ponçik

Günlük konuşmada , şirin veya tatlı bir kişi, hayvan, nesne için kullanılabilir. O zaman ponçik kelimesinin aslında bir tatlıyı ifade etmek için kullanılması sizleri şaşırtmayacaktır belki de.

Dilimize Rusça okunuşundan пончик geçmiş olsa da, aslında ponçik Lehçe bir kelime, Polonya’ya özgü bir tatlıdır. Lehçedeki hali pączek şeklindedir (pançek diye okunur, çoğulu pączki / pançki).

Pączek hamur toplarının yağda kızartılmasıyla hazırlanan bir yiyecektir. İçine şurup, marmelat veya reçel doldurulmasıyla Amerikan “donut”larına benzer biraz.

Orta Çağlar’dan beri Polonya yemek kültürünün bir parçası olan pączekin ismi, pąk (pank) kelimesinin küçültme çekimi ile oluşturulmuştur. Pąk ise bir bitki veya ağacın açmamış çiçek veya dallarının toplanmış, şişkin tomurcuklarını ifade eder. Hatta Türkçede de küçültme eki almış olan tomurcuk, türeme biçimi açısından birebir pączekin karşılığı sayılabilir.

pąk --> tomur / pączek --> tomurcuk

Tomurcuk kelimesinin köküne baktığımız zaman, tomur veya toŋur şeklinden çıktığını görürüz. Buradaki tomur kökü “kesilmiş ağaç gövdesi” veya “taş kütlesi” anlamındaki tomruk kelimesini de türetir. Tomurmak fiili ise bir ağacın üzerindeki tomurcukların, filizlerin kabarmasını ifade eder.

Bir kütle veya yığın olarak, ya da kabarma imalarıyla anlaşılan o ki tomur/toŋur kökü Eski Türkçeden gelme bir türlü “toplanma, toplaşma, şişme” anlamındadır.

O zaman top gibi bir yiyecek olan domatesin ismiyle bir bağlantı yakalayabilir miyiz?

Ama önümüzde bir engel var. Domates, Asya, Avrupa veya Afrika’ya özgü bir mahsul değildir, bizzat Yeni Dünya, Orta Amerika bitkisidir. Türkçe domates, İngilizce tomato, İspanyolca/Fransızca/Portekizce tomate kelimeleri de, bir Orta Amerika dilinden, günümüz Meksika’sında yaşamış Azteklerin Nahuatl dilinden (Aztekçe) gelmektedir.

Nahuatl dilinden dünya dillerine geçen kelimeler kendi başına bir yazı olabilir: çikolata, avokado, guakamole, meksika... Bunların yanında domatesin anlamına bakarsak, ya da Nahuatl şekliyle tomatl, ilginç bir bağlantı yakalarız. Nahuatl dilinde tomatl, “şişik meyve, şişmiş şey” demektir.

Tabii ki böyle bir tesadüften gerçek bir dil ilişkisi ima etmek için domates değil, yürek yemiş olmak gerek. Yine de biz tesadüfümüzün keyfini çıkaralım.

Ponçik, tomurcuk, ve domates kelimelerinin üçü de, “şişmek, kabarmak” gibi anlamlara sahip köklerden gelmişlerdir.