Beyazperdede anti-kahramanların değişimi: Hollywood’un teknoloji liderlerine bakışı nasıl değişti?

Hollywood’un artık yeni bir kötü karakteri var: Teknoloji liderleri. Ve yakın tarihli gelişmeler gösteriyor ki mesele bu kez son derece kişisel. 

Bu yıl sonbahar sezonu, teknoloji arenasındaki dev isimleri konu alan bir dizi yapımın gösterime girişine sahne oldu. Kamuoyunda yapay zekaya yönelik güvenlik endişeleri çığ gibi büyürken bu filmler de Mark Zuckerberg, Sam Altman ve Elon Musk gibi isimleri açgözlü, zalim ve kötü karakterler olarak tasvir ediyor. Dünyanın en etkili hikaye anlatıcıları, bugün artık dünyanın en güçlü endüstrisini kime zarar verdiklerini umursamayan açgözlü ve ahlaksız insanlarla dolu bir sektör olarak ele alıyor. 

Dahası: Bu tasvir, kamuoyunun teknoloji şirketlerinin onları umursamadığına dair yaygın algısını da yansıtıyor. Zira tüm bu yapımlar, yapay zekanın muazzam ama öngörülemeyen gücünün varoluşsal endişeyi körüklediği, yüksek profilli davaların sosyal medyanın negatif etkilerini gözler önüne serdiği, veri merkezlerinin çevresel etkilerine karşı protestoların yaygınlaştığı, teknoloji liderlerinin Donald Trump yönetimiyle yakın ilişkisinin siyasi etki ve ayrıcalıklı muameleye yönelik endişeleri artırdığı ve teknolojinin hesap sorması beklenen medya ekosistemine daha önce hiç olmadığı kadar entegre olduğu bir dönemde geliyor. 

Hollywood artık, bir zamanlar dünyayı daha iyi bir yer hâline getirecekleri söylenen teknoloji liderlerinin bu erdemli hedeflerini kâr ve güç uğruna feda edip etmediğini sorguluyor. 

Bir adım geriden: David Fincher’ın Facebook’un kuruluş hikayesini anlatan The Social Network filmi, 16 yıl önce gösterime girdiğinde zekice diyalogları ve incelikli karakterleriyle eleştirmenleri büyülemişti. Filmin senaristi Aaron Sorkin, “En İyi Uyarlama Senaryo” dalında Oscar ödülüne layık görülürken kurucu Mark Zuckerberg’ü mazlum ama başarılı bir dâhi olarak canlandıran Jesse Eisenberg, geniş çapta beğeni toplamıştı.

Oscar adaylığı da alan Eisenberg, filmin ardından Zuckerberg ile özdeşleşti. Bu, esasında Zuckerberg’ün Time tarafından “Yılın Kişisi” seçildiği 2010 yılında neredeyse bir iltifat gibiydi. 

Öte yandan: 2010 yılından bu yana teknoloji dünyasında atmosfer bir hayli değişti. Artık serveti, etki gücü ve dokunulmazlığıyla mücadeleci bir üniversite öğrencisinden çok bir oligarkı andıran Zuckerberg ile özdeşleştirilmek istemeyen Eisenberg, üç Oscar ödüllü The Social Network’ün devam filmi The Social Reckoning’de Zuckerberg’e hayat vermeyi reddetti ve rolü Jeremy Strong üstlendi. 

İlk film, Zuckerberg’ün şirketi kurma sürecine odaklanırken The Social Reckoning, on binlerce şirket içi belgeyi ifşa eden eski çalışan Frances Haugen’ın 2021’deki sızıntısını konu aldı. 

• Sızdırılan belgeler arasında Facebook'un algoritmasının kışkırtıcı içeriklerin yayılmasını teşvik edecek, kullanıcıları aşırılıkçı gruplara yönlendirecek ve Haugen'ın ifadesiyle “güvenlik yerine kâra öncelik verecek” şekilde tasarlandığına ilişkin kanıtlar yer almıştı.  

Neden önemli? The Social Reckoning, Eisenberg’de Zuckerberg özelinde görülen düşünce değişikliğini daha geniş ölçekte yansıtıyor. Zira Eisenberg'ün canlandırdığı, kapüşonlu giyen Harvard terk Zuckerberg'ün muzip cazibesine filmde artık pek rastlanmıyor. Bu muzip Zuckerberg’ün yerini, Strong'un canlandırdığı, özel dikim takım elbiseler giyen ve oldukça nötr bir tutum sergileyen Zuckerberg alıyor. 

Facebook ya da bugünkü adıyla Meta da artık milyarlarca insanı birbirine bağlayan bir üniversite girişimi olarak tasvir edilmiyor. Bunun yerine şirket, çocukların birbirine zorbalık yapmak, radikallerin ise nefret söylemi yaymak için kullandığı, karanlık bir platform olarak resmediliyor. 

Hollywood’da anti-kahraman teknoloji lideri furyası büyüyor

Üstelik bu sezon bir teknoloji liderinin yükselişini endişe verici bir işaret olarak resmeden tek film, The Social Reckoning değil. Film, Tesla ve SpaceX CEO'su Elon Musk'ı konu alan, Alex Gibney imzalı Musk belgeseliyle aynı gün gösterime girdi. Yaklaşık dört saatlik belgesel, Musk'ın hayatını ve kariyerini eleştirel bir bakış açısıyla ele alıyordu. 

İlk gösterimlerinde eleştirmenlerden büyük beğeni toplayan yapım, Musk'ın da tepkisini çekti. Belgeseli kendisini karalamayı amaçlayan bir yapım olarak nitelendiren CEO, X üzerinden yaptığı paylaşımda filmin hiçbir gerçeklik barındırmadığına işaret etti. 

Benzer şekilde: Geçen hafta You Can See Everything belgeseli de vizyona girdi. Nathan Fielder’ın yönettiği belgesel, parmak ucundan iğneyle alınan az miktarda kanla çalışan bir test kiti geliştirdiğini iddia eden biyoteknoloji girişimi Theranos üzerinden dolandırıcılık faaliyetleri yürüttüğü gerekçesiyle 11 yıl hapis cezasına çarptırılan Elizabeth Holmes’u konu alıyor. 

Yine Ekim ayı başında vizyona giren Artificial filmi ise OpenAI CEO’su Sam Altman’ın 2023 yılında yönetim kurulu tarafından CEO’luktan alındığı dönemi anlatıyor. Luca Guadagnino’nun filmi, Altman’ı ahlak dışı, manipülatif ve Makyavelist bir lider olarak tasvir ediyor. 

Bununla birlikte: 2022’de iflas eden kripto borsası FTX’in bir zamanlar “kriptonun altın çocuğu” olarak anılan, fakat 2024’te yedi ayrı kara para aklama ve dolandırıcılık suçundan ABD’de 25 yıl hapis cezasına çarptırılan kurucusu Sam Bankman-Fried’ı konu alan The Altruists, Kasım ayında vizyona giriyor. 

Netflix’in Instadocs belgesel serisinin son bölümü ise OpenAI’ın yapay zeka ajanlarının izole test ortamından kaçıp kendi inisiyatifleriyle çevrimiçi hâle geldikleri ve Hugging Face’e sızdıkları vakayı ele alıyor. Daniel Roher'in yeni The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist belgeseli de baba olmaya hazırlanan bir yönetmenin yapay zeka uzmanlarıyla yüz yüze yaptığı söyleşilerden oluşuyor. 

Öte yandan: CBS’in gelecek ay izleyiciyle buluşacak yeni hukuk draması Cupertino, teknoloji devlerini, onların mağdur ettiği kişilerin haklarını savunan azimli ve küçük bir avukat ekibinin karşısındaki güçlü rakipler olarak resmediyor. İlk sezonu Mayıs ayında sona eren kara mizah dizisi The Audacity ise hırslı bir girişimcinin terapistiyle giderek daha toksik hâle gelen ve sınırları zorlayan ilişkisini konu alıyor. 

Ayrıca Netflix, Silikon Vadisi'nin elitleri arasındaki rekabeti ve güç mücadelelerini konu alan gerilim dizisi God Mode üzerinde çalışıyor. Dizinin başrolünde Rosamund Pike yer alıyor. HBO'nun yakında yayımlanacak War dizisi, bir teknoloji milyarderinin dahil olduğu boşanma mücadelesini merkezine alırken Apple TV'nin yeni Neuromancer uyarlaması ise yapay zeka, hacker'lar ve şirketlerin gücü gibi temaları ele alıyor. 

Arka plan: Bahsi geçen film ve dizilerin tümü, kamuoyunun yapay zekanın teşkil ettiği riskler konusunda giderek daha fazla endişelendiği ve bu teknolojiye güç veren veri merkezlerine karşı temkinli bir tutum sergilediği bir dönemde geldi. Yıllar önce Hollywood, büyük teknoloji şirketlerinin kurucularını otoriteye meydan okuyarak kendi şirketlerini kuran ve milyarlarca dolarlık girişimlerin sahibi hâline gelen kahramanlar olarak ele alıyordu. İzleyicide heyecan yaratan bu liderler, bir yandan sistem karşıtı figürler olarak görülürken diğer yandan birer kahraman gibi resmediliyordu. 

Bunun yanında sinema sektörü, ilk etapta teknoloji dünyasını konu alan hikayelere bu başarı öykülerinin nasıl tersine döndüğünü anlatan yapımlar üzerinden yaklaştı.

• Elizabeth Holmes'un Theranos skandalını ele alan The Dropout, WeWork'ün kuruluşunun merkezindeki romantik ilişkiyi anlatan WeCrashed ve Uber'in hikayesini kurucu Travis Kalanick'in gözünden aktaran Super Pumped, bu yapımlar arasındaydı. 

Benzer şekilde: 2014-2019 yılları arasında HBO’da yayımlanan komedi dizisi Silicon Valley de insanların hayallerini gerçekleştirmeye çalışan kurucuları ele alan ve o dönemlerde ortaya çıkan her girişimin “dünyayı daha iyi bir yer hâline getirme” misyonuna sahip olmasıyla dalga geçen iyimser bir hikayeydi. Dizide Gavin Belson adında milyarder bir kötü karakter bulunsa da hikayenin esas kahramanları, zaman zaman kod yazarak başarıya ulaşan ve sosyal becerileri pek gelişmemiş “inek" bilgisayar uzmanlarıydı. 

Bu yaklaşım, bu yıl vizyona giren filmlerden oldukça farklı. Yeni yapımların çoğu, teknoloji endüstrisindeki elitlerin hırslarına ve aralarındaki çekişmelere odaklanıyor. Daha da önemlisi, bu yapımların hiçbirinde en ufak bir iyimserliğe rastlanmıyor. Çok daha karanlık bir tona sahip bu filmler, yalnızca işlerin kötüye gittiği bir “unicorn” girişimi veya dolandırıcı bir şirketi değil, medeniyeti yok edebilecek büyük şirketleri konu alıyor. 

Silikon Vadisi tasvirinde köklü değişim

Bu yıl yayımlanan tüm projeler, Hollywood’un Silikon Vadisi tasvirinde köklü bir değişim yaşandığına işaret ediyor. Teknoloji liderlerinin kültürel ve politik nüfuzları artarken film yapımcıları, dikkatlerini bu nüfuzun ardındaki kişilere ve dev teknoloji şirketlerindeki kontrolsüz hırsın sonuçlarına çeviriyor. 

Yakın plan: 2010’ların teknoloji iyimserliğini yansıtan The Social Network ve 2015 yapımı biyografik Steve Jobs filminin aksine, yeni teknoloji filmleri bir korku ve gerilim temasıyla ilerliyor. Birçok açıdan Zuckerberg’e çok daha sempatik bir yaklaşım sergileyen The Social Network, CEO’yu bir kızı etkilemeye ve zorba Winklevoss ikizlerini alt etmeye çalışan bir "inek" olarak tasvir ediyor. Film, Zuckerberg'ü tamamen olumlu bir karakter olarak resmetmese de onun başardıklarına ve bu süreçte güçlü isimleri karşısına almasına yönelik bir hayranlık duygusu taşıyor. 

Benzer şekilde Steve Jobs filmi de Apple kurucusunu kendi dehasını pazarlamaya odaklanan, sorunlu, tek bir amaca saplantılı biçimde bağlı ve iyi bir baba olamayacak kadar benmerkezci bir figür olarak resmediyor. 

Geniş açı: 2010’lardaki filmler, nasıl teknoloji şirketlerinin büyük bir güce sahip olduğunu kanıtladıysa yeni teknoloji filmleri de bu gücü ele geçiren liderlerin büyük bir sorumluluk taşıdığını kanıtlamaya çalışıyor. Zira aradan geçen 10 yılın ardından artık kamuoyu, Silikon Vadisi’nin karanlık yönlerini çok daha iyi biliyor. 

Son bir yıl içinde vizyona giren filmlerin neredeyse tamamı, aynı farkındalığa dikkat çekiyor: Teknoloji dünyasının dâhi liderleri, toplumu daha iyi hâle getirmek veya gerçek dünyadaki sosyal etkileşime zararsız bir alternatif sunmak için değil, toplumsal ve kültürel maliyeti ne olursa olsun kendilerini zenginleştirmek için buradalar. Üstelik bu CEO’lar, iyi hikaye anlatıyor, yalan söylüyor ve narsistik davranışlar sergiliyor. 

Örneğin: The Social Network filminden The Social Reckoning’e geçişte olduğu gibi, gerçek hayatta da Zuckerberg, CEO olarak geçirdiği yıllar boyunca önemli bir dönüşüm yaşadı. İfade özgürlüğünü her koşulda savunan söylemini giderek sertleştiren CEO, Trump'ın ikinci başkanlık döneminde onunla daha yakın ilişkiler kurmaya başladı. Popüler kültürdeki Zuckerberg tasviri de bu değişime paralel olarak daha sert ve tehditkâr bir hâl aldı. 

The Social Reckoning’deki Zuckerberg de Facebook'un nefret söylemi ve dezenformasyon konusunda hakem rolü üstlenmemesi gerektiğini, bunun yerine her türlü ifadenin birarada var olabildiği bir “kamusal alan” işlevi görmesi gerektiğini saunuyor. Ahlaki pusuladan yoksun bir figür olarak resmedilen karakter, reklam gelirlerini artıran döngüyü beslemeye devam etmesi için platformunun işleyişini değiştirmemekte ısrar ediyor. 

• Filmin bir sahnesinde Zuckerberg, “Bu bir iş” diyor ve sözlerine şu şekilde devam ediyor: “Reklamları neden doğruluk kontrolünden geçirmediğimizi biliyor musunuz? Çünkü böyle bir zorunluluğumuz yok."

Fakat film, bu politikanın sonuçlarını da açıkça ortaya koyuyor. Zira hikayenin büyük bir bölümü, Haugen'ın on binlerce şirket içi belgeyi sızdırmasıyla 2021'de patlak veren skandala odaklanıyor. 

Önemli ayrıntı: Elbette Hollywood, ilk kez teknolojinin karanlık yüzüne eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşmıyor. Örneğin 1968 yapımı 2001: A Space Odyssey ve 2002 yapımı Minority Report filmleri, teknolojideki karanlık olasılıkları mercek altına alıyor. The Terminator serisi de kendi kendini geliştirerek bilinç kazanan ve nihayetinde geliştiricilerini en büyük tehdit olarak görmeye başlayan Skynet adlı bir yapay zekayı anlatıyor. Benzer şekilde Netflix'in fütüristik antoloji dizisi Black Mirror da teknoloji kaynaklı distopik bir gelecek tasvir ediyor. 

Fakat teknoloji liderlerini bir kötü karakter olarak ele alan bu yeni film dalgası, teknolojinin gelecekte yol açabileceği kurgusal senaryolar yerine, bu senaryolardan sorumlu tutulabilecek gerçek kişileri merkeze alarak çok daha sert ve eleştirel bir bakış açısı sunuyor. Üstelik bu yeni yapımlar, distopik bir gelecek tasvir etmiyor; bunun yerine günümüzün somut sorunlarını ve teknolojinin bugüne kadar yarattığı sonuçları odağına alıyor. 

Ne değişti? 

Sinemadaki trendler, çoğu zaman toplumun ilgi ve beklentilerini yansıtıyor. Hollywood'un, araştırmacılar ve gözlemciler tarafından kamuoyunun görüşlerindeki değişimlerle ilişkilendirilen filmler üretme konusunda uzun bir geçmişi bulunuyor. Sorkin, Gibney, Fielder ve Guadagnino gibi yönetmenlerin yapımları ve bu yapımlara ilgi gösteren izleyiciler de esasında teknoloji konusunda ciddi sorunlarla karşı karşıya olduğumuza yönelik kaygıların güçlendiğine işaret ediyor. 

Rakamlar: Özellikle gençler arasında yapay zekaya, teknoloji devlerinin artan gücüne ve servet dağılımına ilişkin kaygılar giderek büyüyor. NBC News tarafından yakın zamanda yapılan bir anket, 18-29 yaş arası seçmenlerin %47'sinin kapitalizme olumsuz baktığını ortaya koyuyor. Bu oranın, 2018 yılında %22 seviyesinde olduğu görülüyor. 

• Anket ayrıca, ABD’deki seçmenlerin çoğunluğunun yapay zekaya olumsuz yaklaştığını ve hızla gelişen bu teknolojiye yönelik politikaları yönetme konusunda ne Demokratları ne de Cumhuriyetçileri başarılı bulduğunu gösteriyor. 

Quinnipiac Üniversitesi tarafından yakın zamanda yapılan başka bir ankete göre de Amerikalıların %73'ü, yapay zekanın insanlığın varlığını tehdit etmesinden endişe duyuyor. Pew Research Center'ın araştırmasına göre ise %54'lük bir kesim, veri merkezlerinin çevre üzerinde olumsuz etkileri olduğunu düşünüyor. 

Anlamı: Toplumda teknolojiye yönelik kaygıların artması, Hollywood'un teknoloji devlerine karşı giderek daha eleştirel bir tutum benimsemesiyle örtüşüyor. Nitekim Musk belgeselinin yönetmeni Alex Gibney de bir röportajda izleyicilerin filmden çıkarmasını istediği mesajı şöyle açıklıyor: 

“Bu adamdan hesap sormanın ve ona verdiğimiz gücün bir kısmını geri almanın bir yolunu bulmamız gerekiyor.” 

Sony Pictures Motion Picture Group'un CEO'su Tom Rothman da benzer bir noktaya dikkat çekiyor. İnsanlık tarihinde daha önce hiç bu kadar büyük bir gücün, büyümeyi her şeyin üzerinde tutan bu kadar az sayıda dev şirketin elinde toplanmadığını savunan Rothman, bu şirketlerin artık hükümetlerden bile daha etkili olduğunu ve Hollywood'un tarihsel olarak üstlendiği önemli rollerden birinin de güç sahiplerinden hesap sormak olduğunu vurguluyor. 

Diğer yandan bazı eleştirmenler, filmlerin ABD’deki ara seçimlerden önce gösterime girmesinin “manidar” olduğuna işaret ediyor. Vizyon tarihlerinin bilinçli olarak seçildiğini savunan eleştirmenlere göre bu yapımlar, teknoloji ve etik konularındaki tartışmaları gündeme taşımayı ve bu meseleleri ciddiye alarak seçim kampanyalarının parçası hâline getiren adaylara destek sağlamayı amaçlıyor. 

Perspektif: Bir zamanlar Hollywood'un komedi unsuru olarak gördüğü teknoloji liderleri, bugün neredeyse bir korku filminin başrolüne yerleşiyor. Eskiden sıra dışı fikirleri, tuhaf alışkanlıkları ve büyük hayalleriyle izleyicileri eğlendiren bu girişimciler, artık kontrol edilmesi güç bir iktidarın temsilcileri olarak resmediliyor.

Elon Musk'ın Trump yönetiminde üstlendiği etkin rol de teknoloji liderlerinin yalnızca beyaz perdede değil, gerçek hayatta da başrol oyuncularına dönüştüğünü kanıtlıyor. Bu doğrultuda Hollywood'un teknoloji dünyasına ilişkin anlatısı da başlangıçta izleyicileri güldüren, ancak ilerledikçe bir korku filmine dönüşen bir kara komediyi andırıyor. Fakat bu kez korku, teknolojinin uzak bir gelecekte yaratabileceği sorunlara ilişkin kurgusal senaryolardan ziyade, bugün sahip olduğu güçten ve bu gücün yarattığı sonuçlardan besleniyor.