Mulan: İnsan hakları ihlalleri gölgesinde bir Disney masalı

Tarihleri 1998’e alalım. Zamanın çocuklarının heyecanla hatırlayacağı Mulan animasyonu gösterime girmiş. Filmde Çin imparatoru her aileden bir erkeğin orduya katılmasını istiyor. Hua Mulan isimli genç bir kadın ise yaşlı babasının yerine erkek kılığına girerek orduya katılıyor. Devamı klasik; savaş, mücadele, kahramanlık ve aşk dolu bir Disney masalı. Daha doğrusu bir Çin efsanesi ancak tam olarak Çin’in hangi bölgesinde geçtiği bilinmiyor. Efsanenin en eski versiyonunda çatışmalar Çin’in kuzeyiyle Moğolistan arasında kalan bir bölgede geçiyor. 20 yıl sonra yeniden çekilen Mulan filminin çekimleri için ise son yıllarda adı sık sık asimilasyon faaliyetleri, zorla çalıştırılan işçiler ve insan hakları ihlalleriyle anılan Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yapıldı. Bölgede film çekerek "insan hakları ihlallerine göz yummakla" itham edilen Disney’in film jeneriğinde Beyaz Saray’ın kara listesinde yer alan Çin devlet kurumlarına teşekkür etmesi de sosyal medyada büyük tepki çekerek boykot çağrılarına neden oldu. Hâlihazırda Çin hükümeti de Disney de konuyla ilgili açıklama yapmadı. Bölgedeki Çin merkezli şirketlere zorla çalıştırma politikaları gerekçesiyle ekonomik yaptırımlar uygulayan ABD hükümetinin Disney hakkında bir inceleme başlatıp başlatmayacağı ise henüz bilinmiyor.

• Sincan Uygur Özerk Bölgesi: BM’ye göre ağırlıklı olarak Müslüman olan ve Türkçe konuşan Uygur Türkleri başta olmak üzere 1 milyondan fazla etnik azınlık Sincan’daki toplama kamplarında zorla tutuluyor. 2013’te ilk kanıtları ortaya çıkan toplama kamplarının varlığını Çin hükümeti de kabul ediyor. Fakat iddiaların aksine kampların gönüllü eğitim ve çalışma kampları olduğu ve "İslami aşırılıkla" mücadele için kurulduğu öne sürülüyor. Basına sızdırılan resmî belgeler ve bölgeden kaçanların tanıklıkları ise etnik azınlıkların kitlesel gözetimin yanı sıra zorla çalıştırma, fiziksel ve sözlü taciz, beyin yıkama çalışmaları ve zorunlu doğum kontrolü, kısırlaştırma ve kürtaj yoluyla demografik soykırıma maruz kaldığına işaret ediyor.
   
• Yaptırımlar: ABD Ticaret Bakanlığı, temmuzda Sincan bölgesindeki Uygur azınlığa karşı yapılan insan hakları ihlalleri gerekçesiyle 11 Çin merkezli şirketi ekonomik yaptırım listesine ekledi. Azınlık grupları zorla çalıştırdığı bildirilen firmalar arasında birçok tekstil firmasıyla Müslüman azınlıkların daha fazla baskılanması için genetik analiz yapan iki firma da yer aldı. Trump yönetimi daha önce de Sincan’daki baskı politikasına katkı sağladığını belirlediği 37 firmayı yaptırım listesine almıştı. Yakın zamanda ise bu bölgeden gelen pamuk, pamuklu tekstil ve domates ürünlerinin ithalatının engellenmesi planlanıyor.
   
• Hong Kong protestoları: Mulan filmi aylar önce de başrol oyuncusu Liu Yifei’nin Hong Kong’daki hükümet karşıtı protestoculara karşı orantısız güç kullanan polislere destek vermesi nedeniyle topa tutulmuştu. Film; Hong Kong, Tayland ve Tayvan’da boykot edilirken protestolar sırasında tutuklanan aktivist Agnes Chow ise protestocular tarafından “gerçek Mulan” olarak gösteriliyor.
   
• Disney’in Çin geçmişi: Dünyanın ikinci büyük film pazarı olan Çin’de dağıtım konusunda sorun yaşamak istemeyen Hollywood stüdyolarının, senaryoları hükümet yetkilileriyle paylaştığı bilinen bir gerçek. Zira aksi durumda filmin gösterimi otoriteler tarafından engellenebiliyor. Disney 1996’da Kundun filminin Dalai Lama sempatizanı olarak algılanması nedeniyle otoritelerle sorun yaşamıştı. 2016’da ise Doctor Strange filmindeki Tibet kökenli Ancient One karakteri, Çin hükümetiyle sorun yaşamamak için Birleşik Krallık doğumlu bir oyuncu tarafından canlandırıldı.
   
• Son durum: 11 Eylül’de Çin’de vizyona giren Mulan’ın ilk gün hasılatı 1,2 milyon dolarla beklentilerin altında kalırken film Çin kültürünü yeterince iyi yansıtmadığı için de eleştiri yağmuruna tutuldu. ABD cephesinde ise Disney’in Çin devlet kurumlarıyla bağlantılarını öğrenmek isteyen meclis üyeleri Disney CEO’su Bob Chapek’e şu soruyu sordu: “Filmin çekimlerinde etnik azınlıklar zorla çalıştırıldı mı?”