79. BM Genel Kurulu'nda Türkiye'nin ve dünyanın gündeminde neler olacak?

Her yıl dünya liderlerini ABD'nin New York kentinde biraraya getiren BM Genel Kurul görüşmelerinin 79'uncusu 22 Eylül'de "Geleceğin Zirvesi" ile açıldı.

• Yüksek düzeyli hafta olarak bilinen ve liderlerin konuşmalarına ev sahipliği yapan oturum ise 24 Eylül'de başlayacak. Genel Kurul'a 193 ülkeden üst düzey katılım sağlanması bekleniyor.

Ancak veto yetkisine sahip olan beş ülke liderinden ikisi, Rusya Cumhurbaşkanı Vladimir Putin ve Çin Cumhurbaşkanı Şi Cinping zirvede bulunmayacak. Bu da Gazze, Ukrayna ve Sudan'daki savaşların ağırlığını giderek daha fazla hissettirdiği bu günlerde Zirve'ye dair umutların yüksek tutulmamasına neden oluyor. Mali'den Myanmar'a dünyanın farklı bölgelerinde çatışmalar sürerken giderek daha etkisiz hâle gelen BM'nin ve Güvenlik Konseyi'nin bir süredir içinde bulunduğu kriz de iyimser bir tablo çizilmesine engel oluyor. BM Genel Sekreteri António Guterres'in de uyardığı gibi "Dünyanın karşı karşıya olduğu zorluklar, onları çözme hızımızın önünde gidiyor."

• Guterres, 22-23 Eylül tarihlerindeki "Geleceğin Zirvesi"nde bu tıkanıklığı çözmeye giden yolu açabilecek bir paktın çıkmasını umuyor. Ancak Genel Sekreter, Güvenlik Konseyi'nin "bir zaman tünelinde sıkışıp kaldığını" da kabul ediyor.
• Rusya, "Gelecek Paktı" taslağındaki 135 madde için çekincelerini ve değişiklik önerilerini sundu. Bunlar arasında "saldırganlığın" kötülüğü, iklim değişikliğinin barış ve istikrara tehdit oluşturması gibi maddeler de var.

Perspektif: Güvenlik Konseyi'nde 2. Dünya Savaşı'nın galiplerinden oluşan beş daimi ülkeye (ABD, Çin, Rusya, Birleşik Krallık ve Fransa) veto yetkisi veriliyor. Ancak bu ülkeler arasındaki gerilimler derinleştikçe veto sayısı da artıyor. 2020'nin başından beri Rusya 13, ABD 6, Çin ise 5 kez veto hakkını kullandı. 

Bu gerilimler sürerken daha fazla ülkeye daimi koltuk verilmesini destekleyenler de artıyor. ABD, uzun süredir dünyanın en kalabalık ülkesi Hindistan'a, Japonya ve Almanya'ya daimi üyelik verilmesini destekliyor. Bu ayın ortasında ABD'nin BM Büyükelçisi Linda Thomas-Greenfield, iklim krizinin tehditi altında yaşayan Pasifik ada ülkeleri için de bir daimi koltuk oluşturulması gerektiğini söyledi. Ayrıca Latin Amerika, Karayipler ve Afrika ülkelerinin de daimi üyeliği destekleniyor. Bunda temsil yetkisini paylaşmak kadar ABD ile Çin rekabeti de rol oynuyor gibi görünüyor.

• Öte yandan: ABD, yeni daimi üyelerin veto hakkına sahip olmaması gerektiğini söylüyor. Bunun yerine veto hakkının bütün ülkeler için sınırlandırılması gerektiğini savunuyor.
• Bir adım geriden: 2022'de değişen Genel Kurul kurallarına göre veto hakkı kullanan ülkeler gerekçelerini açıklamak zorunda. Ancak şimdiye kadar bu kural değişikliği, pek etkili olmuş gibi görünmüyor.

İsrail-Filistin gündemi

Bu yılki zirvenin en önemli gündemlerinden biri, hiç şüphesiz, Gazze. Askerî anlamda çatışmanın genelleşme riski her geçen gün artarken, Filistin'in uluslararası alandaki diplomasi mücadelesi başka bir seyirde devam ediyor. 

• 18 Eylül'de Filistin'in BM Daimi Temsilciliği, Mayıs ayında BM Genel Kurulu'nda yapılan oylamayla kazandığı ilave hakların ardından Genel Kurul'a ilk karar tasarısını sundu. İsrail'in işgal altındaki Filistin topraklarında mevcudiyetini 12 ay içinde sonlandırmasının talep edildiği ve 40'tan fazla ülkenin eşsunucu olduğu karar tasarısı 14'e karşı 124 oy ile kabul edildi.
• Tasarıda İsrail'in yeni yerleşim yeri faaliyetlerini sonlandırması ve tüm yerleşim yerlerinden çekilmesi istendi; İsrail'in işgal altındaki Filistin topraklarında neden olduğu zararı telafi etmesi gerektiği de belirtildi.
• Ayrıca BM'nin yargı organı Uluslararası Adalet Divanı'nın (ICJ) biri Ocak, diğeri Temmuz tarihli iki kararı da İsrail'e bu alanda güç kaybettirmiş gibi görünüyor.

Öte yandan: Genel Kurul metinleri üyeler için bağlayıcı değil. Güvenlik Konseyi'ne sunulması hâlinde de yüksek ihtimalle ABD tarafından veto edilecek. Yine de bu süreç, daha fazla ülkenin Filistin'i tanımasını ya da İsrail'e bu ay İngiltere'nin uyguladığı kısmi ambargo gibi yaptırımların getirilmesini teşvik edebilir. Ayrıca Filistinlilerin tam üyelik için bir başvuruda daha bulunması ve 1974'te Güney Afrika'ya yapıldığı gibi İsrail'in oy haklarını elinden almak da uç da olsa olasılıklar arasında.

Ek olarak: BM Genel Kurulu'nun gündeminde 2,5 yılı geride bırakırken yayılma riskli artan Ukrayna Savaşı'nın yanı sıra Sudan'daki içsavaş ve Haiti'deki durumun da ele alınması bekleniyor. İklim krizi, küresel açlık ve yapay zeka da dünya liderlerinin gündemleri arasında. 

Türkiye'nin gündemi

BM 79. Genel Kurulu'nda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ilk gün üçüncü sırada söz alması öngörülüyor. Erdoğan'ın uçağa binmeden önce de vurguladığı gibi Türkiye'nin bu yılki gündeminde ağırlıklı olarak Gazze krizi, Filistin ve ikili görüşmeler olması bekleniyor.

• New York'a uçtuğu sırada Erdoğan'ın üç liderle görüşmesi kesinleşmişti: Almanya Başbakanı Olaf Scholz, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Yunanistan Başbakanı Kriyakos Miçotakis. 

Erdoğan'ın New York dönüşü 22-24 Ekim’de Kazan’da yapılacak BRICS Zirvesi'ne katılmasına da kesin gözüyle bakılıyor. BM'deki kriz derinleşirken Çin ve Rusya'nın başını çektiği ülkelerden oluşan BRICS grubu genişleme çabalarını sürdürüyor.