Popülizm: "Yozlaşmış elite karşı halkın zaferi" mi?

Popülizm, günümüzde siyaset bilimi literatüründe en çok tartışılan ve temelleri anlaşılmaya çalışılan konuların başında geliyor. Popülizmin bir siyaset yapma biçimi olduğu, demokrasinin bozulmuş bir biçimi olduğu veya otoriterliğe geçişte bir ara form olduğu gibi farklı tanımlamalar yapmak mümkün ancak popülist siyasetçilerin ve siyasi partilerin dayandığı temeller üzerine bir konsensüs oluştuğunu söyleyebiliriz.

ABD'de Donald Trump, Brezilya'da Jair Bolsonaro, Macaristan'da Viktor Orbán, Türkiye'de Recep Tayyip Erdoğan ve Hindistan'da Narendra Modi sağ-popülizmin en göze çarpan örneklerini oluşturuyor. Peki, popülizm bazı ülkelerde partileri iktidara getirirken bazılarında neden güçlü bir siyaset tarzı olarak öne çıkmıyor? Popülizmi yaratan ekonomik, siyasi ve sosyal koşullar nedir? Bu yazıda, bu sorulara cevap bulmaya çalışacağım.

Popülizmin en yaygın iktidara geldiği form olan sağ-popülizmi temelde çoğulculuk karşıtı (anti-pluralist), kurumlar ve müesses nizam karşıtı (anti-establishment) ve elit karşıtı (anti-elite) bir siyasi hareket olarak tanımlayabiliriz. Uzun yıllardır halkın iradesini hiçe sayarak kendi egemenliklerini oluşturan yozlaşmış elitlere karşı halkın içinden gelen ve onların iradesini temsil eden güçlü bir liderin gücü ve egemenliği elitlerden alarak yeniden halka verdiği miti üzerine kurulu bir siyasi hareketi temsil ediyor popülizm. Bu anlamda, popülizmi "yozlaşmış elitlere karşı sıradan halkın zaferi" veya "temsili demokrasi yerine direkt demokrasi" gibi sloganlaşmış ifadelerle tanımlamak da mümkün.

Sağ-popülizm Asya, Amerika ve Avrupa gibi birçok farklı kıtada ve ülkede iktidarda olsa da son dönemde Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkelerde yapılan seçimler ve sağ-popülist partilerin ya iktidara gelmesi ya da oylarını önemli ölçüde artırması Avrupa'da sağ popülizmin yükselişinin nedenlerini analiz etmeyi önemli kılıyor. Bu alandaki akademik çalışmalar temelde globalleşmenin ekonomik ve sosyal etkileri, toplumdaki kültürel normların değişimi ve 2008 finansal krizinin günümüzde hâlâ devam eden etkilerinin popülizmin ortaya çıkışındaki temel etmenler olduğunu ortaya koyuyor. AB özelinde bakıldığında ise Avrupa entegrasyonu politikaları ve artan göçmen sayısının sağ-popülizmin yükselişinde büyük öneme sahip olduğu görülüyor.

Sağ popülizmin politik ekonomisi

Avrupa'da hem sağ hem de sol popülizmin yükselişte olduğu farklı ülkeler var. Farklı ülkelerde farklı popülizm formlarının ortaya çıkmasının temel sebeplerinden biri globalleşmenin her ülkede farklı sonuçlar doğurması. Globalleşmenin bir ülkede gelir eşitsizliğini artırması, sanayi üretiminin emeğin ucuz olduğu Asya ülkelerine kayması veya kısa zamanda büyük bir göç dalgasına sebep olması o ülkede sağ veya sol popülizmin yükselişini farklı şekillerde etkileyebiliyor. Ek olarak, Avrupa'nın farklı ülkelerinde farklı ekonomi politikalarının uygulanması veya işgücü düzenlemelerindeki farklılıklar da ne tür bir popülist hareketin ortaya çıkacağı üzerinde belirleyici bir etkiye sahip.

Avrupa'nın en müreffeh ve refah devleti politikalarının güçlü olduğu İskandinavya ve Kuzey Avrupa'da globalleşmenin etkisiyle artan göçmen sayıları sosyal yardım sistemi üzerindeki yükün artmasına neden oldu. Emek-yoğun sektörlerde çalışacak ucuz işgücüne ihtiyaç duyulan bu ülkelerde göçmenler önemli bir işgücü kaynağı yaratırken aynı zamanda çeşitli mekanizmalarla sosyal yardım sistemine de dâhil ediliyorlar.

Almanya, İsveç, Hollanda ve Belçika gibi ülkelerde globalleşmenin etkisiyle sanayi üretimi Çin ve Hindistan başta olmak üzere Asya ülkelerine kayıyor ve 2. Dünya Savaşı'nın ardından yeniden kurulan Avrupa sanayisinin yarattığı yüksek maaşlar ve güçlü refah devleti anlayışı yavaş yavaş düşüşe geçiyor. Hizmet sektörünün genişlemesiyle artan işgücü ihtiyacına göçmenlerin çözüm olarak görülmesi de bir yandan maaşlar üzerinde aşağı yönlü bir baskı oluştururken sosyal yardım bütçelerinin de paylaşımını beraberinde getiriyor. Bu nedenle, Kuzey Avrupa ve İskandinavya'da göçmen karşıtlığının merkezde olduğu bir sağ-popülizmin yükselişini görüyoruz. Avrupa Birliği üyesi olan bu ülkeler, hem AB entegrasyonun temellerinden biri olan mal, para ve insanların serbest dolaşımı ilkesi hem de 2015’e kadar uygulanan açık kapı politikası nedeniyle artan göçmen sayılarının nedenini AB olarak görüyor ve bu nedenle AB karşıtı söylemler siyasette karşılık bulabiliyor.

Brexit döneminde Birleşik Krallık'ta ve Macaristan'da Viktor Orbán'ın siyasi çıkışlarında görüldüğü üzere sağ-popülizmi besleyen söylemlerden biri de "AB'nin üye ülkelerin millî egemenliğini kısıtladığı ve siyasi gücü parlamentolardan alarak Brüksel'deki yozlaşmış elitlere verdiği" tezi üzerine kurulu. Orbán gibi sağ popülist liderler de halkın kendilerine yönetme yetkisini vermesi halinde millî egemenliklerini Brüksel'den alıp yeniden halkın iradesine vereceği iddiasıyla iktidardaki pozisyonlarını koruyabiliyorlar.

Refah seviyesi açısından Kuzey Avrupa'nın gerisinde olan Güney Avrupa'da ise sol-popülizmin daha güçlü olduğu görülüyor. Bunun temel nedenlerinden biri Güney Avrupa ülkelerindeki işgücü piyasası düzenlemelerini kayıtsız göçmen işçileri sosyal yardım sistemine dâhil etmemesi ve bu nedenle göçmenlerin refah devleti üzerinde bir yük olarak görülmemesi. Ancak, göçmen işçiler sosyal yardım sistemine dahil edilmeseler de kayıt dışı olarak çalıştıkları için özellikle emek-yoğun sektörlerdeki reel ücretlerin önemli ölçüde düşmesine neden oluyorlar bu da özellikle işçi sınıfı arasında globalleşmenin ekonomik koşullarını kötüleştirdiği algısını yaratarak sol-popülist hareketlere zemin kazandırıyor.

Özetlemek gerekirse, refah devleti anlayışının güçlü olduğu Kuzey Avrupa'da globalleşmenin ve AB entegrasyonu projesinin bir sonucu olarak görülen artan göçmen sayısı refah sistemi üzerinde bir yük olarak görülüyor ve düşen refah seviyesinin etkisiyle göçmen karşıtı bir sağ-popülizmin yükselişini beraberinde getiriyor. Güney Avrupa ülkelerinde ise refah sisteminin güçlü olmaması nedeniyle göçmenlerin işgücü piyasasında reel ücretleri düşürmesi, malların ve hizmetlerin serbest dolaşımı ilkelerinin bu ülkelerdeki ücretli çalışanların ekonomik koşullarını kötüleştirmesi özellikle işçi sınıfında globalleşme karşıtlığını tetikleyerek sol-popülist hareketlere zemin kazandırıyor.

Harvard Üniversitesi'nde ekonomi profesörü olan Dani Rodrik, popülizm ve globalleşme arasındaki ilişkiyi şu sözlerle anlatıyor:

"Hipergloballeşmeden kaynaklanan şoklar kendini göçmen hareketliliğinde gösterdiğinde, sağ-popülizmin ortaya çıkma eğilimi daha fazladır. Öte yandan, globalleşmenin sermaye ve malların hareketliliği üzerindeki etkisinin güçlü olduğu yerlerde sol-popülizmin ortaya çıktığını görüyoruz."

AB'nin temel hedeflerinden biri olan "parasal birlik" politikaları çerçevesinde üye ülkelerin maliye politikaları üzerindeki inisiyatiflerinin bir kısmını AB'ye devretmesi günümüzde popülizme güç kazandıran AB karşıtlığı üzerinde önemli bir etkiye sahip. Özellikle, 1980'den sonra tüm dünyada olduğu gibi AB'de de uygulanan iktisadi politikalar nedeniyle ekonomik eşitsizliğin artması ve küreselleşmenin hem üye ülkeler arasında hem de toplumsal sınıflarda kazanan ve kaybeden kesimler yaratması popülist hareketlerin güç kazanmasını da beraberinde getirdi. AB'nin ekonomi politikalarındaki teknokratik karar alma mekanizmaları ve yönetim anlayışı, popülizmin temel unsurlarından biri olan elit-karşıtlığını tetikleyerek halkın iradesini önceleyen güçlü lider imajına olan toplumsal talebi artırdı. Bu durum, AB'nin ekonomi alanını teknokratikleştirerek depolitize etmesi ve bu nedenle halktan kopuk bir yönetim anlayışına yönelmesi olarak da tanımlanıyor.

Popülizmin kültürel temelleri

Pippa Noris ve Ronald Inglehart, popülizmin kültürel temellerini inceledikleri makalelerinde Avrupa'da yaşanan kültür değişimini şu şekilde anlatıyorlar:

"İkinci Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkilerine sahip olmuş kuşaklar güvenlik kaygılarının merkezde olduğu materyalist bir kültür anlayışına sahiptiler. Ancak, Avrupa'nın ekonomik kalkınması ve refah devleti politikalarının vatandaşlara ekonomik olarak güvenceli ve müreffeh bir hayat sunması sonraki nesillerde çokkültürlülük ve kozmopolitliğin temelini oluşturduğu post-materyalist bir anlayışın hakim olduğu yeni bir kültür dünyası yarattı. Bu kültürel değişim, az eğitimli ve yerli eski kuşaklarda post-materyalizmin ilerlemeci fikirlerine tepki olarak bir karşıdevrim hareketi başlattı."

Geleneksel Avrupalı kimliğinin, göçmen karşıtlığının ve küreselleşmeye tepkinin beslediği bu karşı devrim sağ-popülizmin yükselişinin de kültürel temelini oluşturuyor. Popülist hareketlerle ilgili bir diğer önemli çıkarım da geçmiş siyasetteki sağ-sol ayrımının günümüzde sağ-popülist ve liberal sol ayrımı olarak dönüşmüş olması. Bu dönüşümde sosyalizmin çöküşüyle birlikte hem sınıf bilincinin hem de sınıf siyasetinin etkisini kaybetmesi ve küreselleşmenin yarattığı ve kimlik siyasetinin önem kazanması büyük etkiye sahip.

Peki popülizmi besleyen kültürel değerler nedir?

Göçmen karşıtlığı, küresel ve ulusal yönetim mekanizmalarına güvensizlik, otoriter değerlere destek ve ideolojik bağlılıkların artması başta Avrupa olmak üzere tüm dünyada popülist hareketlere verilen desteği artırıyor.

Kaynaklar:

• Dani Rodrik - Populism and the Economics of Globalization
• Dani Rodrik - Why Does Globalization Fuel Populism? Economics, Culture, and the Rise of Right-wing Populism
• Pippa Norris & Ronald F. Inglehart - Trump, Brexit, and the Rise of Populism: Economic Have-Nots and Cultural Backlash
• Philip Manow - The Political Economy of Populism in Europe
• Pepijn Bergsen, Leah Downey, Max Krahé, Hans Kundnani, Manuela Moschella and Quinn Slobodian - The Economic Basis of Democracy in Europe