Bira bulamıyorlarsa pasta yesinler!

Yazıda geçen Fatih Merkez Pasta ve Birahanesi gibi bir mekâna yaptığımız araştırmalara rağmen rastlayamadık.

Araştırma yaparken herhangi bir mekân ile ilgili bilgiye ulaşamamanın başlıca sebepleri şunlar: Bahsi geçen mekân gazetelere reklam ve ilan vermemiştir; o mekânda gazetelere konu olacak adli bir vaka gerçekleşmemiştir ya da 1 Kasım 1928 tarihli Harf İnkılabı sonrası Latin harfleriyle kaydı tutulacak bir olay yaşanmamıştır.

Bu tip sonuçsuz aramalardan sonra başka sorulara odaklanmak gerekiyor. Mesela, “Hem pasta hem de bira sunan işletmeler bulunuyor muydu, neden?” güzel bir soru. Ya da 1920’ler ve 30’larda Fatih’teki alkollü mekanların sayısına ulaşmak mümkün mü? Belki merak edilmesi gereken, bir işletmenin birahane-pasta ruhsatına sahip olma sebebi ve Fatih’teki diğer işletmelerin sayısıdır. Bakalım.

Aralık 1929 tarihli bu haber, İstanbul’da içkili mekanların sayıca artmasına odaklanıyor. Her geçen gün yeni bir meyhanenin şartlara uygun olmadan açıldığını iddia eden habere göre, İstanbul'da Beyoğlu, Üsküdar, Adalar ve Boğaziçi dahil, içki ruhsatı olan 829 adet mekan var. Kalabalık ilçeler arasında içkili mekânın en az olduğu üç yer Aksaray, Eyüp ve Fatih. Fatih’te sadece 4 tane içkili mekân bulunuyor. Evet, “Hiç Fatih’te birahane yaşar mı?” sorusunun cevabını almış olduk.

Peki pasta-birahane ruhsatına ne demeli? 

Aynı haberde birahanelerin gece yarısına, pastanelerin ise saat 01.00’e kadar açık kalmasına izin verildiği yazılmış. Saat kuralı sebebiyle birahanelerin pasta ruhsatı da aldığını düşünebilir miyiz? Üstelik aynı habere göre, Fatih’teki birahaneler saat 22.00'ye kadar açık kalabiliyor. Belki de içki müşterilerinin bir süre daha mekânda takılabilmesi için küçük bir pastaya ve ruhsatına ihtiyaç duyulmuş.

Pasta-birahane uygulamasının geçmişi, Milli Mücadele sırasında 14 Eylül 1920’de yürürlüğe giren Men-i Müskirat (içki yasağı) Kanunu’na dayanıyor olabilir. 9 Nisan 1924’te yasakların kalkmasına kadar geçen sürede birçok pastane, içki servisine kahve fincanlarında devam eder.  Yani, bu dört yıl boyunca bir dükkânın tabelasında “pasta” yazıyorsa içeride büyük ihtimal içki satışı yapılıyordur.

“Fatih Merkez Pasta ve Birahanesi” yazan tabelada “pasta”nın “birahane”den önce gelmesi güzel bir ipucu. Bu dükkânın da benzer süreci yaşadığını, pastacı olarak yasaklı içki satışı yaptığını, yasakların kalkmasından sonra birahane olarak hizmet verdiğini anlatıyor.

Muhabirin gözünden yasak içki

Yasaklı döneme tekrar bakalım...

Vatan gazetesi muhabirinin 10 Aralık 1923 tarihli haberindeki cümleler, yasak içki satışının kanıtlarını ortaya döküyor. Muhabirin sözleri diğer yanıyla da bir yasağı delmenin heyecanını ve gerginliğini taşıyor.

Muhabir, Beyoğlu'nda konyaklı pasta sattığı söylenen bir pastaneye gider. Garsondan pasta ister. Ancak servis edilen pastada konyak yoktur. Mekândaki karanlık bir köşeye geçer ve garsonu çağırır.

“Ben pasta istedim, siz bana kuru pasta getirdiniz ricâ ederim bunu yapmayınız. (Burada azıcık gözümü kırparak) pasta istiyorum, pasta getiriniz.” 

Garson tekrar pasta getirir, pasta yine konyaksız çıkar. Garsonu bir kez daha çağırır ve bu sefer çay ister: 

“Her ikimiz de yekdîğerimizin gözleri içine baktık. Aramızda hiçbir kelime teâtî edilmedi. Fakat her ikimizde de Cûmhuriyyetin bir Kanûnu’nu ayaklar altına almakta olduğumuz hissi vardı. Ben âdetâ namûslu ve genç bir kıza fenâ bir teklîfte bulunuyormuş gibi elîm bir hissin altında eziliyordum. Ve ağzımı açmaktan korkuyordum. Nihâyet garson benden cesûr çıkarak dedik ki: - Çayınız sıcak mı olacak, soğuk mu? Bu arada kalbimin sızladığını hissettim. Fakat bütün cesâretimi toplayarak: - Soğuk dedim ve garson her şeyi anlamış bir adam tavrıyla yanımdan ayrılırken arkasından bağırdım: Sert olmalı… Kendi kendime diyordum ki: -Mademki serhôş olacağım tam olayım. Bir müddet sonra garson çaydanlığı ile süzgeciyle, şekeriyle sepet içinde her şey ile beraber bir çay getirdi ve masanın üzerine koyarak çıktı gitti. Ben derhâl çayı fincana döktüm ve büyük bir yudum içmeye çalıştım. Fakat yıldızlı olacak ki boğazımı fenâ halde yaktı. Birkaç yudum sonra başım ağırlaşmaya sonra da hafîfleşmeye ve gözümle gördüğüm her şey dönmeye başladı… Kaç para verdiğimi bilmiyorum. Ama iyice mikdârda evrâk-ı nakdiyye sayarak bu tedkîk ve müşâhadeye bir nihâyet verdim.”

Alkollü bir şeyler içmenin, yedi düvele karşı savaşmış, bu savaştan galip çıkmış gencecik Türkiye Cumhuriyeti’ni, onun bir kanununu ayaklar altına alma hissi verdiği yıllar, zor yıllar…

1 Mayıs 1924 tarihli Zümrüd-i Anka gazetesinden, gazeteciler halay çekerek içki yasağının kaldırılmasını kutluyor 

Özetle, içkili mekânlardaki kapanış saati dahil tüm kısıtlamalar ve mekâncının bunla mücadelesi yüz yıl öncesine dayanıyor. Zabıta denetlemesi sırasında 20 kadar müşterinin önüne sunulmayı bekleyen üç günlük pastalar, bugünlerde pek çözüm olmasa da kimi mekânlar saat 01.00’den sonra devam edebilmek için silent disco'ya geçiyor, müşterilerine kulaklık dağıtıyor.

Smet verebilen Fatih’teki dükkân, yasakların kalkmasından sonra neden battı?on olarak başka bir soru gündeme geliyor: İçki yasakları boyunca hiz