Evrensel Bir Kriz, Kültürel Bir Anlatı

Aslı Sözdinler

İklim krizini anlatırken kullandığımız dil neredeyse evrensel kabul ediliyor: Karbon ayak izi. Net sıfır. 1,5 derece. Emisyon azaltımı. Bu kavramlar bilimsel olarak doğru ama herkes için aynı duygusal karşılığı üretmiyor olabilir mi?

London School of Economics and Political Science’te yayımlanan bir araştırma, Orta Doğu’da insanların iklim değişikliğini çoğu zaman teknik değil, dini ve ahlaki bir çerçevede anlamlandırdığını gösteriyor. Aşırı sıcaklıklar ya da seller yalnızca meteorolojik bir veri olarak değil, bazen bir uyarı, bazen bir imtihan, bazen de insan davranışlarının sonucu olarak yorumlanıyor. Bu noktada mesele bilime karşı olmak değil. Mesele, yaşanan değişimin hangi anlam haritası içinde okunacağı.

İklim söylemi büyük ölçüde Batı merkezli bir dilden besleniyor: ölçüm, hedef, azaltım, optimizasyon. Bu dil politika üretmek için işlevsel. Ancak kültürel bağlamdan bağımsız değil. Her toplum aynı soyut kavramlarla düşünmüyor. Oysa Türk kültüründe doğa ile ilişkiyi tarif eden çok daha eski, çok daha sezgisel ifadeler var:

“Ne ekersen onu biçersin.”

Bu sadece bireysel ahlaka dair bir söz değil. Sebep–sonuç zincirine dair bir hatırlatma. Bugün ektiğimiz karbon yarın biçtiğimiz kuraklık olabilir. Yaptığımız tercihler dönüp dolaşıp bizi bulur.

“Dünya kimseye kalmaz.”

Bu söz mülkiyeti değil, geçiciliği hatırlatır. Sahiplik değil, emanet fikrini çağırır. Eğer dünya kalıcı olarak bize ait değilse, onu tüketme hakkımızın da sınırsız olmadığını ima eder.

“Damlaya damlaya göl olur.”

İklim krizinde bireysel eylemin küçümsendiği anlarda bu söz başka bir perspektif sunar. Küçük davranışların birikimi sistemleri dönüştürebilir. Kültürel hafızamızda zaten kolektif etki fikri var.

Ve bir de “Su akar, yolunu bulur.”

Bu ifade çoğu zaman kaderci bir teslimiyet gibi okunur. Oysa başka bir şekilde de düşünülebilir: Doğanın kendi dengesi vardır. O dengeyi bozduğumuzda su yine yolunu bulur, ama o yol her zaman bizim için konforlu olmayabilir.

Bu kültürel hafızanın dini bir arka planı da var. İslam düşüncesinde insanın yeryüzünde “halife” olduğu ve dünyanın bir “emanet” olarak verildiği fikri sıkça vurgulanır. Kur’an’da israf yasağı yalnızca ekonomik bir uyarı değil, ölçü ve dengeye dair ahlaki bir çağrıdır. Eğer dünya bize ait değil de bize teslim edilmiş bir sorumluluksa, onu korumak teknik bir tercih değil, etik bir yükümlülük haline gelir. Bu çerçeve, çevre meselesini yalnızca karbon hesaplarından ibaret olmaktan çıkarıp vicdani bir zemine taşır.

Davranış bilimi bize şunu söylüyor: Aynı gerçek, farklı çerçeveler içinde farklı etki yaratır. İnsanlar yalnızca bilgiye değil, değerlerine uygun anlatılara tepki verir. Kültürü ve inancı yok sayan bir iklim dili, doğru olsa bile mesafe yaratabilir. Belki de sorun, insanların bilimi anlamaması değil. Belki sorun, bizim tek bir dili evrensel sanmamız. İklim krizi evrensel olabilir. Ama onu anlama biçimimiz kültüreldir. Eğer gerçekten davranış değişikliği istiyorsak, sadece ne söylediğimizi değil, hangi kelimelerle söylediğimizi de yeniden düşünmemiz gerekiyor. Karbon ayak izi anlatılmalı. Veriler konuşulmalı ama belki çözüm yepyeni kelimeler bulmakta değil; unuttuğumuz kelimeleri yeniden duymaktadır.