2021'de dünyada neler oldu?

2021, dünyada savaşların bitmesine yönelik umudun gelişemediği, demokratik erozyonun sürdüğü, göçmen krizinin devam ettiği, gezegendeki yaşamı açık şekilde tehdit eden iklim krizi için atılan adımların aktivistler tarafından yetersiz bulunduğu, aşı ve servet eşitsizliğinin çözümsüz kaldığı, sosyal devlet talebinin büyüdüğü bir yıl oldu.

Hazırladığımız almanakta kronolojik bir sıra izlemek yerine bölgeleri tek tek ele almanın dünyada neler yaşandığını hatırlamayı ve kavramayı kolaylaştıracağını düşündük. Bahsedilen konulara ilişkin yayımladığımız yazıları da detaylı okuma yapmak isteyenler için ilgili yerlere yerleştirdik. 

ABD

Yıla hareketli başlayan ABD’de, 6 Ocak günü Kasım 2020’deki seçimi Joe Biden’ın kazandığını reddeden Donald Trump taraftarları, Biden’ın göreve gelmesini engellemek amacıyla Kongre binasını bastı. “Darbe girişimi” ya da “ayaklanma” olarak da adlandırılan olayda 4 isyancı ve 1 polis yaşamını yitirdi. Biden, 20 Ocak’ta yemin ederek görevine başladı. Trump, 152 yıl sonra görevi devrettiği kişinin yemin törenine katılmayan ilk başkan oldu, “Kongre baskınını kışkırttığı” iddiasıyla Kongre tarafından hakkında azil süreci başlatılsa da Temsilciler Meclisi’ndeki oylamada aklandı.

Kaynak: Reuters

Büyük umutlarla göreve gelen Biden, ilk görev yılında Trump’ın tartışmalı kararlarını geri çevirerek ABD’yi Paris İklim Anlaşması’na ve Dünya Sağlık Örgütü’ne yeniden dâhil etti, Meksika ile sınıra kurulması planlanan duvar projesinin fonlarını kesti ve Keystone XL petrol boru hattı projesi ile kimi Müslüman toplumlu ülkelere uygulanan seyahat yasağını iptal etti. Öte yandan, Teksas eyaletinde kürtajı fiilen imkânsız kılan bir yasal düzenleme önce yürürlüğe girdi, sonra Adalet Bakanlığı’nın açtığı dava neticesinde iptal edildi.

Biden, ayrıca pandemiden ekonomik olarak zarar gören kişi ve kurumları kurtarmak için 1,9 trilyon dolarlık bir kurtarma paketi açıkladı. Dış politikada önceliği Çin’le mücadele olarak belirleyen Biden yönetimi, Birleşik Krallık ve Avustralya ile istihbarat paylaşımı ve nükleer denizaltı yapımına dayanan AUKUS Paktı’nı imzaladı. Bu anlaşma, daha önce Avustralya ile nükleer denizaltı ticareti konusunda uzlaşan Fransa’nın büyük tepkisini çekti. Fransa, tarihinde ilk kez ABD’deki büyükelçisini geri çağırdı. Biden yönetiminin düzenlediği ve Türkiye’yi davet etmediği, demokrasinin dünyada yeniden ivme kazanmasını amaçlayan Demokrasi Zirvesi de Çin’i çevreleme stratejisinin devamı olarak görüldü.  

Avrupa

2021’de Avrupa’daki en önemli gelişme, 26 Eylül’de Almanya’da yapılan genel seçim olarak görüldü. Angela Merkel’in 16 yıllık başbakanlığın ardından yeniden aday olmadığı seçimin sonucunda Merkel’in partisi Hristiyan Demokratlar yönetimi koalisyon ortakları Sosyal Demokratların Yeşiller ve liberal FDP ile kurduğu koalisyona devretti. Başbakan Olaf Scholz liderliğinde, önceki yönetime nazaran sosyal devletin ve iklim krizine yönelik politikaların ön planda olduğu bir koalisyon anlaşması imzalandı. Seçimden önce Almanya, ABD ile Rusya doğal gazını Ukrayna’yı ekarte ederek Avrupa’ya ulaştıracak Kuzey Akım-2 boru hattı konusunda uzlaştı.

Kaynak: RND

Fransa’da aşırı sağcı televizyon yıldızı Eric Zemmour, Nisan 2022’deki seçimde aday olacağını duyurdu. Aşırı sağı ivmelendiren bu gelişme seçim öncesi endişe yarattı. Hazirandaki yerel seçimlerde ülke genelinde birinci olup umutlanan merkez sağcı Cumhuriyetçiler, aşırı sağın yanında ılımlı görülen Valerie Pecresse’yi aday gösterdi.  

Birleşik Krallık’ta Boris Johnson hükümeti, hükümet üyelerinin karantina önlemlerine uymadığı “partygate” görüntülerinin basına sızmasıyla zor günler geçirdi. Brexit sürecinin yıprattığı Kuzey İrlanda’da İrlanda ile birleşme yanlılarının anketlerde öne geçtiği görüldü. Nisan ayında Birleşik Krallık yanlıları ile güvenlik güçleri arasında düşük yoğunluklu çatışmalar yaşandı.

Sene başında İtalya'da yaşanan koalisyon krizi sonucunda Giuseppe Conte başbakanlıktan istifa etti, yeni hükümeti Mario Draghi kurdu. Avusturya Başbakanı Sebastian Kurz, görevi kötüye kullandığına dair iddialar sonrasında istifa etti. Başta Hollanda'da, sık sık karantina önlemlerini protesto edenlerle güvenlik güçleri çatıştı. Macaristan’da “çocukları eşcinselliğe teşvik etmeyi yasaklamayı” amaçlayan bir yasa Avrupa Birliği ile Viktor Orbán hükümetini bir kez daha karşı karşıya getirirken Polonya’da Anayasa Mahkemesi’nin bazı AB yasalarının ülke anayasasıyla çeliştiğine hükmetmesinin ardından bu ülkeye yönelik AB yaptırımları görüşülmeye başlandı. AB, Çin’in “Kuşak ve Yol” projesine alternatif olması planlanan “Küresel Geçit” projesini tanıttı.

Ekim ayında İskoçya’da gerçekleştirilen COP26 İklim Zirvesi’nde küresel sıcaklık artış hedefi 1,5 derece olarak belirlense de somut planların eksikliği aktivistlerin tepkisini çekti.

Doğu Avrupa ve Kafkasya

Rusya’da ocak ayında ülkesine dönen muhalif lider Aleksey Navalni’nin havalimanında tutuklanması, sert polis müdahalelerinin görüldüğü büyük çaplı protesto gösterilerine sebep oldu. Eylül ayında seçime katılım koşulları ve seçmenlere müdahaleler dolayısıyla “tiyatro” olarak görülen seçimlerde Devlet Başkanı Vladimir Putin, Birleşik Rusya parlamentoda çoğunluğu kazandı.

Kaynak: AFP

Yıl boyunca Ukrayna ile Rusya arasındaki Donbass bölgesi kaynaklı gerilim tırmandı. Karşılıklı olarak askerî yığınaklar yapıldı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgale hazırlandığına yönelik iddialar öne sürüldü. ABD, Ukrayna’ya desteğini sık sık yineledi. İş öyle bir noktaya geldi ki ülkenin savaşması, 2022’de sürpriz olarak görülmeyecek.

Eski Gürcistan Cumhurbaşkanı Mihail Saakaşvili 8 yıl sonra ekim ayında döndüğü ülkesinde tutuklandı. Hapishanede açlık grevine giren lider, 50 gün sonra hastanede tedaviye alındı. Ülkede ana muhalefet, geçtiğimiz günlerde Saakaşvili’nin serbest bırakılması için toplu açlık grevi başlattı.

2020’deki tartışmalı seçim ve sonrasındaki geniş çaplı protestolarla dünya gündeminde yer bulan Belarus’ta Aleksandr Lukaşenko yönetimi, mayısta ülke üzerinden uçan bir uçağı bomba ihbarıyla indirerek muhalif gazeteci Roman Protaseviç’i gözaltına aldı. Yılın sonuna doğru ise Belarus’tan Polonya’ya geçmek isteyen binlerce göçmen, Polonya’nın sınırı kapatması üzerine insani dram yaşadı. Taraflar konuyla ilgili birbirlerini suçladı.

2020’de Azerbaycan’a karşı savaş kaybederek işgal ettiği Dağlık Karabağ topraklarından çekilmek zorunda kalan Ermenistan’da haziran ayında yapılan erken seçimi Başbakan Nikol Paşinyan, savaş mağlubiyetine rağmen kazandı.   

Asya

Çin’de tek parti yönetimindeki Çin Komünist Partisi, Devlet Başkanı Şi Cinping’i kurucu lider Mao Zedong ile aynı seviyeye çıkaran ve muhtemelen ömür boyu görevde kalmasını sağlayacak bir tasarıyı onayladı. Başta Kuşak ve Yol girişimiyle dünyadaki etkisini artıran Çin, Tayvan’ın Birleşmiş Milletler’e katılması için ABD’nin yaptığı talebe sert karşılık verdi. Tayvan yönetimiyle ÇKP arasındaki gerilim tırmandı. Çin’in etkinliğini artırdığı Hong Kong’da da demokrasi yanlısı Apple Daily gazetesi yayınlarına son verdi.

Bu yıl tüm dünyanın belki de en çok ilgilendiği konu Afganistan oldu. ABD’nin 20 yıl boyunca işgal ettiği topraklardan acele bir şekilde çekilmesinin ardından oluşan yönetim boşluğunu radikal İslamcı Taliban doldurdu. ABD’nin eğittiği ve donattığı Afganistan ordusu Taliban’a karşı varlık gösteremedi. Küçük çaplı protestolar dışında halk da Taliban’a karşı isyan etmedi/edemedi. Taliban’ın yönetime gelmesi, insan hakları, özellikle kadın hakları konusunda ciddi endişeler doğurdu. Ülkeden kaçmak isteyen insanların dramına tanık olundu. Taliban’ı ılımlılıkla suçlayan IŞİD-Horasan örgütü, kanlı terör eylemlerine imza attı. Ülkenin Taliban kontrolüne girmesinin ardından eski yönetime ait uluslararası banka hesapları donduruldu. BM, ülke için kıtlık uyarısı yayımladı.

Kaynak: AFP

Şubat ayında Myanmar’da askerî darbe yapıldı. 10 yıllık sivil yönetimi sonlandırarak yönetime gelen askerî cunta, aylarca süren darbe karşıtı gösterilerde yüzlerce protestocuyu öldürdü, binlerce kişiyi tutukladı. Bir yıllık olağanüstü hâlin sonlanacağı önümüzdeki aylarda ülkede sivil yönetime tekrar geçişin nasıl sağlanacağı dünya kamuoyu tarafından takip edilecek.

Nisan ayında pandemi nedeniyle felaketi yaşayan Hindistan’da Kasım 2020’de başlayan ulusal çiftçi grevi, Başbakan Narendra Modi’nin çiftçilerin geçim kaynaklarını yok ettiği savunulan yasayı yaklaşık bir yıl sonra kaldırmayı kabul etmesiyle sonuçlandı.

Güney Amerika

Bahar aylarında Kolombiya’da sağlık sisteminin özelleştirilmesine ve yetersiz pandemi yardımlarına karşı başlayan protestolar, büyük hükümet karşıtı gösterilere dönüştü. Hükümetin çok sert müdahale ettiği gösterilerde onlarca kişi yaşamını yitirdi.

Kaynak: AP

Şili’de geçtiğimiz haftalarda gerçekleşen devlet başkanlığı seçimini 35 yaşındaki eski öğrenci lideri solcu Gabriel Boric kazandı. Hükümetin keyfi ve otoriter politikalarının tepki çekmeye devam ettiği Brezilya’da da eski devlet başkanı sosyalist Luiz Inacio Lula da Silva, Ekim 2022’de gerçekleşecek seçimlerde Bolsonaro’ya karşı aday olabileceğini açıkladı. El Salvador Bitcoin’i resmî para birimi olarak kabul etti. Haiti Devlet Başkanı Jovenel Moise, uğradığı silahlı saldırı sonucu yaşamını yitirdi.

Orta Doğu

İran’da Haziran 2020’de gerçekleşen seçimi sertlik yanlısı İbrahim Reisi kazandı. Rejim muhaliflerinin boykot ettiği seçime katılım %25’e bile ulaşamadı. Eski ABD Başkanı Donald Trump yönetiminde iptal edilen nükleer anlaşma programı, İsrail’in itirazlarına rağmen yılın son haftalarında yeniden görüşmeye açıldı. Sonradan tatlıya bağlansa da, İran’ın Azerbaycan’ın bölgede güçlenmesinden duyduğu rahatsızlık Genelkurmay Başkanı Muhammed Bagheri’nin “Azerbaycan gerilimi daha da tırmandırırsa, Bakü’ye 4 bin füze atacağız.” sözleriyle meydana çıktı.

Mayıs ayına İsrail ile Hamas arasındaki çatışmalar damga vurdu. İsrail işgali altındaki Doğu Kudüs’teki bazı Filistinlilerin evlerinden zorla çıkarılması ve Mescid-i Aksa’da Müslümanlara müdahale edilmesi sonrası başlayan protesolar, Hamas ile İsrail arasında savaşa dönüştü. Hamas kontrolündeki Gazze şeridine İsrail tarafından yapılan hava saldırılarında yüzlerce kişi öldü. Hamas’ın İsrail’e attığı roketlerin çoğu hava savunma sistemi tarafından etkisiz hâle getirilse de can kayıpları yaşandı. İnsan hakları kuruluşları, İsrail’i de, Hamas’ı da savaş suçu işlemekle itham etti. Mayıs ayının sonunda yeniden ateşkese varıldı. İki yılda dört kez seçim yapılan İsrail’de sekiz farklı görüşteki partinin kurduğu koalisyon, haziran ayında Binyamin Netanyahu hükümetine son verdi. Bir başka sağcı Naftali Bennett başbakanlık görevine geldi. İlk kez bir Arap partisi hükümete ortak oldu.

Kaynak: AA

2020’deki halk hareketi ve büyük liman patlamasıyla gündeme gelen Lübnan’da 2021’de ekonomik kriz şok edici derecede derinleşti. Buna ek olarak Enformasyon Bakanı George Kordahi'nin bakan olmadan bir ay önce Yemen'deki savaşın "nafile" olduğunu söylemesi ve Şii Husilerin “kendini savunduğunu” belirtmesi Lübnan ve Körfez ülkeleri arasında diplomatik krize neden oldu. Döviz rezervlerinin eridiği, devalüasyonun had safhaya ulaştığı ülkede petrol ve elektrik kıtlığı yaşanıyor, yeni bir iç savaştan endişe ediliyor. Ülkede Mart 2022’de seçim yapılması öngörülüyor.

Ekim ayında Irak’ta gerçekleşen seçimleri ABD işgaline direnişiyle tanınan Şii Sadr Grubu kazandı. İran destekli Şii milislerin oluşturduğu Fetih İttifakı ise sonuçları kabul etmeyerek günlerce protesto gösterisi yaptı.

Suriye’de ise iç savaş 10'uncu yılına girerken gücünü pekiştiren Esad rejimi, geçtiğimiz New York Times gazetesinin “Suriye’yi uyuşturucu ticaretinin merkezi yaptığı” haberiyle gündeme geldi. Mayıs ayında batı kamuoyunda meşru görülmeyen başkanlık seçimini %95 oy oranıyla kazanan ve genel af çıkaran Beşar Esad, ülke dışındaki Suriyelilerin dönüşü için de af çıkaracağını açıkladı. 2022’de Suriye’de siyasi çözümün ve ülkenin toprak bütünlüğünün sağlanması yönünde gelişmeleri izlememiz oldukça muhtemel.

Afrika

Uzun yıllardır iç savaşın sürdüğü Libya’da bu ay yapılması planlanan seçimler ertelendi. Seçim yapılacak bir ortamın sağlanamaması, zor varılan ateşkesin tehlikede olduğuna dair yorumlara sebep oldu.

Yılın başında yoksulluk ve hükümet baskısı sebebiyle protestoların görüldüğü Tunus'ta temmuzda Cumhurbaşkanı Kays Said “ülkenin içinde bulunduğu olağanüstü koşullar" nedeniyle Müslüman Kardeşler'e yakın Nahda hükümetini görevden aldı. 

Kaynak: AFP

Ekimde ise Sudan’da darbe oldu. 2019’da diktatör Ömer El Beşir’e karşı sokak gösterilerinin büyümesi sonucu ordunun yönetime el koyduğu ülkedeki geçiş hükümeti, yine asker eliyle görevden el çektirildi. El Beşir’in devrilmesinin ardından ülkede atılan laiklik adımları “Sudan Baharı” olarak adlandırılmıştı. Yeni cunta döneminde bu baharın kazanımlarının yok olmasından endişe ediliyor.

Merkezi hükümetle Tigray Halk Kurtuluş Cephesi arasındaki iç savaşın yıl boyunca devam ettiği Etiyopya'da ise çatışmalar ilk kez Tigray bölgesi dışına da sıçradı. Ülkede 400 bin kişinin açlık tehlikesi yaşadığı, 2 milyon kişinin yerinden edildiği biliniyor. BM, savaşın iki tarafını da insanlık suçu işlemekle itham ediyor.

Basından öğrenilenler 

The Guardian ve 16 ayrı medya kuruluşunun iş birliğiyle yürütülen çalışma, İsrail merkezli NSO Grup adlı şirketin tasarladığı Pegasus yazılımının 50 binden fazla kişinin telefonlarına otoriter yönetimler tarafından yüklendiğini ortaya çıkardı. Bu casus yazılım sayesinde kullanıcıların her türlü faaliyetinin takip edildiği öğrenildi.

Son olarak, 117 ülkeden 600'ü aşkın gazetecinin ortaya döktüğü Pandora belgeleri, 90 ülkeden 330'dan fazla politikacının da aralarında bulunduğu kişilerin offshore şirketler aracılığıyla servetlerini sakladığını, kazançlarını vergi cenneti ülkelere aktardığını, para akladığını ve vergiden kaçtıklarını ortaya çıkardı.