Azerbaycan ve İran: Tehditler, anlaşmazlıklar ve İsrail

2020’de Azerbaycan ve Ermenistan arasında yaşanan Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan'ın elde ettiği zaferden bu yana, güney komşusu İran ile arasındaki gerilim bitmiyor. Ermenistan'ın en önemli siyasî ve ticari müttefiklerinden biri olan İran, Azerbaycan'ın Kafkasya'da jeopolitik statünün değişmesini bölgesel çıkarları için tehlikeli buluyor. Her ne kadar Azerbaycan'ı, rakibi olarak gördüğü İsrail ile geliştirdiği ilişkiler üzerinden suçlasa da, Cumhuriyet'in haberine göre İran'ın rahatsızlığının altında başka nedenler de yatıyor. 

Nedenler: Karabağ Savaşı'ndan sonra imzalanan ateşkes antlaşmasına göre, Azerbaycan ve kontrolünü ele aldığı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ni birbirine bağlayacak Zengezur Koridoru'nun açılması planlanıyor. Bu koridorun üzerinde, Türkiye'den Orta Asya'ya olan kara ticareti yapılacağı öngörüldüğü için İran kârlı bir işbirliğinden mahrum bırakıldığını düşünüyor. 

• Aynı zamanda, İran'ın Güney Azerbaycan bölgesindeki Türkler arasında milliyetçi eğilimlerin artması ve bölgedeki Türklerin Azerbaycan'a olan siyasî ve kültürel yakınlığı, İran için ciddi bir "iç tehdit" olarak görülüyor. 

Gerilimde son perde: 29 Mart’ta Azerbaycan’ın Tel Aviv'de Büyükelçilik açması, inişli çıkışlı olan İran-Azerbaycan geriliminin son perdesi oldu.

• İsrail Dışişleri Bakanı Eli Cohen'in Azeri mevkidaşıyla yaptığı açılamada, "Azerbaycan ve İsrail, İran tehdidiyle karşı karşıya. İran'la birlikte karşı koymalıyız. İran'ın nükleer kapasitesini artırmasını önlemeliyiz" diyerek gerilimi tırmandırmıştı. Bunun üzerine İran, 31 Mart’ta İran karşıtı ortak cephe kurulduğu suçlamasıyla Bakü’den açıklama yapmasını istemişti. 
• İran Meclisi 5 Nisan'da Azerbaycan’ın Tel Aviv’de elçilik açmasını kınayıp “Bu adımın olumsuz sonuçları olacaktır” demişti. Bunun üzerine Azerbaycan Meclisi de İran'ı provokasyon yapmak ve ülkenin içişlerine karışmakla suçlamıştı. 

Öte yandan: Azerbaycan'ın Aliyev yönetimi, 6 Nisan’da İran adına ülkede din devleti kurmak için “direniş grubu” oluşturup darbe planladıkları iddiasıyla birkaç kişiyi tutuklamıştı. Bunun doğrultusunda İran'ın Bakü Büyükelçisi 6 Nisan'da Dışişleri'ne çağrılmış, kışkırtıcı faaliyetlerden duyulan rahatsızlığa karşı bilgilendirilmiş ve İranlı dört diplomat istenmeyen kişi olarak ilan edilmişti. 

Askerî tatbikatlar: İran son iki yılda “Sınırların değişmesine izin vermeyeceğiz” diyerek Aras Nehri hattında 4 askerî tatbikat yaparken, Azerbaycan da karşı tatbikatlarla cevap vermişti. 

• Ekim 2022'de İran, Azerbaycan sınırındaki Aras bölgesinde "Güçlü İran" isimli bir askerî tatbikat yapmıştı. Buna karşılık olarak Kasım 2022'de Azerbaycan Özel Kuvvetleri İran sınırında askerî tatbikat başlatmıştı.
• 27 Ocak 2023'de ise İran'daki Azerbaycan Büyükelçiliği’ne saldırı düzenlenmiş, saldırıda iki güvenlik amiri hayatını kaybetmiş, iki güvenlik görevlisi de yaralanmıştı. 
• 28 Mart 2023'de Azerbaycan Milletvekili Fazıl Mustafa'ya suikast girişiminde bulunulmuş, Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı suikasttan İran'ı sorumlu tutmuştu. 

Bunun üzerine: 29 Mart 2023'de Azerbaycan İsrail'de Büyükelçilik açtı.

Karabağ bağlantısı: 44 gün süren Karabağ Savaşı, 10 Kasım 2020'de Ermenistan'ı ateşkes antlaşmasına imza atmasıyla sonra erdi. Sınırda 132 kilometrelik şerit Azerbaycan’ın kontrolüne geçerken, İran-Ermenistan koridorunda İranlı kamyonlar sorun yaşamaya başladı. Bununla birikte, anlaşma gereği Azerbaycan ile Nahçıvan arasında Zengezur üzerinden ulaşım hatları açma planı krizin boyutunu değiştirdi. 

• İran'ın dini lideri Ali Hamaney, Ermenistan ile İran arasındaki sınırın kapanmasına neden olacak hiçbir plana izin vermeyeceklerini söylemişti.
• Azerbaycan ise Zengezur koridoruyla sınırların değişeceği iddiasını temelsiz buluyor, ulaşım hatlarında kontrolün Rusya’da olacağı ve Azerbaycan’ın Ermenistan-İran bağlantısını kesemeyeceğini savunuyor. 

Analiz: BBC'den Fehmi Taştekin'in değerlendirmesine göre, gerilimin düşürülmesi için Rusya'nın olası arabuluculuğu gündeme geliyor, fakat Azerbaycan Ukrayna'da artan Rusya-İran dayanışmasına dikkat çekip, iki ülke arasındaki çıkarların Bakü'nün aleyhinde olduğunu düşünüyor. 

Türkiye? Ankara'nın Tahran ile konuşabilecek mesafede olmasına rağmen, Azerbaycan'dan yana taraf olması Türkiye'nin arabuluculuk şansını zayıflatıyor.

Taştekin’in analizine göre; kimse iki ülke arasında bir savaş çıkmasını beklemese de, İsrail-ABD öncülüğünde İran’a karşı olası bir askerî müdahalede Azerbaycan’ın operasyon sahnesine döneceğine dair senaryo, taraftar topluyor.