ABD, İran’ın nükleer tesislerini vurdu: Şimdi ne olacak?

ABD ordusu, Pazar sabahı erken saatlerde İran’daki Fordo, Natanz ve İsfahan nükleer tesislerini vurdu. ABD Başkanı Donald Trump, nükleer tesislerin “tamamen yok edildiğini” öne sürerken “hızlıca barış sağlanmazsa” saldırılarının devam edeceği uyarısında bulundu. ABD, bu saldırılarla İran-İsrail çatışmasına resmen müdahil olurken İran’dan gelen ilk yanıtta Hayfa ve Tel Aviv balistik füzelerle vuruldu, en az 80 kişi yaralandı. İran'da meclis, stratejik ve ekonomik önemi büyük olan Hürmüz Boğazı'nın kapatılması yönünde karar verdi. Gözler nihai karar için dinî lider Hamaney ve Millî Güvenlik Yüksek Konseyi'ne çevrildi.

ABD, İran ve İsrail’den ilk açıklamalar

Saldırı sonrası ABD halkına seslenen Trump, “Ya barış olacak ya da İran için son 8 günde tanık olduğumuzdan çok daha büyük bir trajedi yaşanacak. Unutmayın, daha birçok hedef var. Bu geceki en zoruydu, belki en ölümcül olanı” ifadelerini kullandı. Trump, Fox News’e yaptığı açıklamada saldırıda 6 sığınak delici bombanın kullanıldığını belirtti.

Dün İstanbul’da Cumhurbaşkanı Erdoğan’la görüşen İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise saldırı sonrası yaptığı ilk açıklamada ABD’nin “barışçıl nükleer tesislere” saldırarak kendisinin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler yasalarını ihlal ettiğini söyledi. Arakçi, Tahran’ın “egemenliğini, çıkarlarını ve halkını savunmak için” tüm seçenekleri saklı tuttuğunu ifade etti. İran saldırı sonrası BM Güvenlik Konseyi’nden acil oturum talep etti.

İsrail Başbakanı Netanyahu ise ABD’nin bu operasyonla “tarihi değiştireceğini” savunarak “Başkan Trump ve ben sık sık ‘güç yoluyla barış’ deriz. Önce güç gelir, sonra barış gelir. Bu gece de Başkan Trump ve ABD büyük bir güçle hareket etti” dedi.

'Gece Yarısı Çekici'

ABD Savunma Bakanlığı, "Gece Yarısı Çekici" adını verdikleri operasyona dair basın toplantısı düzenledi. Savunma Bakanı Pete Hegseth, "İran'ın nükleer programını yerle bir ettik" dedi ve amaçlarının rejim değişikliği olmadığını savundu. Hegseth, "İran yanıt verirse daha büyük bir güçle vururuz" ifadesini kullandı.

Radyasyon tehlikesi var mı?

Nükleer tesislerin bulunduğu Kum eyaletindeki yetkililer, bölgede yaşayanların hiçbir tehlike altında olmadığını duyurdu. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ise ABD’nin vurduğu bölgelerde radyasyon seviyesi artışı görülmediğini açıklamakla birlikte Pazartesi günü başkanlar kurulunu olağanüstü toplantıya çağırdı. Suudi Arabistan’ın Nükleer ve Radyolojik Düzenleme Otoritesi’ne göre Körfez ülkelerinde herhangi bir radyoaktif etki tespit edilmedi.

• Öte yandan: Tesislerdeki hasarın boyutları henüz bağımsız kaynaklarca tespit edilmezken İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, “İran’ın nükleer programının önemli ölçüde etkilendiğini” söyledi.

Tahran bilgilendirildi, tesisler boşaltıldı

Uluslararası basında yer alan haberlere göre pek çok kaynak, ABD’nin saldırılardan önce İran’ı bilgilendirdiğine dikkat çekiyor. ABD merkezli CBS, saldırı öncesi Washington’ın diplomatik bildirimde bulunduğunu ve “Tahran’da rejim değişikliği planlamıyoruz” mesajı ilettiğini aktardı.

İran devlet televizyonunun üst düzey yetkililerinden Hassan Abedini, söz konusu tesislerin bir süre önce boşaltıldığını, bu yüzden İran’ın “büyük bir darbe almadığını” ifade etti. Amvaj.media’ya konuşan üst düzey bir İran yetkilisi de Trump yönetiminin büyük çaplı bir çatışma hedeflemediğine ve sadece 3 nükleer tesisi hedef alacağına dair Tahran’ı bilgilendirdiğini; tesislerin tahliye edildiğini ve zenginleştirilmiş uranyum stokunun çoğunun güvenli noktalara taşındığını söyledi.

Saldırılar nasıl düzenlendi?

Saldırılarda ABD’nin bölgedeki askerî üslerinin kullanılmadığı düşünülüyor. En az 3 B-2 bombardıman uçağının 6 adet 13.6 tonluk Büyük Ordonat Delici (MOP) bombasıyla Fordo’yu, bir denizaltının 30 Tomahawk füzesiyle Natanz ve İsfahan’ı vurduğu aktarıldı. 

CBS’in haberinde “İsfahan’daki yeraltı tesisini vurmanın Fordo’dan daha zor olduğu” kaydedildi.

ABD’deki tepkiler

Bazı ABD Kongre üyeleri, İran’a saldırı kararının “anayasaya aykırı” olduğunu belirterek Trump yönetimini eleştirdi. Oklahoma’daki bir mitingde konuşan Senatör Bernie Sanders, “Hepinizin bildiği üzere ülkeyi savaşa sadece ABD Kongresi götürebilir. Başkan’ın böyle bir hakkı yok” dedi. Demokrat Parti’den Alexandria Ocasio-Cortez, Rashida Tlaib, Yassamin Ansari ve Jim McGovern de saldırının Kongre'nin onayı olmadan yapıldığını belirterek bunun anayasal yetkilerin ciddi bir ihlali olduğunu ve açık bir azil gerekçesi olduğunu vurguladı.

Cumhuriyetçi Parti’den operasyona yapılan eleştirilerde de “anayasaya aykırılık” vurgusu öne çıktı. Temsilciler Meclisi Başkanı Mike Johnson, Temsilciler Meclisi Üyesi Thomas Massie ve Warren Davidson bu isimler arasında.

Uluslararası yankılar

Dışişleri Bakanlığı, konuya dair yaptığı açıklamada gelişmelerin bölgesel ihtilafın küresel düzeye taşınmasına neden olabileceği uyarısında bulundu ve "tarafları sorumlu davranmaya" çağırdı. Açıklamada İran'ın nükleer programına dair itirazların müzakere masasında görüşülmesi gerektiği vurgulandı.

Şili, Küba, Venezuela, Kolombiya, Bolivya, Irak, Umman, Pakistan, Suudi Arabistan, Katar, Umman ve İsviçre’nin de aralarında olduğu ülkelerden yapılan açıklamalarda saldırıların BM anlaşmalarını ihlal ettiğine ve Ortadoğu’daki şiddeti artırma potansiyeli taşıdığına vurgu yapıldı.

Avrupa Birliği Dış Politika Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, "İran'ın nükleer silah geliştirmesine izin verilmemeli, bu uluslararası güvenliğe tehdit oluşturacaktır" dedi ve tarafların müzakere masasına dönmesini istedi. Kallas, AB dışişleri bakanlarının Pazartesi günü durumu görüşeceğini de aktardı. İngiltere Başbakanı Keir Starmer da benzer şekilde, İran'ın nükleer silah sahibi olmasına asla izin verilmemesi gerektiğini söyledi.

İran'ın olası adımları ve Hürmüz hamlesi

Saldırılardan birkaç saat sonra İsrail’i 35 balistik füzeyle vuran İran’ın alması muhtemel diğer önlemler arasında Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’ndan (NPT) çıkmak, ülkeden uluslararası nükleer gözlemcileri çıkarmak, İsrail’in Dimona nükleer tesisini vurmak ve Yemen’deki Husilerin desteğiyle Hürmüz Boğazı’nı deniz trafiğine kapatmak yer alıyor. 

• Bu arada: İran Meclisi Ulusal Güvenlik Komisyonu Üyesi Kevseri, ABD saldırısı sonrası yapılan olağanüstü toplantıda Meclis'in Hürmüz Boğazı'nın kapatılması gerektiği sonucuna vardığını ancak nihai kararı Millî Güvenlik Yüksek Konseyi'nin vereceğini söyledi.

Türkiye risk altında mı?

BBC Türkçe’ye konuşan uzmanlar, mevcut şartlarda büyük çaplı bir nükleer sızıntı ihtimalinin düşük olduğunu belirtiyor. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Enerji Enstitüsü'nden Nükleer Uzman Profesör Doktor İskender Atilla Reyhancan, söz konusu nükleer tesislerin enerji üreten santraller değil uranyum zenginleştirilen tesisler olduğunu vurguladı. 

Reyhancan, İran’ın güneyindeki Buşehr’deki nükleer reaktörün hasar görmesi durumunda oluşacak sızıntı ihtimaline değinerek “Eğer buralarda patlama ya da sızıntı olursa bu sızıntı fisyon ürünleri şeklinde olur. Bunlardan da en fazla Sezyum-137 ve Sezyum-431 dediğimiz biraz daha kısa yarı ömürlü radyo izotoplarıdır. Bunlar eğer bir şekilde Türkiye’ye gelirse bunun serpintisi yağmur şeklinde ya da havadan çökme yoluyla olabilir” dedi.

Saldırıların bilançosu

İsrail’in 13 Haziran’da İran’a yönelik başlattığı saldırılarda şu ana kadar 400’den fazla kişi hayatını kaybetti, en az 3.056 kişi de yaralandı. İran’ın karşı saldırılarında ise İsrail’de en az 24 kişi öldü.