Brexit: Köprüden önce son çıkış

Birleşik Krallık ve Avrupa Birliği (AB) arasındaki serbest ticaret anlaşması müzakerelerinin tamamlanması için son 22 güne girilirken “adil rekabetin sağlanması”, “ticari anlaşmazlıkların nasıl çözüleceği” ve “balıkçılık” konusundaki fikir ayrılıkları, “anlaşmasız Brexit” ihtimalini güçlendiriyor. Geçen hafta, Londra’da görüşmelerde bulunan AB başmüzakerecisi Michel Barnier ve Birleşik Krallık’taki mevkidaşı David Frost, “önemli farklılıklar” nedeniyle müzakereleri durdurduklarını açıklarken pazartesi günü bir telefon görüşmesi gerçekleştiren Birleşik Krallık Başbakanı Boris Johnson ve Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’dan ise devam kararı çıktı. Kritik konulardaki farklılıklar nedeniyle henüz anlaşma koşullarının mevcut olmadığını belirten ikili, kalan ihtilafları önümüzdeki günlerde Brüksel’de bir araya gelerek çözmeye çalışacak. Perşembe günü gerçekleşecek Avrupa Konseyi toplantısı öncesi anlaşmaya varmak isteyen tarafların zamanın daralması nedeniyle işi aceleye getirmesi ihtimali ise Fransa başta olmak üzere Hollanda, İspanya ve İtalya gibi ülkelerde veto seslerinin yükselmesine neden oluyor.

• Arka plan: 31 Ocak 2020’de resmî olarak AB’den ayrılma sürecini başlatan Birleşik Krallık ile AB arasındaki ticaret kurallarını belirleyecek olan müzakereler, neredeyse bir yıldır sürüyor. Şubatta yol haritası belirlenen müzakerelerde ilk hedef; Brüksel ve Londra’da gerçekleşecek 10 görüşme sonrasında AB ile tüm ticari ilişkilerin şartlarını belirlemek ve en nihayetinde yeni bir serbest ticaret anlaşması imzalamaktı. 2 Mart’ta başlayan müzakerelerin 15 Ekim’de sonlanması bekleniyordu. Tarihler 15 Ekim’i gösterdiğinde ise ortada mutabakat yerine restler, belirsizlik ve büyük bir çıkmaz vardı. Başbakan Johnson’ın “Anlaşmasız Brexit'e hazırlanmanın zamanı geldi” çıkışı müzakereleri durma noktasına getirmişti. Yaklaşık bir haftalık duraksamadan sonra tarafların anlaşmanın yakın olmasına ikna edilmesi sonucunda ise yoğun görüşme dönemine girildi. Ekim sonundan bu yana gece gündüz süren müzakerelerde pek ilerleme kat edilemedi; ancak son günün 31 Aralık olması nedeniyle bıçak kemiğe dayandı.
   
• İhtilaf maddeleri: Müzakerelerin çıkmaza girmesinin altında balıkçılık ve ticari işletmelere yönelik rekabet düzenlemeleri konusundaki uyuşmazlıklar yatıyor. En başından bu yana kendi egemenlik sahasını kısıtlayacak tüm anlaşma türlerini reddeden Johnson, AB’nin sınırsız erişim ısrarına rağmen Birleşik Krallık kara sularını AB balıkçılarına açma konusunda taviz vermek istemiyor. Öte yandan, Birleşik Krallık’ın kendi şirketlerine imtiyaz sağlayarak adil rekabet ortamını bozmasından endişe eden AB'nin sosyal haklar, çevre, vergi, kamu desteklemeleri, tüketici hakları gibi alanlarda AB mevzuatının geçerli olmasını istemesi de anlaşmanın önünü tıkıyor. Diğer çözümsüz konular olan çıkış anlaşmasının nasıl uygulanacağı ve ayrılık sonrası Gümrük Birliği içinde kalacak olan İrlanda'yla ticari ilişkilerin nasıl yürütüleceği konusunda ise dün anlaşmaya varıldı. Açıklamada; hayvan, bitki ve diğer ürünlere yönelik sınır kontrol noktaları, ihracat beyannameleri, ilaç temini, süpermarketlere gıda temini gibi alanlarda uzlaşı sağlandığı, ayrılık anlaşması ve İrlanda Protokolü'nün 1 Ocak 2021'den itibaren yürürlüğe gireceği bildirildi.
   
• Veto ihtimali: Zaman daralırken çözümsüz konuların hâlâ aşılamaması, anlaşmasız ayrılığa sıcak bakmayan AB’nin 2021’de müzakerelere devam etmeyeceğini açıklayan Birleşik Krallık’a bazı tavizler vermesi ihtimalini doğuruyor. Bu ihtimale karşı AB ülkeleri ise gerekirse veto haklarını kullanacaklarına dair söylemlerde bulunmaktan çekinmiyor. Geçen hafta, Fransa’nın Avrupa İşlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Clément Beaune, “Eğer iyi bir anlaşma sağlanmazsa veto hakkımızı kullanabiliriz” açıklamasında bulundu. AB müzakerecilerinin üye ülkelerin standartlarının altında bir anlaşma yapmasından korkan İtalya, İspanya ve Hollanda da herhangi bir anlaşmaya varılmadan önce taslak metni incelemek için yeterli süreye sahip olmak istediklerini belirtti.
   

• Anlaşma sağlanmazsa ne olacak? Anlaşmasız gelecekte iki ülke arasındaki ticari ilişkiler, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurallarına göre belirlenecek. Tarihler 2021’in ilk gününü gösterdiğinde Birleşik Krallık, gümrük vergisiz ve kotasız olarak 450 milyon tüketiciye ulaştığı Avrupa pazarına erişimini kaybedecek. Dolayısıyla, yeni yıldan itibaren her iki ülke de birbirlerinden ithal ettikleri ürünlere DTÖ kuralları çerçevesinde gümrük vergisi uygulayacak.
   
• Küçülme, kaos ve daha fazlası: Birleşik Krallık Bütçe Sorumluluk Ofisi (OBR) tahminlerine göre anlaşmasız ayrılık durumunda Birleşik Krallık ekonomisinin 2021’de %2 küçülmesi beklenirken ülkede enflasyon, işsizlik ve kamu borçlanması da artacak. İhracatının %43’ünü, ithalatının da %51’ini AB’den karşılayan Birleşik Krallık’ın özellikle ithalata bağımlı olduğu taze gıda, otomobil, tekstil, ilaç, kimya ve petrol sektörlerinde tedarik zincirlerinde ciddi sıkıntılar yaşaması bekleniyor. Öte yandan anlaşma sağlansa dahi yeterli belge ve izinlere sahip olmayan tırların, Güney İngiltere’nin liman şehri Kent’te kaos yaratacağı düşünülüyor.
   
• Köprüden önce son çıkış: Şimdilik gözler, bu hafta gerçekleşecek Johnson - von der Leyen görüşmesine çevrilmiş durumda. Perşembe günkü Avrupa Komisyonu toplantısına kadar bir karara varılır mı bilinmez; ancak Johnson’ın “Zamanımız olduğu müddetçe -eğer anlaşmak hâlâ mümkünse- müzakere etmeye hazırız fakat az zaman kaldığının da farkındayız” sözleri aslında çoğu şeyi özetliyor. AB ve Birleşik Krallık için hâlâ zaman var fakat zamanının kısıtlılığı iki tarafı da memnun edecek bir anlaşma sağlanmasını oldukça zorlaştırıyor.