Dağlık Karabağ'da savaşın sonu

Dağlık Karabağ bölgesinde Ermenistan ve Azerbaycan kuvvetleri arasında 27 Eylül’de başlayan savaş, Ermenistan’ın teslim olmasıyla son buldu. Azerbaycan halkı tarafından savaşın sonucu büyük bir coşkuyla karşılanırken, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin aracılığıyla barış anlaşması imzalamak için diplomatik masaya oturdu.

• Neler olmuştu: Hem Azerbaycan ve Ermenistan yönetimlerinin hem de etnik kimliklerin birbirine karıştığı bir bölge olan Dağlık Karabağ'daki sorun, Sovyetler Birliği’nin yıkılmasıyla oluşan iktidar boşluğunda iki tarafın da birbirine karşı silahlanmasıyla alevlendi. Yükselen gerginlik sonucunda 1992 yılında Ermenistan kuvvetleri Dağlık Karabağ bölgesindeki Hocalı kasabasının giriş ve çıkışlarını kapatarak kasabadaki Azeri sivilleri toplu şekilde öldürdü, bir kısmını da yaralı bıraktı. Tarihte Hocalı Katliamı olarak bilinen bu olayın ardından 1994’te bir ateşkes anlaşması imzalanmasına rağmen, yıllar içinde iki taraf da bu anlaşmayı çiğnedi. İçlerinde Birleşmiş Milletler, Minsk Grubu (Fransa, ABD ve Rusya’nın oluşturduğu bir grup) ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (ESCO) da bulunduğu uluslararası kurumların bölgedeki sorunu çözmeye yönelik girişimleri oldu. Öte yandan, günümüze kadar söz konusu ateşkes anlaşması dâhil iki taraf arası düşmanlığı ve sorunu diplomatik masaya yatırabilen bir girişim olmadı.
   
• Dönüm noktası Şuşa: Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 8 Kasım günü Dağlık Karabağ’ın Şuşa kentinin Azerbaycan kuvvetleri tarafından ele geçirildiğini duyurdu. Cumhurbaşkanı Aliyev’in “Şuşa bizimdir, Karabağ bizimdir,” açıklamasının ardından Bakü’de ve Azerbaycan’ın diğer şehirlerinde vatandaşlar haberi sokaklara dökülerek kutladı. Gösterilen bu sevince karşılık Ermenistan yetkilileri önce yenilgiyi reddetti ve çatışmaların sürdüğünü, Azerbaycan kuvvetlerin bölgede yönetimi ele geçirmediklerini dile getirdi. Ermenistan Savunma Bakanı Yardımcısı’nın Danışmanı Grişa Ağacanyan, Aliyev’e “Şuşa ayaktadır ve ayakta kalacak. Yaşasın şanlı ordumuz!” cevabını verdi. Fakat birkaç saat sonra bölgede Azerbaycan kontrolünün sağlandığı duyuruldu ve Ermenistan teslim oldu. Böylece, 27 Eylül’den beri devam eden savaşta Azerbaycan 1990’larda kaybettiği toprakların büyük bir kısmının kontrolünü tekrar elde etmiş oldu. Rusya’nın arabuluculuğuyla ateşkes anlaşması ve barış anlaşması imzalandı.
   
• Ermenistan’da muhalefet: Anlaşmalar dâhilinde Azerbaycan’ın kontrolü ele geçirdiği bölgelerden ve bazı ek bölgelerden kuvvetlerini geri çekmeyi kabul eden hükümete tepki gösteren Ermenistan halkı, parlamento binası önünde “Pes etmeyeceğiz!” sloganları atarak toplandı ve anlaşmaya bizzat imzayı atan Ermenistan Başbakanı Paşinyan’ın ofisini yağmaladı. Tepkilere karşılık Paşinyan, teslim olma kararının uzman kişiler tarafından yapılan derin bir analiz sonrası verildiğini belirtti ve “Bu bir zafer değil; fakat kendimizi yenilmiş saymadığımız sürece bir yenilgi de yoktur,” şeklinde konuştu. Ülkedeki 17 siyasi parti ortak bir bildiri yayınlayarak büyük bir miting yapacaklarını duyurdu.
   
• Şimdi ne olacak? Çatışmaksızın kazanılan toprakların Azerbaycan’a verdiği mutluluk bir yana dursun, savaşın sona ermesiyle başlayan diplomatik süreç beraberinde Türkiye-Rusya-Azerbaycan üçgeninde daha kritik kararlara yol açacak gibi duruyor. 9 maddelik anlaşmanın en çarpıcı özelliği, Ermenistan’ı Azerbaycan’a ve Azerbaycan’ın batısındaki komşulara (Nahçıvan, İran ve Türkiye) bağlayacak olan ulaşım bağlantıları kurulacak olması. Haritada görüldüğü gibi Azerbaycan Laçin koridorunu, Ermenistan da Zengezur koridorunu açık tutarak geçişi sağlayacak, bölge güvenliğinde de Rusya barış gücü askerleri görev alacak.
   
• Jeopolitik çekişme: Bir diğer önemli soru işareti, anlaşma dâhilinde bölgede Rusya askerlerinin yanında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin de bulunup bulunmayacağı. Aliyev, TSK’nın da bölgede görevli olacağını belirtmişti fakat Putin, anlaşma gereği Dağlık Karabağ'da Rusya barış gücü askerleri dışında asker konuşlandırılmayacağını; Türkiye'nin bölgede gözlemci konumunda olacağını ifade etti. Anlaşmaya göre en az beş yıl bölgede kalacak olan Rusya barış gücünün görev süresi uzatılabilecek. Putin böylelikle şimdilik bölgenin dışındaki ateşkes gözlem merkezinde yer alacak TSK birliklerini dışarıda tutmuş oldu. İmzalanan anlaşma, bölgenin jeopolitik yapısında Rusya ve Türkiye’nin beraber söz sahibi olduğunu yansıtsa da Putin’in güç merkezini korumaya kararlı olduğu görülüyor.