İstanbul Boğazı’nın sembolü “Erguvan” Ağacı

Prof. Dr. Gülşen Aytaç

Diler Çiftçi

İstanbul kentinin üç büyük iklim ve flora kuşağında bulunması, bitkiler için çok elverişli bir durumdur. Bu sayede, doğal olarak yetişen pek çok yerel bitki bulunduğu gibi, sonradan İstanbul’a getirilmiş, zamanla ortama adapte olmuş ve doğallaşmış bitkiler de bulunmaktadır. 

Ağaç portrelerinde bu sayıda İstanbullunun çokca sevdiği ve sosyalleştiği, kente sonradan gelmiş ve doğallaşmış ağacı erguvanlara yer verdik. Erguvanları en çok çiçeklerinden tanırız. Yapraklanmadan önce bize çiçeklerini gösterir. 

Duyguların ve kutsanmışlığın simgesidir erguvan. Heyecanla morumsu pembe çiçeklerini sadece dallarından değil gövdesinden de gösterir. Yaprakları kalp formundadır. Çin folklorunde aşk ile ilişkilendirildiği gibi, batı kültüründe hüzünlü ve kutsal hikayelerle öne çıkar. 

İstanbul Boğazı’nın sembolu ve Bizans İmparatorluğu’nun rengi erguvan..

İstanbul'un simgesel ağaçlarından biri olan erguvan boğazın en ilgi çekici unsurlarındandır. Bu ağaçlar boğazın çevresindeki parklarda, sahil şeritlerinde ve bazı tepelerde yaygın olarak bulunur. Kentin bahar manzarasını renklendirir ve ziyaretçilerin ilgisini çeker. Genellikle Nisan ve Mayıs aylarında açarlar ve boğaz boyunca hoş bir görünüm oluştururlar.

Erguvan ağacı Bizans İmparatorluğu döneminde İstanbul'a getirilmiş ve yüzyıllar boyunca burada yetişmiştir. Bizans İmparatorluğu’nda renginden dolayı önemli bir yere sahipti. Bizans moru olarak tarihe geçen erguvan çiçeği rengi adeta imparatorlukta kutsal sayılmaktaydı. Sadece asillerin giydiği bir renk idi. Hükümdarlar fermanlarını mor mürekkeple yazar, kadınları mor kumaşlarla donatılmış odalarda doğum yaparlardı. 

Folklorik olarak erguvanın temsili…

Batı hristiyan kültüründe efsaneye göre başlangıçta tüm erguvanlar güzel beyaz çiçekler açan uzun, güçlü ve görkemli ağaçlardır. Ancak Judas (Yahuda), İsa'ya ihanet ettikten sonra kendini erguvan ağacına asarak intihar etmiştir. Ağaç oynadığı rolden o kadar utanmıştır ki, sonsuza dek kimsenin kendisini asamayacak kadar büyümemeye ve güçlenmemeye karar vermiştir. Ağaç artık daha kırılgan ve o saf beyaz renkteki çiçekleri de erguvan rengidir. Burada hüznü ve utancı temsil ederken yine batı kültüründe vadilerde, ormanlarda ve tarlalarda yetişen erguvan, kalp şeklindeki yapraklarıyla Oklahoma'da sevgi mesajı vermektedir. Teksas’ta ise eyaletin "Yalnız Yıldız Ağacı" olarak bilinir ve anıtsal niteliği vardır. Genellikle tek dikilir. Erguvan Çin folklorunda da kültürel öneme sahiptir.  Bazen aşk ve ilişkilerle anılır. Ağacın, genç bir çift arasındaki aşkın sembolü olduğuna dair bir efsaneler vardır. Türk folkolorunde ise erguvan ağacı çokça şair ve yazara ilham kaynağı olmuştur. Kırmızıya yakın pembemsi renkli çiçeği ile sevgiliye ait betimlemelerde kullanılmıştır. Erguvan çiçeği dudak, yanak, yüz gibi güzellik unsurlarının sembolüdür.

Farklı isimlerle anılan erguvan…

Çiçekleri soyluluk simgesi olan erguvan rengini taşıyan bu ağaç farklı isimler ile anılmaktadır. Bilimsel tam adı Cercis siliquastrum’dur. Cins adı yani “Cercis” Yunanca mekik dokuma anlamına gelmektedir. “Siliquastrum” ise Latince tohum zarfı demektir. Bu isim birleşimi ağaca ait tohum zarflarının dokumacı mekiğine benzemesinden dolayı ortaya çıkmıştır. Bazı batılı ülkelerde “Redbud” yani kırmızı tomurcuk adıyla anılmaktadır. Erguvanlar binlerce yıldır Orta Doğu'da, özellikle de Judea bölgesinde yetişmiştir. Bundan dolayı Fransızca'da bu ağacın yaygın adı 'Arbre de Judee' (Yahudiye'nin ağacı)’dır ancak Yahuda’nın ihanetinden dolayı bir yer adı olan Yahudiye ismi Yahuda olarak dönüşmüş ve ağaç Yahuda ağacı olarak anılmaya başlanmıştır.  

Türkçeye ise Erguvan ismi farklı dillerin yansıması ile yerleşmiştir. Akadça'da “mor” anlamına gelen “argamannu” kelimesi “erguvan” isminin kökenidir. Aramice'de “argvana”, Arapça'da “ercuvani” ve Eski Türkçe'de “argavan” olmuştur.

Ekolojik değer olarak erguvan…

Doğu Erguvanı süs değerinin ötesinde ekosistemlerde hayati bir rol oynar. Tozlaştırıcılar için nektar sağlar ve Doğu Kuyruklu Mavi kelebeği için ev sahibi bitki görevi görür. Tohumları kuşlar ve küçük memeliler için besin kaynağıdır.

Erguvan, yapraklanmadan önce Nisan ayı sonuyla Mayıs ayı başında yalnızca birkaç haftalığına baharın müjdecisi kabul edilen morumsu pembe renkte çiçekler açar. Bu özellik az sayıda ağaçta bulunmaktadır. Bu benzersiz çiçeklenme stratejisi, çıplak dallardaki çiçeklere erişmeye adapte olmuş belirli tozlaştırıcıları çeker ve potansiyel olarak üreme başarısını artırır.

Erguvan dikildiğinde yüksek derecede kuraklık toleransı sergiler, bu da onu kurak ve yarı kurak ortamlarda rahat yaşamasını sağlar. Hayatta kalma ve hatta gelişme yeteneği, su kıtlığına yatkın bölgelerde ekosistem istikrarına katkıda bulunur.

Tipik olarak 5 ila 12 metre yüksekliğe ulaşan ve orta derecede bir büyüme oranına sahip bir ağaçtır. Olgunlaştıkça karbon tutma oranı artar ve daha yaşı büyük ağaçlar genellikle gençlere göre daha fazla karbon yakalar. 

Karbon yakalama potansiyelinin kesin hesaplamaları, tek tek ağaçlara ve ekosistemlere özel ayrıntılı veri ve modelleme gerektirmektedir. Ancak erguvan ve diğer ağaçların dikilmesi ve korunması, karbon tutma çabalarına toplu olarak katkıda bulunur ve iklim değişikliğinin azaltılmasına yardımcı olur. Cercis siliquastrum gibi yerli ağaç türlerine öncelik veren sürdürülebilir orman ve peyzaj yönetimi uygulamaları, yeniden ağaçlandırma projeleri ve kentsel yeşillendirme girişimleri, bunların karbon yakalama potansiyellerini en üst düzeye çıkarabilir ve genel ekolojik faydalarını artırabilir.