Dünya Kupası tartışmaları: Kongo’nun sömürgecilik karşıtı maskotu ABD vizesi alabilecek mi?

Kapak görseli: Cihan Kılıç

ABD-Meksika-Kanada ortaklığında bu yaz düzenlenecek FIFA Dünya Kupası, turnuva başlamadan pek çok tartışmaya neden oldu. Örneğin bu turnuvaya 1974’ten bu yana ilk kez katılacak Haiti millî takımının taraftarları maçları stadyumdan takip edemeyecek. Çünkü Karayip ülkesinin vatandaşları, ABD Başkanı Donald Trump’ın pek çok ülkeye uyguladığı "seyahat yasağı" kararı doğrultusunda hiçbir şekilde ABD’ye giremiyor. Bu uygulama sadece Haiti millî takımının girişine izin verilerek gevşetilecek.

• ABD’nin İsrail ile birlikte İran’a karşı başlattığı savaşın ardından sadece taraftarların değil, takımın kendisinin de kupaya katılıp katılamayacağı bir muammaya dönüştü. Trump, maçlarını ABD’de oynayacak İran takımının güvenliğini garanti edemeyeceğini söylemişti. Bunun üzerine maçlarını Meksika’da oynamak isteyen İran’ın önerisine FIFA yeşil ışık yakmadı.

Hatta Finanacial Times’ın haberine göre Trump, FIFA Başkanı Gianni Infantino'ya bir elçi göndererek "İran’dan boşalacak yeri, İtalya’yla doldurmayı" önerdi. Bosna-Hersek’e elenerek üst üste üçüncü Dünya Kupası’na katılma şansını kaybeden İtalya'nın dört Dünya Kupası şampiyonluğu olması sebebiyle bu boşluğu kullanma hakkının olduğunu savundu. Bu hamle Papa Robert Francis Prevost ile Trump arasında yaşanan gerilimin ardından ABD tarafından İtalya’ya bir "jest" olarak yorumlandı

Vize yasaklarının gölgesinde Dünya Kupası

Savaş ve yasaklardan ülkeler kadar taraftarlar da etkilenebiliyor. Tıpkı Haiti gibi en son 1974’te Dünya Kupası’na katılan Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin (DKC) taraftarı Michel Nkuka Mboladinga gibi. DKC, Jamaika ile oynadığı play-off maçının ardından bu yaz düzenlenecek turnuvaya katılmaya hak kazandı. Fakat Mboladinga, tarihî maçın oynandığı Meksika’ya vize alamadığı için katılamadı. ABD’ye gidip gidemeyeceği ise henüz belli değil.

^{Michel Nkuka Mboladinga}

Normal şartlarda tek bir taraftarın vize alamama hikayesi pek dikkat çekici sayılmayabilir. Ancak Mboladinga pek de sıradan bir amigo ya da maskot sayılmaz. Kendisi, ülkesinin sömürgecilik karşıtı mücadelesiyle bilinen eski lideri Patrice Lumumba’ya olan benzerliğiyle dikkat çekiyordu. 

• Belçika-CIA destekli bir darbeyle 1960 yılında başbakanlıktan uzaklaştırılan Lumumba gibi giyinen taraftar, Afrika Uluslar Kupası’nda (AFCON) verdiği Lumumba pozuyla tanındı. Maç boyunca hareketsiz kalarak verdiği bu poz, hem takım hem de Kongolular tarafından sembol olarak benimsendi.

AFCON’da Cezayir ile karşılaşan DKC yenildiğinde bir Cezayirli futbolcu gol attıktan sonra Mboladinga’yı taklit ederek heykelin devrildiğini göstermişti. Gelen eleştirilerin ardından oyuncu Lulumba’yı ve tarihini bilmediğini söyleyerek özür diledi. Daha sonra Nijerya ile karşılaşan Cezayir’e gol atan Nijeryalı forvet Akor Adams gol sevincinde Lumumba’ya saygı duruşunda bulundu. 

Sömürgecilik karşıtı mücadele ve ulusal onurla ilişkilendirilen Lumumba’nın mirası, hem Kongo’da hem Afrika genelinde son derece güncel bir konu. Lumumba, Belçikalı subayların gözetiminde Katanga'da infaz edilmiş; cesedi önce toplu mezara atılmış, sonra çıkarılıp parçalanarak sülfürik asitle yok edilmişti. Başbakandan geriye kalan tek şey olan bir adet dişiyse 2022’de Belçika tarafından DKC’ye teslim edilmişti.

Başbakanlıktan asit kuyusuna: Lumumba kimdir? 

Mboladinga’nın DKC için önemini anlamak için ülkenin seçimle iktidara gelen ilk başbakanı Lumumba'nın hayatını hatırlayabiliriz. Kongo'nun bütünlüğünü savunan Kongo Ulusal Hareketi'nin (MNC) kurucusu Lumumba, 1958’de Ganalı Kwame Nkrumah gibi isimlerle tanışarak Pan-Afrika düşüncesinden etkilenmiş, bağımsız ve birleşik bir Afrika idealini benimsemişti.

DKC, Haziran 1960’da Belçika’dan bağımsızlığını ilan ettiğinde Lumumba başbakanlık görevini üstlense de darbe ve infaz nedeniyle sadece birkaç ay bu koltukta oturacaktı. Yine de bağımsızlığın ilan edildiği gün yaptığı konuşma, Kongolular için bağımsızlığın ta kendisinden daha sembolik bir anlam taşır. 

O gün düzenlenen resmî törende dönemin Belçika Kralı I. Baudouin, Kongo’dan bahsederken "dahi kral II. Leopold'un medeniyet eseri" gibi tanımlar kullanmıştı. Ardından DKC’nin Cumhurbaşkanı Joseph Kasavubu, Krala minnetlerini sundu. Sıra Başbakan Lumumba'ya geldiğinde o, daha farklı bir konuşma yapmayı tercih etti: 

"Biz seksen yıllık sömürge utancına son verdik. Yaralarımız hâlâ kanıyor. Topraklarımız 'güçlü olanın hukukuyla' gasp edildi. Yasaların beyaz ya da siyah için aynı olduğunu hiç görmedik. Zenci olduğumuz için sabah akşam alay, aşağılanma ve şiddetle karşılaştık."

Bu sözlerin ardından Kral salonu terk etti. Fakat onu hedef tahtasına oturtan asıl neden başkaydı: Lumumba, ülkesinin zengin maden kaynaklarını Batılı şirketlerin değil Kongo halkının çıkarına kullanımda ısrar etmişti. Sovyetler Birliği’ne yakınlaşma ihtimali Washington için ayrıca korkutucuydu. 

• Belçikalı sosyolog Ludo De Witte’ye göre Lumumba cinayeti münferit bir olay değildi; Soğuk Savaş sırasında Belçika hükümetinin ABD ile kurduğu geniş bir komplo ağının sonucuydu.

The New York Times’da çıkan "Bir Suikastın Uzun Gölgesi" isimli makalenin de aydınlattığı üzere CIA, Lumumba'yı ortadan kaldırmak için bir plan hazırladı. İlk suikast girişimi başarısızlıkla sonuçlandı. Ardından Belçika ve ABD, Lumumba’nın Kongo içindeki Kasavubu gibi rakipleri aracılıyla 1960'ın Eylül ayında düzenlenen darbeyi kurguladı/destekledi.

Bu kısa süreli başbakanlık döneminin ardından Lumumba ağır işkencelerle dolu birkaç ay daha geçirdi. Ardından Belçika'nın desteklediği ayrılıkçı Moise Tshombe'nin kontrolündeki Katanga bölgesine gönderildi ve idam mangası tarafından Ocak 1961’de kurşuna dizildi. Nijerya merkezli Vanguard’da yayımlanan Owei Lakemfa’nın makalesine göre infaz, Belçikalı subaylarca yönetildi. Daha sonra cesedi asit kuyusuna atıldı.

Dişin dönüşü

Fakat o gün neler yaşandığı, cinayetten 39 yıl sonra ortaya çıktı. Lumumba’nın infazında yetkili Belçika Polis Müdürü Gerard Soete, 2000’de hikayeyi açıklığa kavuşturdu. AFP’ye konuşan Soete, Lumumba’nın cesedinin kesildikten sonra asit kuyusunda eritildiğini, fakat kendisinin "hatıra" olarak Afrikalı liderin iki dişini aldığını itiraf etti. Hatta daha sonra bu dişi bir Alman televizyonuna gösterdi. 

Belçikalı polis öldükten sonra kızı, 2016 yılında babasından miras kalan bu dişleri bir kez daha kamuoyuyla paylaştı.

Elbette bu durum başta Lumumba’nın ailesi olmak üzere Kongo’da tepkiyle karşılandı. Lumumba’nın kızı Juliana, Belçika Kralı’na dilekçe vererek Babasının kalıntılarının tutulmasıyla ilgili yapılan "iğrenç açıklamaları" kınadı ve bu kalıntıların Lumumba’nın memleketine iadesini talep etti.

Fakat "savaş ganimeti" olarak tutulan o iki dişin dönüşü de epey zaman aldı. Belçika Mahkemesi, naaş kalıntılarının aileye iadesine ancak Eylül 2020’de karar verdi. 2022 yılında Belçika resmî bir özürle birlikte sadece bir dişi teslim etti. Bu olayın ardından DKC’de katledilen başbakan için epey gecikmeli bir resmî cenaze merasimi düzenlendi. 

ABD kıskacında bir turnuvaya doğru 

Haziran’da başlayacak Dünya Kupası’nın K Grubu’nda yer alan DKC; Kolombiya, Özbekistan ve Portekiz ile karşılaşacak. Bu maçların ikisi ABD’de oynanacak. DKC vatandaşlarına yönelik ABD’nin doğrudan bir seyahat yasağı yok; fakat DKC, Trump döneminde vize süreci kısıtlanılan ülkelerden biri. Bu durumda Mboladinga’nın bu maçlara katılmak üzere vize alıp alamayacağı henüz bilinmiyor.

Üstelik asıl sorun vize de değil: Afrique Sports’ta yer alan habere göre Afrikalı taraftarlar için 15 bin dolara varan teminatlar gibi ek mali yükümlülükler gündeme geliyor. Bu da sadece çok küçük bir azınlığın stadyumlara girebileceği anlamına geliyor.

• "Lumumba Vea" adıyla bilinen Mboladinga’nın vize sorunu tek bir taraftarın hikayesinden öteye geçiyor. Heykel pozundaki bir taraftarın yaşadıkları, bir zamanlar liderinin bedeninden geriye tek bir diş kalan bir ülkenin, dünya sahnesinde nasıl engellerle karşılaştığının güncel bir yansıması.

Öte yandan Afrikalı taraftarlardan talep edilen binlerce dolar, FIFA Dünya Kupası gibi dev spor müsabakalarının kimlerin etki alanında düzenlendiğine dair fikir veriyor. Haiti'nin seyahat yasağı, İran'ın katılımı, Afrikalı taraftarlardan istenen 15 bin dolarlık teminatlar... Tüm bunlar bu yılki dünya kupasını sermaye ve uluslararası ilişkiler kıskacında bir kez daha sorgulatıyor.