zarar görmesini engelleme amacıyla yapılan yemek çekleri/kartları boykotuna destek vereceklerini açıklamıştı.