İklim kriziyle mücadelenin kara deliği: Askerî harcamalar emisyonları nasıl etkiliyor?

ABD’nin iklim kriziyle küresel mücadelede bir dönüm noktası olarak kabul edilen Paris İklim Anlaşması’ndan çekilme kararı, ABD Başkanı Donald Trump’ın ikinci kez göreve geldiği Ocak 2025 tarihinde imzaladığı kararnamenin ardından 27 Ocak 2026 günü yürürlüğe girdi. 

• Anlaşmadan çekilme kararının Birleşmiş Milletler’e bildirilmesi sonrası çekilmenin yürürlüğe girmesi için gereken bir yıllık süre dolunca ABD 27 Ocak 2026 itibarıyla Paris İklim Anlaşması'ndan resmen çekilmiş oldu. 

Trump, ikinci kez başkanlık koltuğuna oturduğu 20 Ocak 2025'te ABD'yi Paris İklim Anlaşması'ndan çektiğini duyurmuştu. Bundan bir hafta sonra BM tarafından yapılan açıklamada ayrılma kararının bir mektupla 27 Ocak 2025'te BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’e iletildiği belirtilmişti.

Trump’ın iklim krizi inkarına ve bilimsel çalışmaları yok saymasına karşılık, iklim kriziyle mücadelede kararlılık sergilenmesi çağrıları devam ediyor.

Bu yazının meramı, iklim kriziyle mücadele meselesinin ne kadar kritik ve acil olduğunu söylemenin ötesinde iklim krizinin nasıl küresel siyasetin ve jeopolitik gelişmelerin merkezinde olduğuna ilişkin bir parantez açmak…

ABD’nin dünyanın en büyük karbon salımı yapan ülkelerin başında geldiğini artık bilmeyen yok. Ancak son dönemde ABD’nin karbon salımlarına başka bir açıdan bakmak gerekiyor. Çünkü ABD’nin Venezuela’ya düzenlediği askerî operasyon ve Grönland’ı ilhak etmeye yönelik açıklamalarıyla birlikte tırmanan jeopolitik gerilimler ve süregelen silahlanma eğilimi, iklim değişikliğiyle mücadeleyi doğrudan tehdit ediyor. 

Belirsizliğin ve kuralsızlığı giderek yükseldiği bu jeopolitik ortamda, askerî harcamaların da yükseldiğini görüyoruz. 

NATO ülkeleri GSYH’nin yüzde 5’ini ayırıyor

Grönland tartışmaları NATO’nun geleceğini sorgulatırken Trump’ın NATO ülkelerinden savunma harcamalarını daha da artırmalarını istemesi dikkat çekiyor. NATO üyesi ülkelerin GSYH’larının yüzde 5’ini savunma bütçelerine ayırmaları, büyük ölçüde fosil yakıtlara dayalı bir sektör olan askerî faaliyetlerin emisyonlarını da artıracak. Brüksel’de toplanan savunma bakanları, NATO ülkelerinin GSYH’sının yüzde 5’ini savunma alanına ayırmasını kararlaştırdı. Bu oranın yüzde 3,5’i ağır silah sistemleri, tanklar ve hava savunmasına, yüzde 1,5’i ise altyapı, siber güvenlik ve istihbarat gibi alanlara ayrılacak.

• Büyük ölçüde fosil yakıta dayalı olan askerî faaliyetler, küresel emisyonların önemli bir bölümünü oluşturmasına rağmen hâlâ şeffaf biçimde raporlanmıyor. Savaşların iklim üzerindeki etkileri ise sınırlar ötesi şekilde tüm dünyayı etkiliyor.

Bu kadar çatışmalı süreçten ve savaştan bahsederken, orduların ve askerî faaliyetlerin iklim üzerindeki etkileri bugüne kadar büyük ölçüde göz ardı edildi. Askerî emisyonlar, küresel sera gazı emisyonları açısında tam bir “kara delik” olarak nitelendiriliyor, çünkü ordular yapısı gereği gizliliğe önem veren yapılar olduğu için veri paylaşmaya istekli olmuyor. Ayrıca Paris İklim Anlaşması’nın askerî emisyonlara bazı muafiyetler getirmesi, başka bir deyişle bu konuda açıklama zorunluluğu getirmemesi de başka bir etken.

Bu raporlama açığı, iklim kriziyle mücadele alanında ilerlemeyle ilgili beklentileri çarpıtırken, askerî faaliyetlerden ve savaşlardan kaynaklanan emisyonların gerçek boyutu gizli kalıyor. Sonuç olarak, Paris Anlaşması ve yıllık COP toplantıları kapsamında belirlenen hedefler, büyük ve ölçülmemiş bir karbon kaynağını göz ardı ederek küresel iklim eylemini baltalıyor. Zorunlu raporlama olmaması nedeniyle askeri karbon emisyonları her yıl on milyonlarca ton sera gazını gizleyen bir "kara delik" olmayı sürdürecek.

Tahminler, küresel orduların sivil havacılık ve denizcilik endüstrisinin toplamıyla yaklaşık aynı miktarda sera gazı emisyonundan sorumlu olduğunu gösteriyor, ancak bu sektör iklim acil durumuna yanıt verme konusunda çok daha az baskı altında. 1997'de Kyoto Protokolü, askerî emisyonları raporlamadan muaf tutmuştu, 2015’te kabul edilen Paris İklim Anlaşması uyarında askerî emisyonların raporlanması tamamen gönüllülük esasına dayanıyor. Bu muafiyetlerin kalıcı bir etkisi olduğu da görülüyor, zira AB ülkelerinin ordularının bildirdiği emisyon miktarlarıyla, bağımsız bir hesaplama analizi arasında yüzde 82’lik bir fark olduğu ortaya çıktı.

Küresel askerî harcamalar 2,7 trilyon dolar

Artan askerî harcamalar 2024 yılında rekor seviyeye ulaşarak 2,7 trilyon dolara çıktı, bu nedenle büyüyen savunma sektörünün küresel iklim muhasebesine ve emisyonların azaltılmasına dahil edilmesi acil bir gereklilik olarak ifade ediliyor. 

• Savunmaya harcanan her 1 doların bir de karbon maliyeti var ve bu maliyet çok büyük. Savunmaya harcanan her 1 dolar, başka alanlara harcanan 1 dolardan iki kat daha fazla sera gazı emisyonu üretiyor. 

Bu konuda yapılan bir çalışma orduların küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 5,5’inden sorumlu olduğuna işaret ediyor. 

Askerî üslerin işletilmesinden giderek daha büyük ölçekli eğitim tatbikatlarına kadar, askerî faaliyetler önemli bir karbon maliyetiyle birlikte geliyor. İngiltere'de Savunma Bakanlığı, merkezî hükümetin emisyonlarının yarısından fazlasından sorumluyken, ABD Savaş Bakanlığı dünyanın en büyük kurumsal fosil yakıt tüketicisi olarak biliniyor.

İşin en kritik boyutu ise şu ki, bu yüzde 5,5'lik oranın çatışmaların iklim üzerindeki etkilerini içermemesi. Dünya, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana en yüksek sayıda ülkenin çatışma içinde olduğu bir dönemde bulunuyor ve savaşın korkunç insani etkilerinin ötesinde, silahlı çatışmalar birden fazla kaynaktan büyük ve yoğun emisyonlar üretmeyi sürdürüyor. Bazı kaynaklar, yakıt tüketen tanklar ve arazilerdeki yangınlar gibi görünürken, diğerleri daha az belirgin; örneğin, tehlikeli hava sahasından kaçınmak için yolcu uçuşlarının yeniden yönlendirilmesinin karbon maliyeti gibi... Bütün bunlar, savaşın daha uzun vadeli insani etkisine işaret ediyor.

NATO ülkelerinin askerî harcamalarıyla birlikte emisyonlarının ne kadar artacağını hesaplayabilmek için mevcut askerî emisyonları bilmek gerekiyor. Sorun da burada başlıyor, ancak bu hesabın ne boyutta olduğu şimdilik bilinmiyor. 

NATO ülkelerinde askerî harcamalar tarihsel olarak GSYH’nın yaklaşık yüzde 1,5’i düzeyindeydi. Bu oran, ABD hariç NATO ülkeleri için yüzde 3,5’e çıkarıldığında, askerî emisyonların da artacağı gün gibi ortada. Oysa 2050’ye kadar net sıfır emisyona ulaşma hedefi mevcut. Bu hedef, tüm sektörlerin emisyonlarını hızla azaltması gerektiği anlamına gelirken, şimdi emisyonlarını artıran bir sektörle karşı karşıyayız.

• Çatışmalardan kaynaklanan emisyonları ölçmek için uluslararası düzeyde kabul görmüş bir çerçeve bulunmadığından, bilgi açığını kapatmak için büyük ölçüde araştırmacıların tahminlerine güveniyoruz.

Savaşın Sera Gazı Muhasebesi Girişimi’nin (Initiative on Greenhouse Gas Accounting of War - IGGAW) yaptığı bazı hesaplamalara göre, Rusya ile Ukrayna arasında üç yılı geçen çatışmalı dönemde ortaya çıkan emisyonlar 237 milyon ton karbondioksit eşdeğerine ulaştı. Ukrayna savaşının üç yıllık maliyeti ise 44 milyar dolar olarak hesaplandı. Bu verinin Avusturya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti ve Slovakya'nın yıllık toplam emisyonlarına eşdeğer olduğu belirtiliyor. 

Benzer bir tablo, yüzölçümü çok daha küçük olmasına rağmen neredeyse yüzde 80’i yok edilen ve özellikle yeniden inşa emisyonları son derece yüksek hesaplanan Gazze için de geçerli. Yapılan hesaplamalara göre, İsrail'in Gazze'ye karşı sürdürdüğü savaşın ilk 15 ayında 31 milyon ton karbondioksit emisyon oluşturduğu tespit edildi. Emisyonların yüzde 99'u İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırılarından kaynaklandı.

Savaşların iklim üzerindeki etkisinin ateşkesle sona ermeyeceğini kaydeden IGGAW, savaş sonrası yeniden yapılanmanın Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin neden olduğu emisyonların yüzde 27'sinin muhtemel kaynağı olduğunu belirtiyor; çünkü yıkılan hastanelerin, okulların ve apartmanların yeniden inşası, büyük miktarda karbon yoğun inşaat malzemesi gerektirecek. Yıkıma uğramış Gazze Şeridi'nde araştırmacılar, yeniden yapılanmanın karbon maliyetinin, 135 ülkenin bireysel olarak ürettiği yıllık sera gazı emisyonlarından daha fazla olabileceğini, bunun da Portekiz veya İsveç'in yıllık emisyonlarına eşdeğer olduğunu tahmin ediyor. 

Her iki örnek de savaşların iklim krizini kötüleştirdiği yönünde çok önemli bir noktaya işaret ediyor.

Küresel askerî harcamalar 6,6 trilyon doları bulabilir

Bir diğer önemli mesele ise günümüzdeki küresel silahlanma çılgınlığının askerî emisyonların niceliksel olarak belirlenmesinin aciliyetini göstermesi. Çünkü, askerî harcamalar son 10 yıldır her geçen yıl artıyor. 

Avrupa'nın askerî harcamaları 2021-2024 yıllarında arasında yüzde 30’dan fazla artarken NATO üyeleri GSYH'nın yüzde 5'ine varan askerî bütçelere ulaşmaya çalışmasıyla bu oranın yükseleceği ortada. Mevcut eğilimler devam ederse, küresel askerî harcamalar 2035 yılına kadar 6,6 trilyon dolara ulaşabilir. 

Bu eğilimlerin iklim üzerinde açık etkileri var. Yapılan son hesaplamalar, NATO'nun planlanan askerî harcamalarındaki artışın yol açacağı dolaylı iklim hasarının yıllık 134-298 milyar dolar arasında olacağını tahmin ediyor. NATO'nun 31 ülkesi toplam dünya emisyonlarının yalnızca yüzde 9'unu temsil ediyor, ancak 2024 yılında askerî harcamalar küresel olarak her bölgede artmış durumda. Askerî harcama kararlarında kısa vadeli düşünme, uzun vadeli etkilere yol açıyor ve hükümetler önümüzdeki on yıllar boyunca fosil yakıtlara bağımlı ekipmanlara mahkum kalıyor.

Askerî faaliyetler ve çatışmalar, önemli ancak hesaba katılmayan emisyon kaynakları olarak kritik öneme sahipken, gerçekten iklim kriziyle mücadele etmek isteniyorsa bu "askerî emisyon açığı" kapatılmalıdır. İklim kriziyle mücadelede hiçbir sektör muaf tutulamaz. 

Burada her şeyden önce şeffaflık gerekiyor, devletlerin, savaş da dahil olmak üzere askerî faaliyetlerinin tümünden kaynaklanan emisyonları sundukları ulusal envanter raporlarına dahil etmeleri zorunlu olmalıdır. Tüm hükümetler arasında askerî emisyon raporlamasına yönelik standartlaştırılmış bir yaklaşıma ihtiyaç olduğu çok açık. Ayrıca hesaplamalar sadece askerî üsler ve binalarla sınırlı kalmayıp, yakıt yoğun tatbikatlar da dahil olmak üzere tedarik ve operasyonları da kapsayacak şekilde genişletilmeli. Hükümetler bu taahhütleri ulusal iklim planlarına dahil etmeli.

Giderek artan çoklu krizler çağında, iklim eylemine yönelik bütüncül bir toplum yaklaşımına ve küresel yaklaşıma ihtiyacımız var. Askerî emisyonları iklim gündemine entegre etmek şart. Dünya daha fazla başını kuma gömerek, hızla artan militarizmin iklim üzerindeki etkisini görmezden gelemez.