Çin-Arap Zirvesi: Stratejik ortaklık anlaşmaları ve yeni işbirlikleri

9 Aralık'ta Suudi Arabistan'ın başkenti Riyad, 1. Çin-Arap Zirvesi'ne ev sahipliği yaptı. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Suudi Arabistan Kralı Selman bin Abdülaziz, Mısır Cumhurbaşkanı Abdülfettah es-Sisi ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn, Tunus, Kuveyt ve Sudan devlet başkanlarının katıldığı zirve, Çin'in yükselen ekonomik ve siyasi gücünün Ortadoğu'daki yansımalarını gözlemlemek için yakından takip edilen bir süreç oldu. Cinping, Arap Zirvesi'ne ek olarak Afrika Devlet Başkanlarının yer alacağı ayrı bir Afrika Zirvesi'ne de katıldı.

Çin Devlet Başkanı Cinping, Ortadoğu ve enerji siyaseti açısından büyük önem taşıyan Suudi Arabistan'da resmî törenle karşılandı ve iki ülke arasındaki işbirliğini artırma yönündeki isteğini açıkça ifade etti. Cinping, Çin'in Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleriyle nükleer enerji, nükleer güvenlik ve uzay keşfi alanlarında işbirliği yapmayı hedeflediğini belirterek önümüzdeki süreçte ülkesinin Ortadoğu'ya daha fazla yatırım yapacağının sinyallerini verdi.

Kapsamlı stratejik ortaklık

Çin'in Ortadoğu politikasının temelinde dünyanın en büyük petrol ihracatçısı olan Suudi Arabistan yer alıyor. 9 Aralık'ta düzenlenen Çin-Arap Zirvesi'nden 1 gün önce Riyad’a giden Şi Cinping, burada Suudi Arabistan Kralı Selman bin Abdülaziz ile birlikte Çin ile Suudi Arabistan arasında "Kapsamlı Stratejik Ortaklık Anlaşması" imzaladı. Bu kapsamda, iki ülke arasında 34 yatırım anlaşması imzalandı ve Suudi Arabistan'ın "Vizyon 2030" olarak adlandırılan ekonomisinin sektörel çeşitliliğini genişletmek ve uluslararası alandaki gücünü artırmayı amaçlayan gelecek vizyonuyla Çin'in Asya-Pasifik'ten Avrupa'ya uzanan "Kuşak ve Yol Girişimi" projesinin birbirlerine eklemlenerek geliştirilmesi kararlaştırıldı. Bu iki projenin harmanlanarak yürütülmesindeki temel hedefin Çin ve Suudi Arabistan'ın dış politikasında önemli yere sahip olan ve her iki ülkenin işbirliği yapabileceği alanlara ortak yatırımlar yaparak etki alanlarının genişletilmesi olduğunu söylemek mümkün.

Çin ve Arap ülkeleri arasındaki son yıllarda artan işbirliği savunma sanayiden teknoloji transferine kadar çok farklı alanlara yayılmış durumda. Çin Halk Cumhuriyeti'nin Ortadoğu ve Körfez ülkelerine yaptığı silah satışı son yıllarda büyük artış gösterirken Çin merkezli inşaat şirketleri Suudi Arabistan ve Mısır'da büyük altyapı ve yeni yerleşim yerlerinin projesini üstlendi. Öte yandan, başta BAE ve Bahreyn olmak üzere Körfez ülkelerine "yüz tanıma teknolojileri" satan Çin yönetimi, bu ülkelerle yapay zeka alanında ortak araştırma ve projeler de yürütüyor. Dünya ticaretindeki payını ve önemini daha da artırmak isteyen Çin, "Kuşak ve Yol Girişimi" kapsamında Ortadoğu, Körfez ve Afrika ülkelerindeki liman ve lojistik yatırımlarını sürekli olarak artırıyor.

Çin'in Ortadoğu'ya artan ilgisi

Dünyanın en kalabalık nüfuslu ülkesini otoriter sistemle yöneten Çin Komünist Partisi, sistemin istikrarı için yüksek büyüme oranları ve istihdam yaratılmasını sürdürmek amacıyla enerji arzının güvenceye alınmasını ve düzenli petrol tedarikini dış politikasının temel hedeflerinden biri olarak görüyor. Enerji ve ulaşım sektörleri, "Kuşak ve Yol Girişimi"nin odak sektörlerini oluştururken proje bütçesinin %44'ü direkt olarak enerji yatırımlarına ayrılıyor. Çin bankalarının Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında hedef ülkelere yaptığı enerji yaptırımlarının %91'i de fosil yakıtlara yapılıyor. Bu bağlamda, Ortadoğu ülkeleri Çin'in ihtiyacı olan petrol arzının en büyük tedarikçisi konumunda ve dolayısıyla hem siyasi hem ekonomik anlamda bölge ülkeleri Çin hükümetinin odak noktası hâline gelmiş durumda.

Yukarıdaki tablo, Ortadoğu ülkelerinin 2015-2020 yılları arasında Çin'e yaptığı toplam petrol ihracatını gösteriyor. Özellikle 2017 yılında başlayan keskin ihracat artışı, Çin'in bölgede ekonomik ve siyasi olarak daha aktif olmasını ve mevcut iş birliği ve ittifaklarını güçlendirme çalışmalarını da beraberinde getiriyor.

Kuşak ve Yol Girişimi'nin 2013 yılında hayata geçirilmesinden bu yana Çin, Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerine 123 milyar dolardan fazla yatırım yaptı. Aynı zamanda, Ortadoğu ülkeleriyle olan ticaret hacmini büyük oranda artırarak birçok Ortadoğu ülkesinin 1. ticaret ortağı hâline geldi.

Suudi Arabistan'ın 1 numaralı ticari ortağı olan Çin, 2017 yılında burada bir drone üretim fabrikası kurmak için ortaklık anlaşması imzaladı ve istikrarlı şekilde Suudi Arabistan ile askerî işbirliğini ve yatırımlarını artırıyor. Öte yandan, Irak ile Çin arasındaki ticaret hacmi 2008-2018 yılları arasında %1000 oranında artış göstererek 30 milyar dolar seviyesine çıktı. Irak, Çin'in en büyük 3. petrol tedarikçisi konumundayken; Çin de Irak'ın en büyük ticari ortağı ve yabancı yatırımcısı hâline geldi.

Diğer yandan siyasi, askerî ve ekonomik olarak Çin için stratejik öneme sahip olan İran ile 2021 Mart ayında "25 Yıllık İşbirliği Anlaşması" imzalandı. İran, hem devasa boyutta petrol rezervlerine sahip olması hem de Çin'in petrol ithalatının yaklaşık %40'ının Hürmüz Boğazı'ndan taşınması nedeniyle Çin'in enerji ithalatında stratejik konuma sahip. Ek olarak, büyük petrol ve doğal gaz kaynaklarına sahip olan Azerbaycan ve Orta Asya devletlerine kara yolu üzerinden ulaşım imkanına sahip olduğu için de Kuşak ve Yol Girişimi'nin Avrasya ayağında kilit role sahip. Birçok Ortadoğu ülkesinde olduğu gibi, İran'ın da 1. ticaret ortağı Çin. AB Komisyonu verilerine göre İran ithalatının %28,6'sını, ihracatının ise %40,4'ünü Çin ile yapıyor.

Çin, ham petrolde olduğu kadar doğal gaz tedarikinde de dışa bağımlı ve bu açıdan Avustralya ile beraber dünyanın en büyük sıvı doğal gaz ihracatçısı olan Katar, Çin için büyük öneme sahip. Katar'ın Çin'e yaptığı sıvılaştırılmış doğal gaz ihracatı, Çin'in yurtiçi tüketiminin %28'ini oluşturuyor ve bu durum Çin'in enerji güvenliği açısından Katar'a stratejik önem kazandırıyor.

Çin'in Ortadoğu'ya yaptığı büyük miktardaki ekonomik yatırımların ve ikili anlaşmaların temel motivasyonunun Çin ekonomisinin istikrarlı büyüme oranlarını devam ettirmek için hayati öneme sahip olan enerji tedariki olduğunu söyleyebiliriz. 

ABD'nin Donald Trump ile başlayan Ortadoğu'dan çekilme süreci Joe Biden ile devam etti ve oluşan güç boşluğu Çin için siyasi ve ekonomik fırsatlar yaratıyor. İşbirliği ve ticaret anlaşmalarının yanı sıra, İran ve Suudi Arabistan ile astronomik rakamlarda silah anlaşmaları imzalayan Çin, İran ile ortak askerî tatbikatlar ve istihbarat paylaşımları yapıyor. Özellikle Hürmüz Boğazı'nın petrol tedarikindeki önemi göz önünde bulundurulduğunda, İran'ın bölgedeki güçlü askerî varlığı ve deniz yollarının güvenliğini sağlaması Çin açısından büyük önem teşkil ediyor. İkili ilişkileri daha üst seviyelere taşımak ve yapılan enerji ithalatı ve ticaret anlaşmalarını güvence altına almak amacıyla Çin, birçok Ortadoğu ülkesiyle işbirliği ve ortaklık anlaşmaları imzaladı ve Çin-Arap Zirvesiyle bu ilişkiler kurumsallaştırılarak ikili ortaklıklar başta nükleer enerji olmak üzere geniş alanlara yayıldı.